سەروان نهێلی

ئەڤە پەیامەك بۆ دایك و بابێن هێژایە، خۆدانێن دلێن پڕ ژ ڤیانێ.. ئەڤرۆ وەرزێ دروینا وێ چاندنێ یە، یا كو هوون ب سالانە ب ڕۆناهیا چاڤێن خوە ئاڤددەن. ئەزموون نە بتنێ تاقیكرنا زارۆكانە، بەلكو تاقیكرنا دلۆڤانیا هەوە و ئارامیا ماڵێن هەوەیە. دا كو ئەڤ كاروانە ب سەلامەتی بگەهیتە گوپیتكێ، بلا ئەڤ پەیڤە ببنە چرایێ ڕێكا هەوە:
1- ئاڤاكرنا هێلینەكا ئارام: مالێ بكەنە پەناگەهەكا بێدەنگ. ئامیرێن تەكنۆلۆژیایێ
و مۆبایلان ل دەمێ خواندنێ ل ڕەخەكێ بدانن و سەرەدانێن خزم و كەسان كێم
بكەن، دا كو تەركیزا قوتابیێن هەوە بتنێ ل سەر پەیڤ و ڕۆپەلێن پەڕتووكێ بیت.
2- ریتما ژیانێ و خەوێ: خەو، كلیلا بیردانكێ یە. ڕێكێ بدەن زارۆكێن وە شەڤێ زووی بنڤن دا كو سپێدەهیێ وەك ڕۆژێ ب گەشاتی و ب هێز بەر ب هۆڵێن ئەزموونێ گاڤان باڤێژن.
3- خوارن، سۆتەمەنیا مێشكی یە: چ جاران رێكێ نەدەن زارۆك ب زكەكێ برسی بچیتە ئەزموونێ. تێشتەكا سپێدەهیێ یا تژی وزە، هێزێ ددەتە هزر و بیردانكا وان و وان ژ ماندیبوونێ دپارێزیت.
4- زمانێ ئەڤینێ و هاندانێ: ئەگەر ل بابەتەكی باش بەرسڤ نەدا، ببنە پشتەڤان نەك ئاستەنگ. ب زمانەكێ نەرم و ب بێهنفەرهی ئامۆژگاریا وان بكەن. توورەبوون ترسێ چێدكەت، لێ هاندان باوەریێ ددەتێ دا كو د ئەزموونێن داهاتی دا قەربوویێ بكەن.
5- ئامادەكاریێن پێشوەخت: بەری نڤستنێ، پشتراست بن كو هەمی پێدڤیێن وان (پێنڤیس، ژێبرك، كوژك…) ئامادەنە. ئەڤ چەندە باوەریەكا مەزن ددەتە قوتابی و وی ژ دوودلیێ دپارێزیت.
6- هونەرێ بەرسڤدانێ: وان فێر بكەن كو د هۆلا ئەزموونێ دا خۆدان بێهنەكا درێژ بن؛ بلا هەمی پرسیاران ب هویری بخوینن و ب ئاڕامی بەرسڤێ بدەن و چ پرسیاران بێ بەرسڤ نەهێلن.
7- زڤرین بۆ هەمبێزا مالێ: داخوازێ ژێ بكەن پشتی ئەزموون تمام دبیت، ئێكسەر
بزڤرنە ماڵێ. ماڵ باشترین جهە بۆ بێهنڤەدانێ و خوە بەرهەڤكرن بۆ رۆژا پاشتر.
8- نەخشەكێ ژیرانە: هاریكاریا وان بكەن خشتەیەكێ خواندنێ یێ رێكخستی هەبیت، كو د ناڤبەرا هەر وانەیەكێ دا، دەمەكێ كێم یێ بێهنڤەدانێ هەبیت دا كو مەژیێ وان دوبارە نوی ببیتەڤە.
هوون چاندنێ دكەن، و زارۆكێن مە دێ بەرهەمێ وێ چنن.. ب هیڤیا سەركەفتنێ بۆ هەمی چرایێن پاشەڕۆژێ!

سەروان نهێلی

پەیامەكە بۆ دایك و بابێن هێژا، خۆدانێن دلێن پڕ ژ ڤیانێ، ئەڤرۆ وەرزێ دروینا وێ چاندنێ یە، یا كو هوون ب سالانە ب ڕۆناهیا چاڤێن خوە ئاڤددەن. ئەزموون نە بتنێ تاقیكرنا زارۆكانە، بەلكو تاقیكرنا دلۆڤانیا هەوە و ئارامیا مالێن هەوەیە. دا كو ئەڤ كاروانە ب سەلامەتی بگەهیتە گوپیتكێ، بلا ئەڤ پەیڤە ببنە چرایێ ڕێكا هەوە:
١. ئاڤاكرنا هێلینەكا ئارام: مالێ بكەنە پەناگەهەكا بێدەنگ. ئامیرێن تەكنۆلۆژیایێ و موبایلان ل دەمێ خواندنێ ل ڕەخەكێ بدانن، و سەرەدانێن خزم و كەسان كێم بكەن، دا كو تەركیزا قوتابیێن هەوە بتنێ ل سەر پەیڤ و ڕۆپەلێن پەڕتووكێ بیت.
٢. ریتمێ ژیانێ و خەوێ: خەو، كلیلا بیردانكێ یە. ڕێكێ بدەن زارۆكێن وە شەڤێ زووی بنڤن دا كو سپێدەهیێ وەك ڕۆژێ ب گەشاتی و ب هێز بەرەف هۆڵێن ئەزموونێ گاڤان باڤێژن.
٣. خوارن، سۆتەمەنیا مێشكی یە: چ جاران رێكێ نەدەن زارۆك ب زكەكێ برسی بچیتە ئەزموونێ. تێشتەكا سپێدەهیێ یا تژی وزە، هێزێ ددەتە هزر و بیردانكا وان و وان ژ ماندیبوونێ دپارێزیت.
٤. زمانێ ئەڤینێ و هاندانێ: ئەگەر ل بابەتەكی باش بەرسف نەدا ، ببنە پشتەڤان نەك ئاستەنگ. ب زمانەكێ نەرم و ب بێهنفەرهی ئامۆژگاریا وان بكەن. تورەبوون ترسێ چێدكەت، لێ هاندان باوەریێ ددەتێ دا كو د ئەزموونێن داهاتی دا قەربوویێ بكەن.
٥. ئامادەكاریێن پێشوەخت: بەری نڤستنێ، پشتراست بن كو هەمی پێدڤیێن وان (پێنڤیس، ژێبرك، كوژك…) ئامادەنە. ئەڤ چەندە باوەریەكا مەزن ددەتە قوتابی و وی ژ دوودلیێ دپارێزیت.
٦. هونەرێ بەرسڤدانێ: وان فێر بكەن كو د هۆلا ئەزموونێ دا خۆدان بێهنەكا درێژ بن؛ بلا هەمی پرسیاران ب هویری بخوینن و ب ئاڕامی بەرسڤێ بدەن، و چ پرسیاران بێ بەرسڤ نەهێلن.
٧. زڤرین بۆ هەمبێزا مالێ: داخازێ ژێ بكەن پشتی ئەزموون تمام دبیت، ئێكسەر
بزڤرنە مالێ. ماڵ باشترین جهە بۆ بێهنڤەدانێ و خوە بەرهەڤكرن بۆ رۆژا پاشتر.
٨. نەخشەكێ ژیرانە: هاریكاریا وان بكەن خشتەیەكێ خواندنێ یێ رێكخستی هەبیت، كو د ناڤبەرا هەر وانەیەكێ دا، دەمەكێ كێم یێ بێهنڤەدانێ هەبیت دا كو مێشكێ وان دوبارە نوی ببیتەڤە.
هوون چاندنێ دكەن، و زارۆكێن مە دێ بەرهەمێ وێ چنن.. ب هیڤیا سەركەفتنێ بۆ هەمی چرایێن پاشەڕۆژێ!

سەروان نهێلی

د دیرۆکا ئەدەبیاتا جیهانێ دا، دو ناڤ وەک دو ستێرێن گەش د برسقن کو هەر ئێک ژ وان بوویە ناسنامەیا مللەتەکێ و دەنگێ سەردەمەکێ. یەک ل ڕۆژئاڤایێ ئەورۆپا، د ناڤ مژ و دۆمانا باژێرێ لەندەنێ دا، ب پێنڤیسەکێ ل سەر تەختێ شانۆیێ “مرۆڤی” وەسف دکەت؛ یێ دی ژی ل دلێ کوردستانێ، ل بن سیبەرا قەسرا ئیسحاق پاشایێ بایەزیدێ، ب خوینا دلێ خوە “نەتەوەیەکێ” زیندی دکەتەڤە.

ولیەم شکسپیر؛
خودیکا دەروونێ مرۆڤایەتیێ، شکسپیر نە بتنێ شاکارەک بوو، بەلکو ئەو ئەندازیارێ نەهێنیێن ناخێ مرۆڤی بوو. دەمێ ئەو ل سەر تەختێ شانۆیا “گلۆب” ڕادوەستیا، وی نە بەحسێ ئینگلیزان دکر و نە ژی بەحسێ سەردەمێ خوە یێ “ئەلیزابێسی”؛ ئەو د چوو د ناڤ کویراتییا دەروونێ هەر مرۆڤەکێ سەر روویێ ئەردی دا. وی دزانی کا چەوا “بەخیلی” دشێت مرۆڤی وەک “ئۆتێلۆ” ژ ناڤ ببەت، یان چەوا “گۆمان” دشێت شازادەیەکێ وەک “هاملێت” تووشی دیناتیێ بکەت. شکسپیر زمانێ
ئینگلیزی ژ نوی ڤە ئاڤا کر؛ وی هزاران پەیڤێن نوو دیاریی گەردوونی کرن. بۆ وی، جیهان هەمی “شانۆگەرییەک” بوو و مرۆڤ هەمی ئەکتەر بوون. ئەو ل دویڤ عەشقەکێ دگەڕیا کو تێدا “رۆمیۆ و جولیێت” ببنە قوربانییا کینا خێزانی، دا کو نیشا جیهانێ بدەت کا کین و نەفرەت چەوا جوانترین هەستێن مرۆڤی دهەرشینن.

ئەحمەدێ خانی؛
شاکارێ عەشق و ئازادیێ ژ لایێ دی، د چاخێن کو کوردستان دناڤبەرا دو ئیمپراتۆرییەتێن مەزن (عوسمانی و سەفەوی) دا دهاتە هێڕان، ئەحمەدێ خانی سەرهلدا. خانی نە بتنێ شاعرەکێ ئەڤیندار بوو، ئەو فەیلەسۆف وبیرمەندەکێ سیاسی یێ بێ وێنە بوو. ئەگەر شکسپیر “رۆمیۆ و جولیێت” هەبن، خانی “مەم و زین” ئاڤا کرن، لێ ب جوداهییەکا مەزن: مەم و زینا خانی نە بتنێ چیڕۆکا دو ئەڤیندارانە، بەلکو بەیاننامەیا نەتەوەیەکێ بێ دەولەتە. خانی ب “نۆبوهارا ‌بچووکان” دەست ب پەروەردەکرنا زارۆکێن کورد کر، و ب “مەم و زینێ” ژی هزر و فەلسەفەیا “ئێکەتیا کوردان” داڕێت. وی دگۆت: “ئەگەر مە ژی پاشایەک هەبا، مە دا ل سەر سەرێ خوە تاجەک هەبا”. خانی عەشقا خودایی، عەشقا مرۆڤی و عەشقا ئاخێ د ناڤ ئێک دێڕ دا کۆم کرن. ئەو ڕابەرێ هۆزانا نەتەوەیی بوو د سەردەمەکێ دا کو کەسێ وێرەکییا ڤێ چەندێ نەبوو.

هەڤبەرکرنەکا دەروونی و نەتەوەیی:
– د عەشقێ دا: ل دەف شکسپیری، عەشق هێزەکا سۆزداریا تژی تراژیدیا و بێبەختییە. لێ
ل دەف خانی، عەشق پلەیەکا تەسەوفێ و سۆفیگەریێ یە، کو مەم ژ عەشقا زینێ بەرەف عەشقا خودایی و فیداکاریا بۆ ئاخێ دچیت.
– د سیاسەتێ دا: شکسپیر زێدەتر ململانێیا ل سەر کورسیکا دەستهەلاتێ و خیانەتا
پاشایان نیشا ددەت (وەک د ماکبیس دا). لێ خانی، خەما وی “نەبوونا دەسهەلاتەکا کوردی” یە؛ ئەو داخوازا ئێکگرتنێ دکەت دا کو کورد ژ بن دەستیێ قورتال ببن.
– د زمانێ دا: هەردوكان زمانێ مللەتێ خوە پاراستن. شکسپیر ئینگلیزی کرە زمانێ جیهانێ، و خانی ژی کرمانجی ژ ناڤ هەیمانەیا عەرەبی و فارسی و تورکی پاراست و کرە زمانێ ئەدەبیاتەکا بلند.
ئەگەر ولیەم شکسپیر “شانۆنڤیسەکێ جیهانێ” بیت، ئەحمەدێ خانی”قیبلەنمایا کوردایەتیێ” یە. شکسپیر مە فێری ڕاستیێن ناخێ مرۆڤی دکەت، لێ خانی مە فێری ڕاستیێن ناسنامە و هەبوونا مە دکەت. هەردو ژی مەزنن، لێ خانی بۆ مە “باوکێ مێژوویێ” یە و شکسپیر ژی “مامۆستایێ زمانێ دلان”ە. هەردو د ناڤ پەرتووکێن مێژوویێ دا وەک دو چیایێن بلند د ڕاوەستیاینە، کو چ جاران نا لەرزن و ژ جهێن خوە ناچن.

سـەروان نـهێلـی

قوتابخانە نە بتنێ دیوار و پەرتووكن، بەلكو باخچەیەكێ ڕەنگینە كو هەر قووناغەك تێدا ب ڕەنگەكێ تایبەت دهێتە نەخشاندن. ئەڤ ڕەنگێن نوو یێن جلوبەرگان، چیرۆكا گەشەكرنا دل و مێشكێ قوتابیێن مە، ڤەدگێڕن و قووناغێن ژیانا وان دخەملینن. ل دەسپێكێ پێدڤییە بێژین كو هەلبژارتنا ڕەنگان بۆ جل و بەرگا ب تنێ ژ بۆ جوانیێ نینە، بەلكو هەر ڕەنگەكێ كاریگەرییا خوە یا دەروونی ل سەر قوتابی و ژینگەها خواندنێ هەیە. باخچەیێ زارۆكان؛ دگەل ڕەنگێ پرتەقالیێ گەش، زارۆكێن مە وەك تیشكێن ڕۆژێ ل باخچێن ساڤایان دبرسقن، ئەڤ ڕەنگە رەنگێ داهێنان و كەیفخۆشی و هەڤالینیێ یە بۆ بشكۆژێن باخچەیی گەلەك یێ گونجاییە، چونكو و وزەیەكا ئەرێنی ددەتە زارۆكان، دبیتە پالدەر بۆ یاریكرن و بهێزكرنا پەیوەندیێن جڤاكی و ترسێ ل دەف زارۆیان ناهێلیت. دا كو بشكۆژێن مە ب ڤیانەكا مەزن و دلەكێ پڕ هیڤی بەر ب جیهانا نوو یا زانینێ گاڤان بهاڤێژن.
قووناغا بنەرەتی (١ تا ٦)؛ رەنگێ مارۆنی ئەڤ ڕەنگە تێكەلەیەكە ژ هێز و گەرماتیێ. نیشانا ووزێ یە ژ بۆ قوتابیێن قووناغا بنەرەتی هاتیە دەستنیشانكرن داكو قوتابی هەست ب چالاكیێ بكەن و د هەمان دەم دا هەست ب گەرمییا ژینگەها قوتابخانێ بكەن، هەر وەسا ئەڤ ڕەنگە هەستێ ئارامیێ د دلێ قوتابی دا دچینیت. وەك بێژینێ: گ «قوتابخانە مالا هەوە یا دوویێ یە وهوون ل ڤێرێ د پاراستینە.»
. قۆناغا بنەرەتی (٧، ٨، ٩): ڕەنگێ نیلی ئەڤ ڕەنگە نیشانا ئارامیێ، جێگیریێ و باوەری ب خوەبوونێیە. ل قوتابخانەیان دهێتە بكارئینان چونكی هاریكارییا قوتابی دكەت كو باشتر تەركیزێ (فۆكس) بكەت و هەست ب ڕێكخستن و ڕێكوپێكیێ بكەت. د ڤێ قووناغێ دا، قوتابی فێر دبیت كا چاوا ب ئارامی و هێز بەر ب خەونێن خوە یێن بلند گاڤان بهاڤێژیت.
قووناغا ئامادەیی؛ ڕەنگێ ڕەساسی ئارامیێ ددەتە قوتابی دا كو ب ئارامی و ب بێدەنگی سەرنجا خوە بێخیتە سەر وانەیێن خوە، ڕەنگێ ڕەش ژی هەیبەت و ڕێزگرتنێ نیشاددەت، دەربرینێ ژ وێ چەندێ دكەت كو قوتابی یێ گەهشتییە قووناغەكا بلند و ب ڕاست و دروست كار دكەت.
ئەڤ هەردو ڕەنگە پێكڤە وە دكەن كو قوتابی ب كەسایەتییەكا بهێز و بەرپرسیار دیار ببیت.»
یا ژ هەمیێ جوانتر ئەوە، دەما ئەڤ هەموو ڕەنگە ل بن ئێك بان دبنە ئێك، چ جوداهی د ناڤبەرا قوتابی و خویندكاران دا نامینن. نە هەژار و نە زەنگین، بەلكو هەموو دبنە پشكەك ژ خێزانەكا مەزن. ئەڤ ئێكپۆشییە، سروودا وەكهەڤیێ و تابلۆیا هەرە جوان یێ پێكڤە ژیانێ یە.
* راهێنەرێ پەروەردەی