بەرسڤەک بۆ مامۆستا «عەبدلخالق سولتان»

ئەحمەد جاسم

بەری چەند رۆژەکان، من گۆتارەکا مامۆستایێ راگەهاندکار و چیڕۆکنڤیس «عەبدلخالق سولتان» ی لدۆر نەدانانا جۆرێ ژانرێ ئەدەبی ل رۆژناما ئەڤرۆ- ژمارە 4011 ل ژێر ناڤونیشانێ (دەمێ نڤیسەر بۆسەلەیا خۆ ژدەست ددەت) خواند، چەند تێبینی و رەخنەیەک مە هەبوون مە دڤیا د هەمان لاپەڕێ رۆژنامێ دا بەحس بکەین.
مامۆستای لدەسپێکێ هۆسا بەحسکر کو وی ژ هەڤالەکی گوھ لێ بوویە نڤیسکارەکی کتێبەک چاپکرییە و ژانرێن وێ ل سەر بەرگی دیار نەکرییە. هەر دیسان مامۆستای دیارکرییە کو نە دژی تێکەلبوونا ژانرێن ئەدەبیە و «تیۆرا مرنا» نڤیسەرییە، لێ نەدانانا ژانرێ ئەدەبی ناچیتە د وێ خانێ دا!.
د درێژییا گۆتارا خۆ دا، مامۆستای هۆسا دیارکرییە کو دبیت‌ ژ نە شارەزاییا خۆ د ژانرێن ئەدەبی دا و رانەکرنا بەرپرساتیێ نڤیسەری ئەڤ چەندە کرییە!.
تشتێ جهێ سەرنجێ د ڤان دیتن و ئەحکامێن هەڤدژ دا ئەوە: مامۆستای بەرهەم نە خواندییە و بابەتێ وێ بتنێ ژ هەڤالێ خۆ گوھ لێ بوویە، پرسیار ئەوە ئەم دشێین بەحسێ حالەتێ بەرهەمەکی بکەین بێی کو بخوینین و بزانین کانێ پێکهاتا وی چییە و چاوا هاتییە نڤیسین؟
د جیهانا ئەدەبی دا ژ کلاسیک ونووخازان ئەڤ چەندە یا کری بۆ نموونە: نڤیسکارێ مسری تاها حسێن د پەرتووکا خۆ «الایام» دا دیار نەکرییە کانێ ئەڤە چ ژانرە، نیتچەیێ ئەلمان د پەرتووکا «زەرەدەشتی هۆسا ئاخفت» ژانرێ نڤیسینا خۆ دیار نەکرییە، ژبلی جوبرانی د پەرتووکا « پەیامبەر» و میخائیل نەعیمە د «مرداد» دا و مەحمود دەرویشی و گەلەک نڤیسەرێن دی ژ رۆژهەلات و رۆژئاڤا. ئەرێ ئەم دشیێن وی حوکمی بدەین کو ئەڤ نڤیسکارێن هێژا و خودان سەنگ بۆسەلا خو ژ دەستدایە یان ژی چ ژ ژانرێن ئەدەبی نزانن و نەڤێن بەرپرساتیێ رابکەن؟
ئەز رەتناکەم کو رەنگە گەلەک خواندەڤان حەزبکەن هەر ل سەر بەرگی بزانن کانێ ئەڤ پەرتووکا دکڕن چییە، ئەڤە دیتنە ژ حەزەکا رێکخستنێ و پۆلینکرێن کلاسیک دهێت، لێ د چاڤێن هندەک داهێنەرێن دی دا ئەڤە قەیدەکە ئازادی یا تێکستی سنووردار دکەت.
دبیت دیتنەکا دی ژی هەبیت، رەنگە ئەڤ رژدییا دانانا جۆرێ ژانری د خزمەتا بازاری و پۆلینکرنا رەفاتکان بیت، لێ پرسیار ئەوە ئەرێ ئەرکێ نڤیسکاری ئەوە خۆ د ناڤ سیستەمێ ڤان رەفانکان ببنیت یان ژی دەربڕینێ ژ هزر و دیتن و هونەرێ خۆ یێ نڤیسینێ بکەت؟
ئەگەر ئەم ژ هەردو ئالییان و دگەل نموونەیێن وان نڤیسکارێن مەزن سەحکەینە بابەتی ، دێ گەهینە راستییەکێ کو نە دانانا جۆرێ ژانرەی ل سەر پەرتووکێ ب ڕامانا فەوزا و نە شارەزاییا نڤیسکاری ناهێت، بەلکی ئەزموونەکا جودایە دناڤبەرا وی و خواندەڤای دا و بەرفرەهکرنا دەرگەهێ شرۆڤە و خواندنێن نوی یە.
رەنگە هەلبەستڤانەک هەلبەستێ دناڤدا ببینیت و دبیت ڤەگێڕەکە چیڕۆک و رۆمانێ دناڤدا ببینیت و نەدویرە خواندەڤایەکێ بلند فەلسەفە و پەندەکێ دناڤ ڤی تێکستی دا ببینت. ئەم ل ڤێرە د گەهینە ئەنجامەکی کو بهایێ پەرتووکێ د وێ لافیتا بچیک دا نینە ئەوا ل سەر بەرگی دهێتە نڤیسان بەلکو بهایێ وێ دناڤەرۆکێ دایە.
بدیتنا من، پەیوەندی یا مرۆڤی دگەل زمانی وەک ئالاڤێ سەرەکی یێ دەربڕینێ ژ گرێکێن دەروونی و هەستۆسۆز و دونیابینی یا وی مەزنترە ژ وێ یەکێ بتنێ دناڤ هندەک قالبان دا ئاسێ بکەین.
ئەگەر ئەم گەلەک دوور بچین وەکی چاوا مامۆستای بەحسێ قۆناغێن دەسپێکی یێن ئەدەبی کرین، دێ تێکەلبوونا ژانران د ناڤ داستانێن گرێکا کەڤن دا بینین، ژبلی گەلەک سۆفیگەرێن پێ ل یاسایان دانای و نەڤیایین بەرهەمێن وان بتنێ دخانەیەکێ دا بهیتە دیتن، ژبەرکو ئەوان گەلەک هزر و دیتن ب ئاڤاهیێن جودا دناڤ پەرتووکێن خۆ دا دارشتینە.
لەوا ئەم دێ ل دووماهیێ پرسیار کەین: ئەرێ بۆچی بۆ ڤان نڤیسکارێن سەردەمێ کەڤن و نووی و یێن رۆژهەلات و رۆژئاڤا دروستە ناڤێ ژانرێ ئەدەبی نە داننە سەر پەرتووکێن خۆ لێ بۆ ئاکنجییەکێ تاخێ «شێلێ» چێنابیت؟

کۆمێنتا تە