خواندنەك بۆ دیوانا «ئەو دلێ ب نازكی سەمایێ دكەت»
زەكەریا حەمید
پێشەكی
دیوانا «ئەو دلێ ب نازكی سەمایێ دكەت»، یا هەلبەستڤان «د.ئەمجەد عوبەید»، گاڤەكە بۆ چوونە ژۆر د جیهانا ناڤخۆیی و ئەستاتیكایا تێكستێن دیوانا ناڤهاتی..
ئەڤ خواندنە ژبۆی پتر سەرهەلبوون ل شێواز و تەكنیك و وێنەیێن نەپەنێن ئەڤێ دیوانێ نە.
«ئەو دلێ ب نازكی سەمایێ دكەت» بەرهەمێ نەخری یێ هەلبەستڤانییە، كو دیوان (65) هەلبەستان هەمبێزدكەت، دێ هەولدەین وێنەیێن نەپەنێن چەند تێكستێن ئەڤێ دیوانێ دیار بكەین.
د تێكستا (برین) دا دبێژیت:
كەس كویراتییا ئێشانا من..
نزانیت،
ژبلی برینێن من.
هێزا ئەڤێ تێكستێ د پۆختیا وێ و بێدەنگیێ دایە كو تنێ جەستە هەست پێ دكەت و ئەو بێدەنگی بخۆ دبیتە پشكەك ژ رامانێ ئەڤ لادانە رەهەندەكێ مرۆڤی یێ كویر ب تێكستێ د دەت كو ئازار دانپێدانێ دكەت و نیشانەكێ بەرجەستە دكەت ئەو ژی برینە.
پێكهاتەیا زمانڤانی و واتایی:
ئەڤ تێكستە پشت بەستنێ ب ئابۆرییا پەیڤان دكەت و هەموو ئەزموونێن هەبوونگەری د دو درێراندا پۆخت دكەت، ب دیتنا من ئەڤ پۆختیە هێزەكا واتاییە كو خواندەڤانی نە چار دكەت ل سەر راوەستیت و هزر تێدا بكەت.
شرۆڤەنەكرن و درێژنەكرنا ئەڤێ تێكستێ.. سرۆشتێ ئێشان و ئازارێ بخۆ رۆن دكەت كو ئازارا راستەقینە ناهێتە رۆنكرن بەلكۆ دبیتە ئەزموون.. ئەگەر سەحكەینە پەیڤا (كویر) ئاماژەیێ ب رەهەندەكێ نەدیار ددەت و دبێژیت ئەڤ برین و ئازارە نە یێن سەرڤەیینە و نەیێن دەمكینە بەلكو ب كویری یێن چووینە خوار و رەگێن خۆ یێن داهێلاین.
پارادۆكسا واتایی د رستا دویێ دا رۆن دبیت دەمێ دبێژیت (ژبلی برینێن من)، لێرە دا برین وەك شوینەوار دبنە دیدەڤانەكێ زندی، ئێشان نیشانێ ئازارێن ناڤخۆییە، ئانكو (خودی – زاتی) و نە دیارن، ناگەهنە كەسەكێ دی ژبلی جەستەیێ وی.
ئەڤ تێكستە لێرامانەكا هەبوونگەری هەلدگریت كو مرۆڤ د ئێش و د ئازارێن خۆدا یێ ب تنێ یە و چ كەسەك نەشێت ل جهێ وی بشێت یان هەست ب ئەوێ ئێشانێ بكەت ئەوا ئەو پێ دئێشیت. لێرەدا، خۆدێ مرۆڤی یێ د روی ب روی بوونەكا راستەراست دا ل گەل خۆ بێی كەسەك بهێتە دناڤبەینێ دا، ئەڤەژی دانپێدانەكە كو ئێش و ئازار پشكەكن ژ ناسنامەیا مرۆڤی نەكو روویدانەكا دەمكیە.
د ئەڤێ تێكستا گەلەك كورت دا: هەلبەستڤان یێ شیایی ئێشانێ بكەتە زمانەك و برینان ژی بكەتە دیدەڤانەكێ راستگۆ و خۆدێ خۆ بكەتە گیانەك لێ گیانەكێ پێگەهشتی وەكی برینێن خۆ.
د هەلبەستەكا دی دا دبێژیت:
ژ دایكبوون
ئو و .. ژ نشكەكێ ڤە
رۆندك و ئاخفتنا خۆ داعویران..
پاش زڤڕی و گۆت:
وەسا دیارە ڤیانا مە..
بەری ژ دایكبوونا مە..
یا ژ دایكبووی.!
ئەڤ تێكستە ل سەر ئەڤینییەكێ هاتییە ڤەهاندن كو ئەو ئەڤینی بەری هەبوونا وان یا هەبووی وەكی شاعر دبێژیت، ئانكو مەبەست ئەو ئەڤین قەدەرا مەیە و دڤێت ئەڤیندارببین… ئەڤە ژی هەستەكێ رۆمانسییە ل سەر رەهەندێ میتافیزكی و مەجازی هاتیە كو دبێژیت تەڤنێ ئەڤینا وان نە ب رێكەڤت، یان دیتنەكێ بەلكو بەرییا هەبوونا وان ئەو تەڤن یێ هاتییە رستن.
یان دەمێ دبێژیت:
پاش خۆ زڤڕی و گۆت:
پاش خۆ زڤڕین ئانكو فلاش باك یا زەمەنییە و دانپێدانەكا راستەراستە و ب زمانەكێ سادە و ساكار و بێ مژداری پەیاما خۆ دگەهینت و راوەسەتاندنا خالبەندیێ سەرسۆرمانییەكێ دروست دكەت .. هەروەكی بێژی هەست یێن پێش شیانان كەفتین و دەربڕینێ دكەن.
ئەگەر بەحسی وێنەیێ شعری بكەین ب دیتنا من هێزا ئەڤێ شعرێ ئەڤ وێنەیە دەمێ دبێژین: (رۆندك و ئاخفتنا خۆ داعویران).!
كو ئەڤ وێنەیە نیشانا تەپەسەركرن و بێ شیانی و نە دەربڕینێ یە، (وەسا دیارە ئەڤینا مە بەری ژدایكبوونمە یا ژ دایك بووی…)، ئەڤە گەوهەرێ تێكستێ و كۆپیتكا واتایێ یە، لێ ب دیتنا من پتر سەر شێوەیێ گۆتارێ یە، ئەگەر ئەو گۆتن وەك پێشنیار با، چێدبیت تام و چێژەكا دی هەبا.
پۆختیا ئەڤی تێكستی خۆدی تۆڤەكێ شعری یێ رۆمانسی و راستگۆییە.. چەمكێ ژ دایكبوونا جەستەی دگوهۆڕیت و ژ دایكبوونەكا میتافیزكی د چەسپینیت و پرسیارەكێ دروست دكەت: ئەرێ ئەم بەری ڤیانێ هەبووینە یان ڤیانێ ئەم ئیناینە هەبوونێ؟!
د هەلبەستەكا دی دا دبێژیت:
بهێلە
بهێلە تێهنا خۆ ب هنگڤێ
ل سەر لێڤێن تە بشكینم..
تو دزانی ئەز چەند یێ..
ژ مەستبوونێ خەریب بوویم؟!
بهێلە د دەریا چاڤێن تەدا غەوارە ببم..
تو دزانی ئەز چەند یێ..
ژ خەندقینێ خەریب بوویم؟!
بهێلە بێهنا بهەشتێ..
ژ سینگێ تە هەناسە بكەم..
تو دزانی چەند یێ..
ژ دیناتییێ خەریب بوویم؟!
دوبارەكرنا پەیڤا بهێلە تنێ پێداگیریكرنەكا سۆزداری نینە، بەلكو خواستەكا هەبوونگەرییە و دخوازا دەلیڤەیەكێ دكەت بەری بكەڤیت یان خۆ ژدەست بدەت.
ل سەر لێڤێن تە بشكینم
د دەریا چاڤێن تە دا غەوارە ببم
ژ سینگێ تە هەناسە بكەم
لڤێرە گیان ئانكو جەستە تشتەك یان هەستەكێ ئیرۆتیك نینە، لێ بەلێ پەناگەهە، ئانكو ب رەنگەكێ دی بێژین: لێڤ دەستپێكا ژبیركرنێ یە و چاڤ وەكو پەناگەهـ و سینگ وەكو حەوینگەهـ ڤەژاندن.. ئەڤە ڤەگوهاستنەكە ژ جیهانا دەرڤە ئانكو ئەو جیهانا ئەم تێدا یان یا شاعر تێدا یا سەخت و دژوار بۆ جوگرافیا ئەڤینیێ و دلدارا خۆ وەكو نشتیمانەكێ بەدیلێ جیهانا دی ئەوا ئەم تێدا… لێرە ئەڤینی دهێتە گوهۆڕین بۆ پێدڤییەكا هەیی یان هەبوونگەرای نەكو خۆشگۆزەرانییا شاعری.
(تو دزانی ئەز چەند یێ …)
لێرە، پرسیار چاڤەڕێی بەرسڤێ ناكەت؛ چونكی ئەو پرسیار یا ئاراستەی كەسەكی كری و شیانێن بەرسڤ دانێ نینە .. لەوما دوبارەكرنا ئەڤێ پرسیارێ پێداگیریێ لسەر وێ چەندێ دكەت كو دبێژیتە كەسا بەرامبەر ئەگەر تو نیشتمانێ من ژی بی لێ تو هەر نزانی كا ئەز یێ د چ كاودان و شەرەنیخەكێ دا..
(ژ مەستیێ .. ژ خەندقین .. ژ دیناتیێ)
ئەڤ دەستەواژەیێن سەری مە ئاماژە پێكری نە پێشڤەچوونێن زنجیرەیی و دەرخستنەكا دەروونی یە… بۆ نموونە..
مەست ژ دەست دانا كۆنترۆلێ یە و خەندقین ئاماژەیا ئازارا و بێهیڤیبوون و بێزارییە، دینیاتی ژ دەستدانا هەر تشتی یە؛ لەورا ڤیان لڤیرە ئەڤاندن یان (هەمبێزكرن – احتواو)، بۆ وی یا دەمكیە.
ئەڤ تێكستە نەیا دووبارەیە، ئانكو یا كلاسیكی و بكارهاتی نینە، بەلكو دانپێدانەكا هەبوونگەرای و گازییەكا كەسەكی كو خۆ د ناڤ یێ یان یا دی دا ب بینی تەڤە و خویا دكەت كو هندەك جارا ئەم عاشق نابین ژبەر هندێ كو ئەم دلخۆشین، بەلكو ئەم عاشق دبین چونكی عشق تاكە تشتە مە دپارێزیت ژ تنێبوونێ.
دەرئەنجام:
١- ئەڤ كورتە شعر یان پۆستەرە شعرە : پشتبەستنێ ب ڤەگێڕان و رەوانبێژییا زێدە ناكەن، بەلكو پشتبەستنێ ب ئابۆریا پەیڤان و ێنەیێ شعری یێ پۆخت دكەن.
٢- ئەڤ تێكستە پێدڤی ب خواندنەكا هویرن؛ چونكی ئێك پرسیار ب چەند شێوەیان د هێتە ئاراستە كرن.
٣- ئێشان د ئەڤان هەرسێ تێكستان دا دهێتە گوهۆڕین بۆ پێكهاتەیەكا مەعریفی كو پێش زمان و هەستێن مرۆڤی ژی دكەڤیت.
٤- ژلایەكێ دیڤە، عشق د ڤان تێكستان دا یان كو د ئەڤی بەرهەمی دا بەرسڤەكا بەرگریكارە بۆ ژ ناڤچوونا خودی (زاتی)، نەكو چارەسەرییەكا (رادیكالیە)، رەهوڕیشالی.
٥- وەسفكرنا هەست و سۆزان ب وێنەیەكێ شعری یێ نوی و نە دوبارەكری، خەملداریا ئەڤان تێكستا یا كری.
لیستا ژێدەران:
١- صلاح فضل (بلاغە الخطاب وعلم النص).
٢- یوسف وغلیسی (تحلیل الخگاب الشعری).
٣- محمد بنیس(الشعر العربی الحدیث بنیاته وابدالاتها).
٤- د.هەڤال سەلیم (تیۆرێن رەخنێ).
