سارتەر و دیوار نێڕینەکا هەبوونگەری بۆ ئازادی، بێواتایی و بەرپرسیارییێ
دلێر کەمال ئەحمەد
پێشەکی
جان پۆل سارتەر ئێک ژ ڕێبەرێن فەلسەفەیا سەردەم ب تایبەتی چەقێ هەبوونگەرییێ – ئەگزیستالیزمێیە. ئەڤ چەقێ فەلسەفەیێ ب ئاوایەکێ ڕەنگدار د ناڤ نڤیسین و دیتنێن ئەوی ل دۆر مژارێن گرنگ یێن ڕۆژەڤا مرۆڤاندا وەکو «مرۆڤ، هەبوون، ئازادی، بەرپرسیاری، ژیان و مرن.. هتد» دهێتەدیتن. پەرتووکا ئەوی یا ب ناڤونیشانێ «دیوار» کو ژ لایێ ڕەخنەگر و ڤەکۆلەرێن ئەدەبیڤە، ب ناڤێن ژانرێن ئەدەبی یێن جودا هاتییە ب ناڤکرن، بۆ نموونە «چیرۆک، نۆڤلێت، ڕۆمان.. هتد» کو بەرجەستەیا هەبوونا ئەڤی تایێ گرنگ و هەستیار یێ فەلسەفەیێ ب زەلالی ل دەڤ نڤیسکاری دکەت. فەیلەسۆفێ هەبوونگەرییێ ب ڕێکا کارێکتەرێن سەرەکییێن بەرهەمێ «دیوار» بزاڤا وێنەکرنا مرۆڤی د ڕەوشێن دژوار یێن ژیانێدا دکەت، کو مرۆڤی چ بها و پیرۆزی هەنە؟ بها و پیرۆزی ل دەڤ ئەوی چنە؟ ئەرێ چ تشتەکی واتایەک ل دەڤ هەیە؟ یان چ تشتەک دشێت واتایەکێ ل دەڤ بئافرینیت؟ یان ژی تشتەک ب ناڤێ واتا و ئافراندنێ د ڕەوشێن چارەنڤیسسازدا هەیە؟ ئەڤ وێنەکرنا هوور و کوور یاکو ل دووڤ خوە کۆمەکا پرسیار و تێهزرینان دهینیت، وەها دکەت کو مرۆڤ «خواندەڤان» ل گەل خوە بکەڤیتە د مۆنۆلۆگ و دانوستاندنەکا ژ دلکارانەدا و سەر ژ نوو خواندن و شڕۆڤەیان پێشکێشی تێگەهێن ل دەردۆرا مە دهێن و دچن، بکەت.
دانەنیاسین
دیوار ل سالا 1939ێ هاتییەنڤیسین و بەحسێ چیڕۆکەکا شەڕێ ناڤخۆیێ ئیسپانیایێ دکەت، ل دەمێ فرانکۆیێ دیکاتۆر دووماهییێ ب دەستهەلاتا کۆمارییا ئیسپانیایێ دهینیت و ئیسپانیایا فرانکۆی دادمەزرینیت. ناڤونیشانێ بەرهەمی ژ ناڤەڕۆکا بەرهەمی ب خوە هاتییەوەرگرتن، ب گۆتنەکا ڕۆهن «دیوار» ئەو جهەیە یێ کو زیندانییێن بڕیارا کوشتن یان سێدارەدانێ بۆ دەرکەڤتی ل بەر دیواری و ل قورنەتەکا زیندانێ دهاتنە گولەبارانکرن، هەروەسا دیوار ب واتایا هێمای – هونەری ئەوێ چەندێ دگەهینیت کو سنوورێ د ناڤبەرا مان و نەمانێ، ئازادی و بەرپرسیارییێ، گۆتنا ڕاستییێ و قەبوولنەکرنا زۆڕییێ، خوەبوون و تەکەزا ناسنامەیێ یان ژی بەرزەکرنا هەبوونێ و هەلبژارتنا جەلەبی! ل ئەڤێرێ دیوار وەکو سیمبۆلەک هاتییەبکارهینان و دەربڕینێ ژ سنوور و بێواتاییا هندەک تێگەهـ و ڕەوشێن ژیانێ دکەت. د بەرهەمیدا سێ کارێکتەر یان سێ زیندانی ب ناڤێن «تۆم، خوان و پابلۆ ئیبیێتا» هەنە، کو ژ لایێ هێزێن فرانکۆیڤە هاتینەدەستەسەرکرن و بڕیارا سێدارەکانێ یان «کوشتنێ» بۆ ئەوان هەرسێیان دەرکەڤتییە. ناڤەڕۆکا بەرهەمی ئاماژەیێ ب شەڤا دووماهییێ یا هەرسێ کارێکتەران د زیندانێڤە ل بەرانبەر چارەنڤیسی؛ کو مرن ل بەندا ئەوانە ددەت. ل گۆرەی بۆیەر و پێڤاژۆیێ، هەردوو زیندانییێن ب ناڤێ «تۆم و خوان» ل بەرانبەر دیواری دهێنەگولەبارانکرن، زیندانییێ سێیێ «پابلۆ ئیبیێتا» ب تنێ دمینیت و داخواز ژێ دهێتەکرن، کو جهێ «ڕامۆن گریس»ی ئاشکرا بکەت، بەلێ ئەو ب چ ڕێکان ڕازی نابیت و جهێ ڤەشارتن و مانا ئەوی ئاشکرا ناکەت، هەتاکو ل بەرانبەر ئازادکرنێ ژی بیت. ل دووماهییێ و پشتی هزرکرنەکا کوور کو ئێدی ژیان و هەبوونێ و هەتا چ تشتەکی ژی گرنگی و بهایێ خوە ل دەڤ ئەوی نامینیت، لەوڕا پابلۆ جهەکێ ژ خەیالا خوە دەردهینیت و دبێژیت دەستهەلاتداران، کو ڕامۆن گریسی خوە ل گۆڕستانێ ل ناڤ گۆڕەکی یان ژی ل مالا گۆڕکۆلی کو ل ناڤ گۆڕستانێ ب خوەیە، ڤەشارتییە! پشتی دووڤچوون و لێگەڕیانێ وەسان دەرکەڤت کو گریسی خوە ل ناڤ گۆڕستانێ ڤەشارتییە، د شەڕ و ڕووبڕووبوونەکا دژواردا ڕامۆن دهێتەکوشتن. پابلۆ ئیبیێتا ب ئەڤێ چەندێ دزانیت و ب تنێ ب ڕەوشا هەی و بوویەرا ڕوودای دکەتە کەنی! ب ئەڤێ ئێکێ ژی ئێبیێتا ژ سێدارەدان و کوشتنێ ڕزگار دبیت.
نێڕینا یێ دی
ل دەمێ ڕوودان بەرەڤ پێشڤە دچن و هێلا دیالۆگ و بۆیەران گەرم دبیت، دکتۆرەکێ بەلژیکی ل گەل دوو زێرەڤانان دهێتە د زیندانێڤە و دبێژیتە زیندانییان، ئەز یێ هاتیمە ئەڤێرێ دا هاریکارییا هەوە بکەم، بەلێ ژ نێرین و بەرێخوەدانێن دکتۆری یێن دژوار و واتادار خویا دبیت، کو مەرەما ئەوی هاریکاری نینە، بەلکو ژناڤبرن و هەڕفاندنا هێز و خوەڕاگرییا زیندانییانە، ژبەر کو ب درێژاهییا شەڤێ چاڤێن دکتۆری ل سەر و سیما و لەشێ زیندانییانە، ئەو لەشێ د ناڤ هێما و نیشانێن مرنێدا وەکو «خویهدان و لەرزینێ» هێدی هێدی ژناڤدچیت. بەرێخوەدانا واتادار یا دکتۆرێ بەلژیکی بۆ زیندانییان هەستێ خوەکێمدیتن و لاوازییا کەسایەتییێ و دوورکەڤتن ژ ئازادی و سەربەستییێ ل دەڤ ئەوان پەیدا دکەت، لەوڕا ب هاتنا کەسێ بەلژیکی چرایێ هیڤی و ئازادییێ د ژیانا ئەواندا ڤەدمریت. ژ لایەکێ دیڤە، هاتنا دکتۆری بۆ ناڤ زیندانێ دبیتە ئەگەرێ ئەوێ چەندێ کو ترسەکا زێدەتر د ناڤ دەروون و ناخێ زیندانییاندا بنەجهـ ببیت، ژبەر کو هەر زیندانییەک د ناڤ ترس، بێهڤیبوون و ژڤانێ مرنا خوەدا نقۆم بوویە، ئێدی بەرێخوەدان و نێرینێن ئەوان بۆ ئێکدو ل جهێ خوەڕاگری و بەرخوەدانێ، لاوازی و ترسێ بەرهەم دهینیت، کو هەر ئێک نیشانێن دووماهییێ و مرنێ د چاڤێن یێ دیدا دبینیت و هەست پێ دکەت. ئەڤ چەندە ژی ژ سەرئەنجامێ ب ژوورکەڤتنا دکتۆرێ بەلژیکی و نێرینێن ئەوی یێن کوژەک پەیدا بوویە، کو ئێدی هەبوونا کەسێ بەلژیکی ئانکو تێکدانا هزران و ئالۆزکرنا مەژی و بریندار کرن. بەلێ پابلۆی وەکو زیندانییەک ب ئاوا و ڕەنگێن جودا و د ڕەوشێن دژواردا دەربڕین ژ هزر و هەلویستێن خوە کرییە، بۆ نموونە ل بەرانبەر نێڕینا دکتۆرێ بەلژیکی ڕادوەستیت و حەزناکەت ب ئەوێ نێڕینێ بەرێخوە بدەتە لەش و سیمایێ ئەوی و تێبینییان ل سەر لەشێ ئەوی د تێنڤیسا خوەدا تۆمار بکەت. ئەڤ ڕەتکرنە ب خوە واتایا پارێزگاریکرنێ ل پیچا مای یا ژیان و ئازادییێ ل گەل ناسنامەیا کەسی دکەت.
ترسا ژ مرنێ و نامۆبوونا جەستەیی
سارتەر د بەرهەمێ «دیوار»دا ب ئاوایەکێ هونەری مژارا ترسا ژ مرنێ ل گەل نامۆبوونا جەستەیی د گرتەیێن جوداجودادا نیشان ددەت. نڤیسکاری ترسا ژ مرنێ د کارێکتەرییا زیندانییاندا ب تایبەتی ل دەڤ «پابلۆ ئیبیێتای» ب هووری وێنە کرییە. ئەڤ ترسا ل بەرانبەر مرنی، ژ ئەنجامێ ژدەستدانا ژیانێ و فەنابوونێ جهێ خوە د دەروونێ کارێکتەراندا ب تایبەتی ل دەڤ پابلۆی کرییە. ئەڤ کارێکتەرە د ڕابوون و ڕوونشتن و گۆتن و نێرینێن خوەدا هەرتشتی ل عەردێ ددەت، ئێدی چ تشتەکێ ڕێز و بهایێ خوە ل دەڤ نامینیت کو واتایەکێ پێشکێشی ژیان و هەبوونا ئەوی بکەت. ئەڤ ترسا ژ مرنێ یاکو کاریگەرییەکا نەرێنی ل سەر دەروون و خوەڕاگرییا پابلۆی و هەڤالێن ئەوی کری، دەربازی لەش و سیمایێن ئەوان ژی دبیت، ژبەر کو لەشێ ئەوان ب بەردەوامی خویهـ ددەت و دلەرزیت، هەتا بێدەست و ئاگەهییا ئەوان کردەیا میزتنا بخوەڤە چێدبیت و بێهنەکا نەخوەش ژوورا زیندانێ ڤەدگریت، ئێدی وەها بوویە کو لەشێ ئەوان پەیوەندی ل گەل ئەوان نەمایە، بەلکو تشتەکێ بیانی و نامۆ دهێتەدیتن، ژبەر کو ژبن کۆنترۆلا زیندانییان دەرکەڤتییە و ڕێکا مرنێ دایە بەر خوە! ژ خوە دکتۆر بەلژیکی و نڤیسینا تێبینییان ل سەر لەشێ زیندانییان و بەرهەڤییا ئەوان بۆ مرنێ، ڕوویەکێ دی یێ ترسا ژ مرنێ ل دەڤ زیندانییان خویا دکەت، کو دکتۆرێ بەلژیکی ب ڕێکا نیشانێن ل سەر لەشێ زیندانییان دیار دبن، وەکو «خویهدان و لەرزین» ڕاپۆرتا خوە تەمام دکەت، کو زیندانی بۆ مرنێ بەرهەڤن و تایا مرنێ گرتینە. ئەڤ وێنەکرنە ب کووری ڕەوش و دەروونێ مرۆڤی ل بەرانبەر مرنێ نیشان ددەت، لێ دیسان ژی مرۆڤ ل بەرانبەر هەرتشتی د ژیانێدا بەرپرسیارە، بۆ نموونە پابلۆی ئەڤ ڕەوشە پەژراند و ئازادییا خوە تێکنەدا و بڕیاردا جهێ ڕاستەقینە یێ هەڤالێ خوە ئاشکرا نەکەت، بەلکو تڕانەیان ب دەستهەلاتدارێن زیندانێ بکەت و جهەکێ ژ خەیالا خوە چێبکەت. ئەڤ چەندە ب خوە واتایەکێ پێشکێشی ژیان و هەبوونێ دکەت، کو مرۆڤ د ڕەوشێن خوەش و نەخوەشدا دشێت ئازادییێ هەلبژێریت و ب ڤیانا خوە دەربڕینێ بکەت و بەرپرسیارییا بنگەهین ژی هەل بگریت. ئەڤ چەندە ژی بەرێ مە ددەتە ستوونا سەرەکییا فەلسەفەیا هەبوونگەرییێ ل سەر هاتییە ئاڤاکرن، کو ئەو ژی ئازادییە.
دەم و بێواتایی
د بەرهەمێ «دیوار»دا نڤیسکاری تێگەهێ دەمی ل بەرانبەر ڕەوشا مرنێ د هزرا کارێکتەراندا تێکدایە، ژبەر کو د ژیانا ڕۆژانەدا دەم وەکو هێلەکا ڕاستە و بەر ب پاشەڕۆژێڤە دچیت، و مرۆڤ ل گۆرەی ئەڤێ ئێکێ پلان و بەرنامەیێن خوە دادرێژیت. بەلێ ل دەڤ هەرسێ کارێکتەرێن زیندانی، دەمی بها و تایبەتمەندییا خوە نەمایە، وەکو چاوا ل دەڤ مرۆڤێن ئاسای و دووری زیندانێ گرنگییا دەمی دهێتەزانین. دەم ل دەڤ پابلۆی و هەڤالێن ئەوی گەلەک کورت و پوخت بوویە، کو ب تنێ شەڤا ئەوان ببیتە ڕۆژ، ئانکو چەند دەمژمێرەکێن دەستنیشان کری ژ ژیانێ ماینە و دێ بۆ سێدارەدانێ یان کوشتنێ هێنەئامادەکرن. ل ئەڤێری تێگەهێ پاشەڕۆژێ و ڕۆلێ ئەوێ د گوهۆڕین و ژیانا مرۆڤاندا ژ کارکەڤتییە و چ هزر و بەرێخوەدانەک بۆ ناهێتەکرن. پاشەڕۆژ ب مەبەستا پێڤاژۆ و دووربینییێ کو مرۆڤی دەم و دەرفەت هەبیت و بشێت ژیانا خوە دەولەمەند بکەت و پێشبئێخیت، لێ ل ئەڤێرێ تێگەهێ دەمی و پاشەڕۆژێ ل بەرانبەر دیوارێ مرنێ بها و سەنگا خوە ژدەستدایە. لەوڕا کارێکتەرێن زیندانی ب تایبەتی پابلۆ هەرتشتی بێواتا دبینیت.
بەرپرسیارییا هەبوونێ
بەرپرسیاری ب ستوونەکا سەرەکییا فەلسەفەیێ دهێتەهژمارتن، ئەڤ جار چ فەلسەفەیا کەڤنار یان فەلسەفەیا نوو یان ژی فەلسەفەیا نووژەن بیت. بەرپرسیاری ب واتایا هەبوونا پرەنسیپ و بهایێن ژیان و مرۆڤایەتییێ، کو تاکی ل بەرانبەر دیرۆک و سەردەمێ ژیان و جڤاکی ئەرکدار دکەت. ب دەربڕینەکا دی، بەرپرسیاری ئانکو هەبوونا ئەرکەکێ ل بەرانبەر دانا بڕیارەکێ، کرنا کارەکێ یان هەلبژارتنەکێ.. هتد. ژان پۆل سارتەر د بەرهەمێ «دیوار»دا ب هووری خوە نێزیکی مژارا بەرپرسیارییێ ب تایبەتی ل دەڤ تاکی دکەت و ئەڤ چەندە ژی د دیالۆگ و ڕامانێن»پابلۆ ئیبیێتا»یدا ب ڕۆهنی بەرجەستە دبیت. پابلۆ ب چ ڕەنگان خوە ژ بەرپرسیارییێ نادەتە پاش و هزرا خوەخاپاندنێ ژی ناکەت، بەلکو ل گەل خوە و ژیانا خوە یا بووری – پاشەڕۆژێ ڕاستگۆیە و ڕووبڕووی هەبوون و چاڕەنڤیسێ خوە دبیت. پابلۆ ژێدەرێ هەرتشتی بۆ مرۆڤی ڤەدگەڕینیت، لەوڕا بەرپرسیارییا ڕەها ژی ئەرکێ سەرەکییێ مرۆڤانە نەکو ئەرکێ چ هێز و ئالییێن دی، هەروەکو فەلسەفەیا هەبوونگەرییێ تەکەزێ ل سەر هەبوون و بەرپرسیارییا مرۆڤی دکەت. بۆ نموونە ل دەمێ پابلۆ بڕیارێ ددەت، کو جهێ هەڤالێ خوە «ڕامۆن گریس»ی ئاشکرا نەکەت، واتایا ئەوێ چەندێ ددەتە کو بەرپرسیارییا ژیان و مانا ڕامۆنی ب ئەرکێ خوە دزانیت، ئەڤ چەندە ژی دەربڕینێ ژ هەبوونا بها و پرەنسیپێن بەرپرسیاری و دلسۆزییێ ل دەڤ پابلۆی دکەت. ڕاستە ب پاراستنا ژیانا هەڤالێ خوە ڕامۆن گریسی، پابلۆ تۆشی ڕەوشەکا دژوار دبیت، لێ پابلۆ ژ بەرپرسیارییێ ناڕەڤیت و ژیان و پاشەڕۆژا خوە ل سەر دادنیت، لێ بەلێ بێواتاییا ژیانێ هەرتشت بەرۆڤاژی کر، لەوڕا پابلۆ ب کەنییەکێ بەرسڤا کەتواری ددەت. سارتەر د بەرهەمێ «دیوار»دا خواندەڤانی ل سەر گرنگییا هەبوونا بەرپرسیارییێ د ڕەوشێن جودا یێن ژیانێدا هشیار دکەت، کو پێدڤییە مرۆڤ د ژیانێدا هەست ب بەرپرسیارییێ ل بەرانبەر گۆتن، کریار و هەلبژراتنێن خوە بکەت، نموونەیا پابلۆی دیدەڤانییێ ل سەر ئەڤێ چەندێ ددەت.
کەنییێ پابلۆ ئیبیێتای
ئەم دشێین ژ ڕەهەندەکێ فەلسەفی ب تایبەتی ژ ئالییێ بێواتاییێ بەرێخوە بدەینە کەنییێ پابلۆی، کو بۆ مە خویا دبیت کەنییەکێ ژ دل و یێ خوەشییێ نینە، بەلکو کەنییەک ژ کووراتییا دلتەنگی و حێبەتیبوونێ ل بەرانبەر ڕەوش و کاودانا ڕوودای، دەرکەڤتییە. نڤیسکاری ل ئەڤێرێ ب ڕێکا کەنییێ نامەیەک گەهاندییە، کو ڕێککەڤتێ رۆلەکێ گرنگ د ژیانا مرۆڤاندا هەیە و ئەڤ چەندا ل گەل پابلۆی ڕوویدای بەرهەمێ ڕێککەڤتەکێ بوویە، کو پابلۆی دڤیا درەوەکێ بکەت، لێ درەوا ئەوی دەرکەڤت ڕاست و ڕامۆن گریسی ژیانا خوە ژدەستدا. ژ ئاراستیەکێ دی، ئەم دکارین بێژین کو کەنییێ پابلۆی دەربڕینێ ژ ئازادی و سەربەستییا ئەوی ژ زیندانێ دکەت، کو پابلۆ ئیبیێتا ل بەندا سێدارە و کوشتنێ بوو، لێ بەرۆڤاژی چێبوو. خالەکا دی یا بالکێش و داهێنەرانە د چارچووڤەیێ کەنیدا دهێتەدیتن، ئەو ژی چێکرنا جهەکێ ژ ئاشۆپ و خەیالێ، ب ئارمانجا مژوولکرن و دەربازکرنا دەمی، لێ د ئەنجامدا ئەو جهێ وێنەکری دبیتە جهەکێ ڕاستەقینە و ڕامۆن گریس ل ئەوی جهی دهێتەکوشتن! ل ئەڤێرێ پابلۆ ب خەیال و گۆتنا خوە ژی دکەتە کەنی کو چاوا خەیالا ئەوی جهەک بۆ دەستنیشان کر و ئەو جهە ژ ڕاستا جهێ مانا هەڤالێ ئەوی ڕامۆن گریسی بوو. دیسان پابلۆ ل بەرانبەر ئەڤی دیمەن و ڕوودانێ بێدەنگ نەبوو، بەلکو هەلویستێ خوە ب کەنییێ وەکو تڕانەپێکرنەک ل دژی زولمێ و بێواتاییا ژیانێ و دیالێکتا ڕاستی و درەوێ دەربڕی.
ئەنجام
پشتی خواندن و ل سەر ڕاوەستیانێ بۆ مە خویا بوو کو «دیوار» ب تنێ بەرهەمەکێ ئەدەبی و ڤەگێڕانەکا ئاسایی نینە، بەلکو مەیدانەکا بەرفرەهـ یا بەرجەستەکرنا ستوونێن سەرەکییێن فەلسەفەیا هەبوونگەرییێ د ڕەوش و کاودانێن دژوار یێن مرۆڤایەتییێدایە. هەبوونگەری ئەو تایێ فەلسەفەیێیە یێ کو ژان پۆل سارتەر ب ئێک ژ پێشەنگێن ئەوێ دهێتەنیاسین. نڤیسکاری ب ئاوایەکێ هونەری یێ بلند دەربڕین ژ هەلویستێ مرۆڤی د کاودانێن نەخوەش و ئالۆزدا کرییە، کو ئەڤ مرۆڤە خودان هەلویست و بنەمایە یان مرۆڤەکێ سڤک و لاوازە،هەروەسا شیایە مەودایەکێ بەرچاڤ بدەتە مژارێن ئازادی، بەرپرسیاری، مرن، بێواتایی، ڕاستییا ژیانێ و دیالێکتیکا ڕاستی و درەوێ.. هتد.
چاڤکانی: سارتەر، ژان پۆل (1939). دیوار. وەرگێڕان: ئارام موهەندیس. (2017). سلێمانی.
* مامۆستایێ پشکا زمان و ئەدەبیاتا کوردی – زانکۆیا زاخۆ، زانکۆیا نەورۆز
