سالح بهخشی… هۆزانڤانێ مشهخت و دووره وهلات
موسهدهق تۆڤی
پێشهكی
مشهختبوونا بارزانی و ههڤالێن وی یه بۆ یهكێتییا سوڤیهتی ژ بۆیهرێن گرنگێن دیرۆكا كوردستانێیه، ب شكهستنا كۆمارێ كوردستانێ ل 18 كانوونا ئێكێ 1946 دهسپێكر، پشتی داوی دیدارا ناڤبهرا پێشهوا قازی محهمهدی و مهلا مستهفایێ بارزانی، بارزانی و ههڤچهپهر و خێزانێن وان بهرهف سنوورێن ئیراقێ كهتنه رێ، پشتی چهند شهرهكان ل 10 نیسانا 1947 گههشتنه سهر سنوورێ ئیراق – ئیرانێ. ل وێرێ شێخ ئهحمهدێ بارزانی هندهك ژ چهكدار و ئهفسهر و خێزانان، خوه رادهستێ دهستهلاتدارێن ئیراقێ كر. ل 15 نیسانێ بارزانی خاترا خوه ژ شێخ ئهحمهدی خواست و بریارا دیرۆكی دا، دگهل 560 چهكدارێن ههڤالێن خوه بهرهف پاشهرۆژهكا نه دیار كهتنهرێ.
بهرهف دهڤهرا مزووری ژووری یا سهر ب بارزانڤه كهتنه رێ، 25 نیسانێ گههشتنه دهڤهرێ، پشتی هندهك پهیوهندییان و ههلسهنگاندنا رهوشا هێز و شیانێن خوه، ل 6 گولانێ بریاردا بهرهف ئێكهتییا سوڤیهتی بچن و ل 22 گولانێ دانه رێ، ل رۆژێن 17 و 18 حزیرانێ ژ رووبارێ ئاراس دهرباسی ناڤ خاكێ سوڤیهتی بوون، ههتا شۆرشا 14 تیرمهها 1958ێ وهك پهنابهر مانه د ناڤا ئێكهتییا سوڤیهتیدا.
ژیانا ههریهك ژ وان قارهمانێن مشهخت داستانهكا دیرۆكی ههمبێز دكهت و ئهگهر دلسوزانه ڤهكۆلین ل سهر بێنهنڤیسین، دی ب سهدان بهرپهرێن ڤهشارتی و بهرزه ژ دیرۆكێ كهڤنه بهرچاڤێن مه.
سالح بهخشی
یهك ژ وان قارهمانان سالح بهخشی ئهحمهد ئاڤدهل بوو، خالا ڤی پێشمهرگهی ژ ههڤالێن وی یێن دیتر جودادكهت، ئهڤ پێشمهرگهیه رهوشهنبیر بوو و هندهك دهقێن ئهدهبی ل پاش خوه هێلاینه.
سالح بهخشی وهك د دهستنڤیسا خوهدا نڤیسی صالح بخشی ئامێدی»كوردێ بێ مراد» د ناڤبهرا 1922 – 1996ێدا ژیایه. 49 سالێن ڤی تهمهنی ناڤبهرا 1947 – 1996 چهند مهههك یان چهند ههفتییهك تێ نهبن ل ئێكهتییا سوڤیهتی ژیایه، تنێ دو جاران زڤڕییهڤه كوردستانێ و ئهو ژی چهند مهههكان مایه، لهوما ژی زانیاری دهربارهی ژیانا وی دكێمن، ژێدهرێن بهردهست ب كێمی ئهو ژی ب درهنگی ئاماژه ب ژیان و بهرههمێن وی كرییه.
كهڤنترین ژێدهرێ ئاماژهكا كورت ب ژیانا وی دای پهرتووكا ئۆردیخانێ جهلیل، (سترانا زارگۆتنا كوردایه تاریقیێ)یه، د پشكا سهرپێهاتییا دهنگبێژێن ستران ژ زار دهڤێ وان وهرگرتن گۆتییه:
سالح كورێ ئهحمهدێ بهخشی ژ دیا خوه بۆیه سالا 1924 ل گوندێ باڤان نێزیكی باژارێ ئامێدیێ، ژ قهبیلا مزووری ژووری. خواندنا خوه یا پێشیێ بهردهستێ باڤێ خوه ستاندییه، پاشێ ل مهكتهبا ئامێدیێ خوهندییه، بۆنا تهمامكرنا خوهندنا خوه سالا 1932 سالح چۆیه موسلێ هین بۆیه. ژ سالا 1943 یا تهڤی شهرێ كوردێ ئیراقێ یێ مللهتیێ ئازادیێ بوویه. دهنگهك خوش ل سالحه، ئهو گهلهك سترانێ جهماعهتێ زانه. ب خوه وی ژی سترانا ژبهرخوه د سێورینه و دسترێ.
پشتی ئۆردیخانێ جهلیل ئهدیب چهلكی د ژماره 17، گهلاوێژا 1989 یا كۆڤارا (پێشهنگ)، ئیسماعیل بادی د كۆڤارا (دهۆك) ژماره 9 سالا 2000 و رهحمهتی محهمهد عهبدوللا ئامێدی د كۆڤارا (سیلاڤ) هژمارا 27 تیرمهها 2008، تشتهك ل سهر ژیان و ههلبهستێن سالح بهخشێ پێشمهرگه و مشهختێ دووره وهلات و هۆزانڤان نڤیسییه و زانیاریێن ههرسێ ژێدهران نێزیكی ههڤن.
ژیاننامه
پشتی هەلسهنگاندنا ژێدهرێن ئاماژهپێكری، ژ ئهنجامێ چهند دیدارهكان ئهم گههشتینه وێ باوهرێ سالح بهخشی ئهحمهد ل سالا 1922 ل گوندێ (ههسنبهكرا) – دهڤهرا دهشتا زێ هاتییه سهر دنیایێ. خواندنا خوه ل دبستانێن ئایینی كوژیێن مزگهفتان ل دهڤهرێن ئامێدیێ، دهۆكێ و مووسلێ خواندییه. ههتا چ ئاست خواندییه، باوهرنامهیا مهلاتیێ وهرگرتییه یان نه؟ زانیاری ل بهر دهست نینن.
پشتی دهسپێكرنا شۆرشا بارزان 1943 – 1945 ئهو و برایێ خوه سهدیق بهخشی گههشتینه رێزێن شۆرشێ. وهك پێشمهرگهیێن وهفادار بۆ بارزانیێ نهمر پشكداریێ د روودان و شهر و بهرخوهداناندا دكهن، سالح بهخش ههردهم یێ نێزیكی بارزانی بوویه و وهك كهسهكێ خواندهڤا كارێ نڤیسكاریێ بۆ بارزانی كرییه.
پشتی دامهزراندنا كۆمارێ كوردستانێ ل 22 كانوونا دووێ 1946 ههردو برا دگهل ههڤچهپهرێن خوه دبنه پشكهك ژ لهشكهرێ كوردستانێ و ههتا داوی رۆژێن ژیێ كۆمارێ پشكداریێ د پاراستنا وێ دا دكهن. پشتی شكهستنا كۆمارێ و ڤهكشیانا بارزانییان ژ مههابادێ بۆ سنوورێ باشوورێ كوردستانێ و دهسپێكرنا كاروانێ چوونا بارزانی و ههڤالێن وی بۆ ئێكهتییا سوڤیهتی، ههردو برا دگهل بارزانی و ههڤچهپهرێن وی بهرهف ئێكهتییا سوڤیهتی چووینه، ل رۆژا 18/6/1947 ژ رووبارێ ئاراس دهربازبووینه و گههشتینه ئێكهتییا سوڤیهتی.
سالح بهخشی وهك ههڤالێن دی یێن مشهخت د قۆناغێن سهخت و دژواردا ژیانه ههتا نیڤا ئێكێ ژ سالێن پێنجییان ل باژێرێ (گاشقهند)ێ پایتهختێ ئۆزبهكستانا سوڤیهتی نیشتهجێ دبیت، ل وێری ژیانا ههڤژینیێ پێكدئینیت و ل زانكۆیا (گاشقهند) دبیته مامۆستایێ زمانێ عهرهبی و ههتا داوییا ژیێ خوه ل تیرمهها 1996 ل وێرێ دژیت.
سالح بهخشی تنێ دو جاران بۆ دهمێن كورت زڤڕییهڤه وهلاتی: ل 16 نیسانا 1959 دگهل ههڤالێن خوه ب پاپۆرهكا سوڤیهتی ب رێكا بهندهرێ بهسرا زڤڕینهڤه وهلاتی، ل بالیۆزخانهیا رۆسیا ل بهغدا هاته دامهزراندن، بهلێ پشتی كێمتر ژ دو سالان زڤڕیڤه جهم ههڤژینا خوه و كچا خوه ل (گاشقهند)ێ. جارا دووێ و داویێ ل 1994 ێ ب سهرهدانهكا كورت زڤڕیڤه كوردستانێ، پشتی ڤهگهڕیایهڤه ئۆزبهكستانێ ل تیرمهها 1996 ل (گاشقهند) وهغهرا داویێ كرییه.
سالح بهخشی و بهرههمێن ئهدهبی
گهلهك ژ وان كهسان ئهوێن وهختێ خوه ل دبستانێن (مهدرهسهیێن) كوردستانێ دخواند، تێكهلییهكا نێزیك دگهل زمانێ كوردی و دهقێن ئهدهبێ كلاسیكێ كوردی ههبوو. شاعر و نڤیسكارێن مهزن د ناڤ ڤانادا رابوونه. دیاره سالح بهخشی ژی یهك ژ ڤان كهسانه، بهلێ چاوان…؟ كێم زانیاری ل دۆر ژیاننامه و بهرههمێن وی ل بهردهستن، ئهگهر چیه…؟ بهرسڤ نینن، نها ئاخفتنا مه دهربارهی وان بهرههمانه یێن ل بهر دهستێ مه و هندهك كهسێن دی.
ژ پهیڤێن ئۆردیخانێ جهلیل: دهنگهكێ خوهش ل سالحه، ئهو گهله سترانێ جهماعهتێ زانه، ب خوه ژی سترانا و شێوا ژبهرخوه دسێورینه و دستره. دیاردبیت ئهو كهسهك ستران بێژ بوویه و ئهوی ب خوه پهیڤێن سترانێن خوه نڤیسینه.. ل ڤێرێ ئهم دكارین بێژین شاعرهكێ مللی بوویه و ناهێته ڤهشارتن جهێ سالح بهخشی چاڤێن خوه لێ ڤهكرین و گهنجاتییا خوه لێ بۆراندی جهێ شاعر و سترانبێژێن مللی بوو. گۆمان تێدا نینه دووركهتنا وی ژ وهلاتی و خوشتڤیێن وی پتر بهرێ وی دایه وێ چهندێ ب پهیڤان دهربڕینێ ژ رهوشا خوه و وهلاتێ خوه بكهت. كهنگی ب دروستی دهسپێكرییه ئهڤه ژی ناهێتهزانین، تنێ ئهم دبێژین: ژ هۆزانێن وی یێن بهردهست دیاره ل سالێن ههفتییان هاتینهنڤیسین.
ژ ژێدهرێن مه ئاماژه پێكری دیاردبیت: سالح بهخشی ب كوردی و عهرهبی هۆزان نڤیسینه، دهفتهرهكا هۆزانێن وی ل بهردهستێ مه یه 20 هۆزانێن كوردی و چهند نامهیهكان ههمبێزدكهت، هۆزانێن دهفتهرێ ل دووڤ رێنڤیسا نوویا كوردی هاتینه نڤیسین، د نڤیسینێدا هۆزانڤانی هند گرنگی نهدایه كیش و سهروا هۆزانێ و پتر هۆزانێن وی نێزیكی ڤههینۆك و لێكئینان یان هۆزانێن مللی دبن. ئهو ب خوه د دیدارهكێدا دهربارهی هۆزانێن خۆ دبێژیت: ئهو شێعر نینن، بهلكی كهسهرا دلێ خۆیه من ئێخستییه سهر كاغهزێ، ئهز تنێ كهسێ كورد بووم، من كهسهرا دلێ خۆ دهرخست، ئهو شێعر نینه بهلكی نپر (پهخشان) بیت مومكینه (نپر) ژی نهبیت.
سالح بهخشی خوه ب (كوردێ بێ مراد) دایهنیاسین ل داوییا دهفتهرێ چهند تێبینی ب عهرهبی نڤیسینه، د تێبینییا ئێكێدا ههمان گۆتنا خوه یا چوویی ب دارشتنهكا نوو دوباره دكهتهڤه: بهری ههرتشتهكی ئهز نه شاعرم و نه زانا مه، ئهڤه دێ ل بهرچاڤێن ههوه رۆهنبیت پشتی هوون ڤان رێزكان دخوینن، ژبهركو نه یا ڤالایه ژ گهلهك خهلهتییان، چ ژ ئالیێ دهربڕینێ یان رێنڤیس و دارشتنێ.
سالح بهخشی ل دبستانێن ئایینی خواندندییه و گۆمان تێدا نینه كهسێ ل وان دبستانان ژی د خواند زێدهباری زمانێ خوهیێ نهتهوهیی زمانێ عهرهبی ژی دزانی، ژ ئهنجامێ چوونا وی بۆ یهكێتییا سوڤیهتی و ژیانا وی ل ئۆزبهكستانێ فێری زمانێ ئۆزبهكی و رووسی ژی بوویه. ههروهك ئهو د دیدارا خوهدا دبێژیت: چهند نڤیسین دهربارهی رهوشا كوردان و شۆرشێن كوردی ب زمانێ رووسی د رۆژنامهیێن وی وهلاتیدا بهلاڤكرینه.
ناڤهرۆكا هۆزانێن وی:
هۆزانێن وی نهتهوهیینه، سروشت و رهوشا كوردستانێ، كارهساتێن ب سهرێ خهلكێ هاتین، پیلان و دژایهتییا داگیركهران بهرامبهری كوردان، رۆلێ پڕ سهرفرازیێ هندهك سهركرده و رێبهر و هۆزانڤانێن كورد، رۆلێ نهرێنیێ ئاغا و دهرهبهگ و هندهك شێخان دگهل وهلات و وهلاتییان مژارێن دی جهێ خوه د ناڤا پهیڤ و مالكێن ههلبهستێن وی دا گرتییه و زێدهباری ڤێ چهندێ گرنگییهك تایبهت دایه تهخا گهنجان و هشیاركرنا وان و بهلاڤكرنا خواندن و زانینێ، ههروهك د هۆزانا (رێكا راست)دا دبێژیت:
ئهی كوردێن، قوت و روت و بێ دهولهت
گۆپال و كهپهن دانن، رووبكهن بۆ عیلم و سهنعهت
چاڤ و گوهـ بدێرن، بۆ زانین و حیكمهت
شۆرش و خهبات سهرناكهون، ب نڤێژ و ئاعهت
سروشتێ وهلاتی جههك تایبهت د هۆزانێن دهفتهرا بهردهستێن مهدا ههیه، دهسپێكا ژیێ خوه د ناڤا وی سروشتیدا بۆراندیه، چیا و نهال دهشت و زۆزان، چهم و بیستان، بهفر و كانی و نزارێن…وهلاتی ئهو لاندكه بوونه یێن سالح بهخش تێدا مهزن بووی و پێگههشتی ههتا چهكێ پێشمهرگاتیێ ههلگرتی. ژێیاتییا هۆزانڤانی و دلسۆژییا وی بۆ بهوست بهوستێن وهلاتی د پهیڤێن وی دا دیار دبیت، ههروهك د پهیڤێن هۆزانا (بوكا جیهانه) دا دبێژیت:
وهلات چهند خوش و شرینه
مێرگ و چیمهن و باغ و زهڤینه
پوڕ له سێڤ و ههنار و بهینه
لاله و سوسن و كنێر و نهسرینه
ههلال و گیابهند و بهیبوینه
باویژان و گولشلێرا سهرنخوینه.
درێژییا نێزیكی 50 سالێن دووراتیێ، رۆژهكێ وهلات ژ هزرا وی دوورنهبوویه. مشهختییا خوه ل وهلاتهكی بۆراندییه، ب سروشتێ خوه ژ وهلاتێن ههرجوانێن جیهانێیه و ب پێشهكهتن و شارستانییهتا خوه ژ وهلاتێن ههره پێشكهتی و شارستانیێن جیهانێیه، بهلێ وهلاتێ سالحی ل جهم وی:
یهك رۆژ، ژیانا سویلاڤ و وان و سهرسنك!
نادهم به مولكێ جیهان و بهگلك!
بشێش و گاره و رێژگار و لینك!
نادهم به گیمهلاو و ئهلب و كهریات و كازبێك!
نه تنێ ئهڤه بهلكی بۆ سالح بهخشی شڤانهكێ كورد ژ ههموو وهزیر و ستهمكارێن جیهانێ مهزنتره و خوشتڤیتره:
یێك شڤانێ كوردێ، دل پاك و كلاڤ تاتك!
نادهم، به ههموو وهزیران، خوین خۆرێن مهزن زك!
هۆزانڤانی ههموو ئهو دهرگههه قوتاینه یێن بێهنا وهلات و وهلاتییان، خهم و ئازارێن وان، ژێردهستی و ستهمكارییا ل وان ژێ دهێت قوتاینه و ب شێوازێ خوهیێ ساده و سڤك و مللی دهربرین ژێكرییه، هێژ گرنگتر دهستدانایه سهر برینان و چارهسهری دهسنیشانكرینه، چارهسهرییا ههره گرنگ و پێویست ژی هشیاركرنا گهنجانه كو پاشهرۆژ پشتیێ وانه و دڤێت خوه بدهنه بهر، د هۆزانا (گهنجێن وهلات)دا دبێژیت:
لاوانی كورد، گهنجێن وهلات
نهڤیێن كاوه، خان و قهڵات
رابن ژ خهو رۆژتان ههڵات
برۆن بۆ پێش ژیان و خهبات
بكهن بهزم و سهیر و دهوات
سهرخوشیا، رۆژا ئازاد
جیهانا هۆزانێن وی ب ڤان پهیڤان ناهێتهنیاسین و ئهڤ نڤیسینه دێ بیته دهرازینكهك بۆ كارهكێ بهرفرههتر ل سهر ژیان و بهرههمێن وی. بهلێ یا فهره ڤێ نڤیسینێ ب هۆزانهكێ ژ دهستخهتێ وی ب داوی بینین:
یارا خوشهویست
دوستهكا كوردم ههبوو، شوخ و شهپال
چاڤ، كهوا نازك بهدهن گهردهن ب خال
دێم شرین قامهت ئهلیف و رهنگ غهزال
وهك پهری رهونهق ددهت، ساحیب جهمال
چاڤ رهشا شبهێ قهتران برۆ هیلال
گیابهند و نێرگزا لات و نهال
بهرخكا بهر كهڤیا، جوم و جهلال
رهیحان و گولچیچهكا رهند و دهلال
هنگڤین و شیر و شهكر، كانیا زهلال
پهڕ تاووس و دهنگ بلبلا شرین كهمال
شالیل ل باغێ ئیرهمێ هاته خییال
ئاغا و بهگ بوون مانعێ عهقدا حهلال
بێ كهس كرم، ئهز كرمه دویر ژ یارا ههڤال
سوتیێ یارا خویه كوردستان ئهڤ پیرێ كال!
