سـالڤەگەڕا لـۆزانـێ و پرسیارێن ل دۆر پـاشەڕۆژا دۆزا كـوردی د رۆژهەلاتا ناڤـەراست یا نوی دا
ئەیسەر سەلام فەقی
ل ٢٤ تیرمەها هەر سالەكێ دا، دەڤەرا مە بیرا خو ل ئێك ژ كاریگەرترین وێستگەهێن دیرۆكا خو یا هەڤچەرخ دئینیت؛ ئەو ژی ئیمزاكرنا پەیماننامەیا لۆزانێ یا سالا ١٩٢٣ـێ یە. ئەو پەیماننامەیا كو سیستەمەكێ نوو یێ هەرێمی پشتی ژناڤچوونا دەولەتا ئوسمانی ئاڤا كر و دانپێدانا ناڤدەولەتی ب كۆمارا توركیا و سنوورێن وێ چەسپاند. بۆ كوردان، لۆزان ب تنێ بەلگەیەكا قانوونی یان روودانەكا دیرۆكی نینە كو سەد سال ب سەر دا چووبن، بەلكو وەرچەرخانەكا چارەنڤیسساز بوو كو رێڕەوێ دۆزا كوردی یا سیاسی گوهۆڕی، ب تایبەت پشتی كو ئەو دەرگەهێ پەیماننامەیا سێڤەر (١٩٢٠) ل بەر مافێن كوردان یێن نەتەوەیی ڤەكری، لۆزانێ دائێخستی.
پشتی دەربازبوونا پتر ژ سەد سالان، ئەو پرسیارا ئەڤرۆ خوە دسەپینیت نە ئەوە، كوردان چ ل لۆزانێ ژ دەستدا؟ بەلكو ئەوە: كورد چاوا دكارن مفای ژ گوهۆڕینێن مەزن یێن ڕۆژهەلاتا ناڤەراست وەربگرن بۆ ئاڤاكرنا پاشەرۆژەكا جێگیرتر و ب هێزتر؟
پەیماننامەیا سیڤەر پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ د سەقایەكێ ناڤدەولەتی یێ جودا دا هات، كو بڕگەیێن وێ دەرگەهـ ل بەر ئەگەرێ ئۆتۆنۆمیێ و پاشی مافێ چارەنڤیسێ بۆ كوردان ڤەكربوو. لێ سەركەفتنا بزاڤا نەتەوەییا توركی ب سەركێشیا مستەفا كەمال ئەتاتورك و گوهۆڕینا بالانسا هێزێ، وەلاتێن سەركەفتی یێن شەڕی نەچاركرن كو جارەكا دی دانوستاندنان بكەن. ئەنجام ژی «پەیماننامەیا لۆزانێ» بوو كو بوو جهگرا سێڤەرێ و بوو لێڤەگەرا قانوونی یێ سیستەمێ نوو یێ دەڤەرێ.
د لۆزانێ دا چ دانپێدانێن سیاسی ب دۆزا كوردی یان مافێن وان یێن نەتەوەیی نەهاتنەكرن، و پاراستنا كێمینەیان ب تنێ بۆ كێمینەیێن نەمسلمان هاتە دیاركرن. ئەڤێ چەندێ وەكر كو كورد ژ دەرڤەی گەرەنتیێن ناڤدەولەتی بمینن. ژ وی دەمێ وەرە، دەڤەرێن كوردی د ناڤبەرا توركیا، ئیراق، ئیران و سووریێ دا هاتنە دابەشكرن، و قۆناغەكا نوو ژ ئەزموونێن سیاسی و جڤاكی یێن جودا د ناڤ هەر دەولەتەكێ دا دەستپێكر.
بەلێ دیرۆك ل سەر پەیماننامەیان ناراوەستیت. ئەو تشتێ سالا ١٩٢٣ وەك راستیەكا جێگیر دیاردبوو، د سەد سالێن بوری دا گەلەك جاران گوهۆڕی. دەولەت ئاڤابوون و یێن دی ژناڤ چوون، هەڤپەیمانیێن ناڤدەولەتی هاتنە گوهۆڕین و نەخشەیێن هەژموونێ جار و بار هاتنە كێشان. ئەڤرۆ ڕۆژهەلاتا ناڤەراست د قووناغەكا نوو یا دارشتنا هەڤسەنگیان دایە، كو ئەڤە ژی ئەنجامێ شەڕ و هەڤڕكیێن ناڤدەولەتی و گوهۆڕینا ئەولەویەتێن هێزێن مەزنە، ب تایبەت پشتی روودانێن ئاسایشێ یێن د ناڤبەرا ئەمریكا و ئیسرائیلێ ژ لایەكێ و ئیرانێ ژ لایێ دی ڤە، كو بووینە ئەگەرێ پێداچوونێن هەرێمی د مەلەفێن وزەیێ، ئێمناهیێ و هەژموونێ دا.
د ناڤ ڤان گوهۆڕینان دا، دۆزا كوردی ئێدی بتنێ ژ گۆشەیا دیرۆكی ناهێتە خواندن، بەلكو بوویە پشكەك ژ هاوكێشەیێن ئاسایشا دەڤەرێ، بەرهەنگاربوونا تیرۆرێ، وزە و سەقامگیریا سیاسی.
ئەڤرۆ رەوشا كوردان د ناڤ هەر چار دەولەتان دا جودایە. ل توركیا دۆزا كوردی هێشتا ب هەڤسەنگیێن ناڤخۆیی و چاكسازیێن سیاسی ڤە گرێدایە. ل ئیرانێ دەڤەرێن كوردی روو ب رووی ئالۆزیێن سیستەمێ سیاسی و رەوشا دەڤەرێ دبن. ل سووریێ ژی، سالێن شەڕی كەتوارەكێ سیاسی و كارگێری یێ نوو ئافراندییە.
ل ئیراقێ، ئەزموونا كوردی ژ هەمی پارچەیێن دی پێشكەفتیتر دیاردبیت، ئەو ژی ب سایا هەبوونا هەرێما كوردستانێ وەك قەوارەیەكێ دەستووری د ناڤ سیستەمێ فیدرالی یێ ئیراقێ دا. ئەڤێ رەوشێ دەرفەت بۆ كوردان چێكر كو ژ قووناغا داخوازكرنا مافان دەربازببن بۆ قووناغا ئاڤاكرنا سازییان، برێڤەبرنا ئابووری، پشكداری د بڕیارا نشتیمانی دا و ڤەكرنا دەرگەهێن پەیوەندیان ل گەل جیهانێ.
ئێك ژ گرنگترین كەرەستەیێن ڤێ ئەزموونێ، ئەوە یا كو دبێژنێ «پارا ـ دیپلۆماسییەت». هەرێما كوردستانێ شیایە د چارچووڤێ دەستوورێ ئیراقێ دا، تۆڕەكا بەرفرەه ژ پەیوەندیێن سیاسی و ئابووری دگەل دەولەتێن جیهانێ ئاڤا بكەت و پێشوازیێ ل نوونەراتیێن دبلوماسی بكەت. ئەڤ پەیوەندیە ژ چالاكیێن پرۆتۆكۆلی دەرباز دبن و بووینە فاكتەرەكێ كاریگەر بۆ ب هێزكرنا پێگەهێ هەرێمێ د ناڤخۆ و دەرڤەی ئیراقێ دا.
لێ سەركەفتنا هەر دبلۆماسیەتەكێ ب تنێ ب ڤەكرنا دەرگەهێن دەرڤە نابیت، بەلكو ب ب هێزكرنا بەرێ ناڤخۆ ڤە گرێدایە. سازیێن جێگیر، سەروەریا یاسایێ، گەشەپێدانا ئابووری، شەفافیەت، پێشئێخستنا پەروەردێ و جۆراوجۆركرنا ژێدەرێن داهاتی. دۆزێن نەتەوەیی د سەدێ بیست و ئێكێ دا ب درۆشمان ناهێنە پیڤان، بەلكو ب شیانێن جڤاكان بۆ ئاڤاكرنا مۆدێلەكێ سەركەفتی دهێنە پیڤان كو جهێ باوەریا جیهانێ بیت.
هەروەسا گوهۆڕینێن نوو یێن دەڤەرێ داخوازێ ژ كوردان دكەن كو سیاسەتەكا كەتواری و هەڤسەنگ بكاربینن، كو دویربێخت ژ هندێ كو بچیتە د ناڤ هەڤركیێن تەوەرێن هەرێمی دا و پاراستنا پەیوەندیێن باش ل گەل بەغدا و وەلاتێن جیران و گەشەپێدانا هەڤپەیمانیان ل گەل جڤاكا ناڤدەولەتی ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێن هەڤپشك.
رەنگە ئێك ژ وان وانەیێن هەرە گرنگ یێن لۆزانێ ئەوە، كو چارەنڤیسێ گەلان ب پەیماننامەیان ناهێتە نڤیسین، بەلكو ب شیانا وان بۆ خۆگونجاندن ل گەل گوهۆڕینان، ئاڤاكرنا سازیێن ب هێز و بكارئینانا دەرفەتێن دیرۆكی ب ژیری دهێتە دیاركرن. ئەو هەڤكێشەیێن جیهانی، یێن سالا ١٩٢٣ سەپاندین، نەیێن ئەڤرۆنە. جیهان ئێدی گرنگیێ ددەتە فاكتەرێن سەقامگیری، گەشەپێدان و حوكمرانیا باش.
پاشەرۆژا كوردان ب ڤەگێڕانا ئازارێن رابردووی نائێتە ئاڤاكرن، بەلكو ب خواندنەكا هویر بۆ بالانسێن هێزێ، وەبەرهێنان د زانست و ئابووری و دبلوماسیەتێ دا، و ب پاراستنا ئێكریزیا ناڤخۆیی و رێزگرتن ل قانوونا و دەستووری دهێتە مسۆگەركرن. ئەڤە ئەو كەرەستەنە كو شەرعیەت و بەردەوامیێ ددەنە هەر دۆزەكێ د جیهانەكا تژی گوهۆڕین دا.
