سـایكۆلـۆژیـا دەنـگدەرێ تـۆلـڤەکەر ل سلێمانیێ و كێشەیـا سـەقامگیرییا سیاسـی

محەمەد عامر دێرشەوی

سیستەمێن هەلبژارتنان و
سەقامگیرییا سیاسی
د جۆرەك سیستەمێن هەلبژارتنان دا، وەك ل وەلاتێن ئێكگرتی یێن ئەمریكا یان یابانێ‌ و هەتا ڕادەیەكێ ل بەریتانیا، سندۆقێن دەنگدانێ د ئەنجامدا، سیستەمەكێ دوقۆلی ل پەرلەمانی بەرهەمدئینن، كو ئێك ژ هەردو پارتێن سەرەكی پڕانیا ڕەها بدەستڤەدبەت، ئەڤ چەندە ژی دەلیڤێ ددەتێ كو حوكمەتەكا سەقامگیر و جێگیر پێكبینیت و بودجە و قانوونان بێ ئاستەنگ دەرباز بكەت.
بەلێ سیستەمێ هەلبژارتنان ل هەرێما كوردستانێ ل سەر بنەمایێ هەڤسەنگیا ڕێژەیی یە، وەك ل ئەلمانیا، ئیتالیا، توركیا و ئیراقێ، ئەڤ سیستەمە ب تەمامی جودایە؛ چونكی پەرلەمانەكێ فرەپارت بەرهەم دئینیت كو چ لایەنەك ب تنێ نەشێت پڕانیا ڕەها بدەستڤەبینیت، واتە ڕێژەیا پێنجی كۆمی ئێك. د ڤی جۆرە سیستەمی دا، هەڤپەیمانی و ڕێككەفتنێن سیاسی د ناڤبەرا پارتان دا دبنە پێدڤیەكا حەتمی ب مەرەما ئاڤاكرنا پەرلەمان و حوكمەتەكا جێگیر. لەوا ل سەر ڤی بنەمایی نابت مرۆڤ ل دژی چ ڕێككەفتنان ڕابوەستیت، ئەگەر د بەرژەوەندیا جێگیریا هەرێمێ و دەزگەهێن وێ یێن دەستووری دا بیت.
بەری مرۆڤ بچیتە د ناڤ هەلسەنگاندنا چ ڕێككەفتنێن سیاسی دا، پێدڤییە جوداهییێ د ناڤبەرا دو جۆرێن هەڤپەیمانیان دا د سیستەمێن پەرلەمانی یێن فرەپارت دا بكەت. چونكی نە هەمی هەڤپەیمانی هەمان وەزیفێ ئەدا دكەن و سەركەفتنا وان ژی ب هژمارا پارتێن ئیمزا ل سەر كری ناهێتە پیڤان، بەلكو ب دەستڤەئینانا ئارمانجا پێكئینانا هەڤپەیمانیێ دئێتە نرخاندن. لەوان مرۆڤ دشێت دو جۆرێن ڕێكەفتن و هەڤپەیمانیان ببینیت:
جۆرێ ئێكێ: ئەو هەڤپەیمانییە یاكو دهێتە ئاڤاكرن بۆ بەرهەمئینانا زۆرینەكا پەرلەمانی یا جێگیر و پێكئینانا حوكمەتەكا خۆدان شیان بۆ دەركرنا بڕیاران، دەربازكرنا قانوونان، پاراستنا دەزگەهان و بجهئینانا جێگیریا سیاسی.
جۆرێ دووێ: ئەو هەڤپەیمانینە یێن كو ئارمانجا وان یا سەرەكی نە پێكئینانا حوكمەتەكا جێگیرە، بەلكو گوهۆڕینا تەرازوویا هێزێ یە، یان پەكخستنا كارێ پەرلەمانی، یان ڕێگریگرتن ل تەمامبوونا ڕێژەیا قانوونی یا پێدڤی، یان ژی بۆ باشتركرنا پێگەیێ دانوستاندنێ یێ ڤی لایەنی یان یێ لایەنی دیتر.
هەڤپەیمانییا ئێكێ باوەرییا هەڤوەلاتی ب سیستەمێ دیموكراتی ب هێزدئێخیت، لێ یا دویێ دبیتە ئەگەرێ درێژكرنا تەمەنێ قەیرانێن سیاسی و دەزگەهان لاواز دكەت، دودلیێ ل دەڤ هەڤوەلاتی و وەبەرهێنەر و هەڤپشكێن نێڤدەولەتی زێدەدكەت. ژ ڤێ دیدگەهێ، پرسیارا ڕاستەقینە نە ئەڤەیە، كا كێ هەڤپەیمانی ل گەل كێ پێكئینایە؟ بەلكو ئەڤەیە كا ئەڤ ڕێككەفتن كیژ جۆرێ هەڤپەیمانیان پەیدا دكەت؟

ناڤەڕۆكا ڕێككەفتنا سیاسی
د نەریتێن كوردستانێ دا

ڕێككەفتنێن سیاسی چ جاران بۆ جادەیا كوردستانێ بیانی نەبوونە، چ د قووناغا خەباتا چیا دا یان د قووناغا بڕێڤەبرنا باژێڕ و پەرلەمانی. نەریتێن سیاسی دبێژن، كو ڕێككەفتن ل سەر بنەمایێ گەڕێن دانوستاندنێ یێن دژوار دهێنە ئاڤاكرن و ژ لایێ شاندێن بلند یێن مەكتەبێن سیاسی یێن پارتان ڤە دهێنە سەركردایەتیكرن، كو ل بارەگایێن فەرمی كۆم دبن، هەر لایەنەك سازشێن ل بەرانبەر پێشكێش دكەت بۆ گەهشتنا ب چارەسەریێن ناڤین و ڕێككەفتن ب ڕێوڕەسمەكێ فەرمی یێ ئیمزاكرنێ و ب ئامادەبوونا شاندان و دەزگەهێن ڕادگەهاندنێ دهێتە دیاركرن.
ئەڤە ئەو چەندە یە كو مە د ئەزموونێن ئێكەتییا نیشتمانییا كوردستانێ دا ژی دیتی؛ ژ ڕێككەفتنا ستراتیژی ل گەل پارتی دیموكراتی كوردستان ل حەفتی كانوونا مەزن یا سالا 2007 و هەتا دگەهیتە ڕێككەفتنا «دەباشان» دگەل بزووتنەوەیا گۆڕان حەفتی گولانا 2016، كو سەرەڕای شكستخۆارنا وێ یا پاشەڕۆژێ و دوماهیهاتنا گۆڕان ژ لایێ سیاسی ڤە، لێ ئەڤ ڕێكەفتنە ب شاندێن فەرمی یێن ئەندامێن مەكتەبا سیاسی و ئامادەبوونا سەركردەیێن خۆدان ئەزموون ژ هەردو لایەنان ب شێوەیەكێ ئاشكرا هاتە ئەنجامدان و ئیمزاكرن.

«ڕێككەفتنا زیندانێ»:
هەڤپەیمانییەكا بێ شاند و بێ تەرازۆیێن هەڤسەنگ

یا سەیر و سەمەرە د ڕێككەفتنا دوماهییێ دا، كو د ناڤا خەلكی و ناڤەندێن سیاسی دا ب «ڕێككەفتنا زیندانێ» یان «ڕێككەفتن ل گەل زیندانی» هاتیە نیاسین، ئەوە كو ب تەمامی ژ ڤان نەریتێن سیاسی دەركەفتییە. چ شاندێن دانوستاندنێ یێن مەكتەبێن سیاسی بەری وێ نەكەفتینە، و د ڕێوڕەسمێ ئیمزاكرنا وێ دا ژی سەركردەیێن خۆدان ئەزموونێن دیرۆكی یێن ئێكەتییا نیشتمانی ئامادە نەبوون.
هەمی دیمەنێن وێ ئیمزاكرنێ ئاماژە بۆ هەكێشەكێ ب تنێ دكرن: ئیمزاكرن ل سەر وێ چەندا كو ل پشتبەستنێن زیندانێ هاتبوو ئەندازیاریكرن؛ ئازادكرنا سەرۆكێ لایەنێ نەوەی نوێ و چارەسەركرنا كێشەیێن وی یێن دادوەری، د بەرانبەر دا 15 پەرلەمانتارێن نەوەی نوێ هەروەكو 23 پەرلەمانتارێن ئێكەتیێ ل كۆمبوونێن پەرلەمانی ئامادە بن یان نە و كەنگی بێژن نەخێر یان بێژن بەلێ.
ژبەر ڤێ چەندێ، ئەڤ ڕێككەفتنە ب چ ڕەنگان ب سەر ڕێككەفتنێن سیاسی یێن كوردستانێ ناچیت، بەلكو ئیمزایەكە د ناڤبەرا لایەنەكێ ب هێز دا، كو خۆدان هێزێن چەكدار و دەزگەهێن ئەمنی و پەیوەندیێن دەرەكی یە و پشتەڤانییا لایەنێن بەغدا و كەسانێن وەكو قەیس خەزعەلی و دەستكێن وی هەیە و د ناڤبەرا لایەنەكێ لاواز و قەیران ل دۆر دا، كو سەرۆكێ وێ گەفێن زیندانێ ل سەرن، بێی هێزا چەكدار و بێی پێگەیەكی دبلۆماتی یێ دیار. ژ ڤێرێ، ئەوا شاسوار عەبدولواحید ل بەردەم ڕێزدار بافڵ تاڵەبانی ئیمزا كری نەك تەنها بسەر بەڵگەنامەیەكا لێكتێگەهشتنێ ب مەرەما جێگیریا پەرلەمانی یان یا هەرێمێ ناچیت، بەلكو پتر بسەر گرێبەستەكا ناچاركرنا سیاسی ڤە دچیت.

بۆچی ڕێككەفتنا دەباشان شكەستن خوار؟
و بۆچی «ڕێككەفتنا زیندانێ»
دێ شكەستنێ خۆت؟

بۆ پێشبینیكردنا پاشەڕۆژا ڤێ «ڕێككەفتنێ»، پێدڤییا مە ب لێكۆلینەكا ئەكادیمی هەیە بۆ پێكهاتەیا دەنگدەران ل پارێزگەها سلێمانیێ. د دو دەهسالێن ئێكێ یێن تەمەنێ حوكمەتا هەرێمێ دا، سلێمانی د ناڤ جێگیریەكا سیاسی دا دژییا؛ كو ئێكەتی ب سەركردایەتییا خۆدێ ژێ ڕازی مام جەلال نێزیكی شەست ژ سەدێ یێن دەنگان بدەستڤە دئینان، د دەمەكێ دا پارتێن ئیسلاما سیاسی نێزیكی پازدە ژ سەدێ دبرن و پارتی دیموكراتی كوردستان پێگەیێ خۆ یێ جێگیر د ناڤبەرا دوازدە هەتا چاردە ژ سەدێ دا دپاراست، دگەل هەبوونا ڕێژەیەكا دەنگدەرێن، كو گەلەك پیتێ ب سیاسەت و دەنگدان و حزباتیێ نادەن هندی ژیانا وان یا ڕۆژانە بۆ وان خەم.
لێ خراپیا بڕێڤەبرنێ و گەندەلی و نەبوونا خزمەتگوزاریان ل زۆنا سلێمانیێ- د بەراوردكرن دگەل هەلمەتا ئاڤادانیێ یا بەردەوام ل هەولێر و دهۆكێ ل ژێر بڕێڤەبرنا پارتی دا- بوو ئەگەرێ سەرهەلدانا نیڤەكا دەنگدەرێن ئێكەتیێ ل دژی وێ. ل دەستپێكێ ڤی دەنگدەری خوە د ناڤ بزووتنەوەیا گۆڕان هەلبژارت، كو گۆڕان دگۆت لێدانا گەندەلیێ و لێپرسینێ ژ سەركردەیێن گەندەل هاتبوو پێكئینان، لەوما گۆڕان سەركردایەتییا جادەیێ كر و بیست و پێنج كورسی ل سالا 2009 بدەستڤەئانین. لێ چەوتییا كوژەك یا گۆڕان ئەوە بوو، كو ل دوماهیێ چوو ڕێكەفتنەكا «ستراتیژی» ل گەل ئێكەتیێ ئێمزاكر؛ ڕێكەفتنا دەباشان ل 2016 بۆ دابەشكرنا دەسهەلات و پۆستان، و ئەڤە ژی بوو مایێ هەستپێكرنا ب خیانەتێ و نائۆمێدییا وی دەنگدەرێ كو بۆ سزادانا ئێكەتی دەنگ ب گۆڕان دابوو و ئەڤ چەندە ژی بووە ئەگەرێ داڕمانا گۆڕان ب تەمامی د هەلبژارتنێن پاشتر دا و پەرلەمانیێن وێ بوونە پاشكۆیێن سادە یێن ئێكەتیێ.
ئیرۆ دیرۆك خۆ وەك شانۆگەریەكا كۆمیدی دوبارە دكەتەڤە؛ دەنگدەرێ ل تۆلەستاندنێ دگەریت ژ ئێكەتی و دەنگدایی گۆڕان، گۆڕان هێلا ژبەر كو دیتی گۆڕان خیانەت ل دەنگێ وی كری، دەنگێ خوە دا نەوەیی نوێ، داكو تۆلێ ژ ئێكەتی و گۆڕان ڤەكەت و گەفا هەلاویستنا ل مەیدانا سەڕا جێبەجێ بكەت، بەلێ شاسوار چوو «ڕێكەفتنەك ستراتیژی» ل گەل باڤل تالەبانی ئیمزاكر. ڕێكەفتنەكێ كو د بنیات دا ل گەل كەسەكی زیندانكری و ژ زیندانێ دەست پێ كری بۆ ڤی دەنگدەری «ڕێككەفتنا زیندانێ» خوە هاڤێتنا د باوەشا كورێن مام جەلال دا یە نەك سزادانا وان و جێبەجێكرنا گەفا هەلاویستنا ل مەیدانا سەڕا. دوبارە بەرهەمئینانا دەباشانە؛ چونكی بابەت تەنێ پرۆسەیەكا پاشكۆكرنا پازدە پەرلەمانایە بۆ كوتلەیا ئێكەتیێ، ئەڤە ژی دێ تەقینەكا دی د ناڤ ڤی دا دروست كەت، ئەو جەماوەرێ دەنگ دایێ ژ پێخەمەت تۆلەسەندنا سیاسی نەك بۆ گرێدانا ڕێككەفتنێن ئازادكرنا زیندانییەكێ. د سیستەمێن دیموكراتی دا، پارت ل سەر ئەدایێ پەرلەمانی ب تنێ ناهێنە پێڤان، بەلكو ل سەر ڕادەیێ وەفادارییا وان بۆ ئەو بەلێنیێن د دەمێ هەلمەتێن هەلبژارتنان دا داینە دەنگدەران. چونكی دەنگدەر دەنگێ خۆ ل سەر بنەمایێ بەرنامەیەكێ سیاسی و هەلوەستێن ڕاگەهاندی ددەت، نەك تەنێ ل سەر ناڤێن بەربژاران. ژبەر هندێ، ڤەگوهاستنا گۆتارێ ژ دژبەریا توند یا پارتەكێ بۆ هەڤپەیمانیێ ل گەل وێ دێ ب بەرسڤەكا نەرێنی بیت.
دوماهی و پرسیارا سەرەكی: دەنگێن تۆلڤەكەر ل سلێمانیێ بەر ب كیڤە؟
كێشە نە د هندێ دا یە كو ئەڤ پارتە یان یان یا دی هەڤپەیمانیێ بكەت، چونكی ئەڤە مافەكێ پاراستی یە د دیمۆكراسیێ دا، بەلكو كێشە د سروشتێ هەڤپەیمانیێ و ئەركێ وێ دا یە. ئەو هەڤپەیمانیێن ل سەر بەرنامەیەكێ حوكمەتی یێ ڕۆن، و ڕێزگرتن ل ئەنجامێن هەلبژارتنان و بەرهەمئینانا زۆرینەكا جێگیر دهێنە ئاڤاكرن د بن مایێ بهێزكرنا دەزگەهان. لێ ئەو هەڤپەیمانیێن كو ئارمانجا وان پەكخستنا دەزگەهان یان دوبارە دابەشكرنا تەرازویا هێزان بیت بێی ئاسۆیەكێ حكومەتی یێ ڕۆن، ڕەنگە دەستكەفتێن سیاسی یێن دەمكی بدەستڤەبینن، لێ جێگیریەكا بەردەوام ب دەستڤەنائینن.لەوما پرسیارا ڕاستەقینە یا كو پێدڤییە ناڤەندێن لێكۆلینێ ل سەر ڕابوەستن ئەڤەیە: دەنگدەرێ تۆلڤەكەر و نەڕازی ل سلێمانیێ پشتی ڤەمراندنا وێ» گلۆپا دەمكی» دێ بەر ب كیڤە چیت؟
گرێمانەیا (فەرەزی) پارتی: گەلەك دویرە ئەڤ دەنگێن دڤێن ئێكەتیێ سزا بدەن بچن ل گەل پارتی دیموكراتی كوردستان؛ چونكی پارتی ب سادەیی پارتەكا دەولەت و دەزگەهانە، گۆتارێن پۆپۆلیستی بەرز ناكەتەڤە و بەلێنا دانانا سێدارەیان ل مەیدانا سەڕا نادەت، بەلكو پارتی بەردەوام ئێكەتیێ وەكو هەڤپشكەكێ خوە یێ دیرۆكی دبینیت، كو چ بەدیل بۆ نینن بۆ بڕێڤەبرن و پاراستنا قەوارێ هەرێمێ.
گرێمانەیا ئیسلاما سیاسی: ئەڤ دەنگێن د بنیاتا خوە دا عەلمانی، دێ زەحمەت بیت بەر ب پارتێن ئیسلاما سیاسی ڤە بچن، چونكی ئەڤ جۆرە پارتە وەك گرۆپێن حزبیكرنا ئایینی دئێن دیتن و بۆ بەرژەوەندیێن خوە.
كەواتە، ئەم ل بەردەم دو ئەگەرانە كو چ سێیەم بۆ نینن:
ئەگەرێ ئێكێ (بەردەوامییا پۆپۆلیزمێ) ل سلێمانیێ: ئەوە كو ئەڤ دەنگێن نەڕازی ژ ئێكەتیێ د پاشەڕۆژێ دا بكەڤنە ل پشت هەر بەرگەكێ نوو یێ پۆپۆلیستی، كو شارەزا بیت و بشێت هەستێن خەلكی ڕاكێشیت و دوبارە بەلێنا هەلاویستنا سێدارەیان بدەت، ئەڤە ژی ئەگەرەكە، كو نەسەقامگیرییا سلێمانیێ درێژ دكەت.
ئەگەرێ دوێ (جێگیریا ڕاستەقینە): كو ئەو ژی بژاردەیا ستراتیژی یا هەرە باشە بۆ هەرێمێ و بۆ سلێمانیێ؛ كو ئێكەتییا نیشتمانییا كوردستانێ ساخلەمییا خۆ وەك پارتەكا دەزگەهی یا جێگیر ب دەستڤەبینیت و ب بەرنامەیەكێ خزمەتگوزاری یێ ڕاستەقینە بزڤڕیتە ناڤ جەماوەرێ خۆ و دەست ژ گەندەلی و مانۆڕێن لاوەكی بەردەت و ب بەرپرسیاریەتی سەرەدەریێ ل گەل هەڤپشكێ خۆ یێ ستراتیژی (پارتی) بكەت بۆ ئاڤاكرنا كابینەیا دەهێ.
ئەگەر نەسلێمانی و هەرێم دێ د ناڤ بازنەیا ڕێككەفتنێن «پەكخستنێ» دا مینن، كو نە ولاتی ئاڤا دكەن و نە ژی نانێ وەلاتی دابین دكەن.

کۆمێنتا تە