«سۆتنگەهـ» خۆدیکا ئێش و ئازار و خۆڕاگریێ
سەروان نهێلی
ڕۆمانا «سۆتنگەهـ» یا نڤیسەرێ خودێ ژێ ڕازی بلند محەمەد، کو ل سالا (٢٠٠٥)ێ هاتیە چاپکرن، ئێکە ژ وان بەرهەمێن گەلەک مەزن یێن ئەدەبێ کوردی کو شیایە ب شێوەیەکێ گەلەک هویر و کویر بچیتە د ناڤ دەروونێ مرۆڤی دا و پەردەیێ ل سەر وێ نەخۆشیێ لادەت یا کو مرۆڤ د ناڤ زیندانێن تاری دا دبینیت. ئەڤ ڕۆمانە بتنێ ڤەگێڕانەکا سادە نینە، بەلکو وێنەیەکێ فەلسەفی و دەروونی یێ گرانە کو ل سەر ملێن کەسایەتیێن وێ هاتیە ئاڤاکرن.
د ڤی بەرهەمی دا نڤیسەر شیایە سۆتنگەهێ بکەتە جهەکێ وەرچەرخانێ بۆ مرۆڤایەتیێ؛ جهەک کو تێدا جەستە دهێتە سۆتن، لێ روح د هەمی دەمان دا بەرخوەدانا پێخەمەت مانێ دکەت. د ناڤ لاپەڕێن ڤێ ڕۆمانێ دا، ئەم دبینین کا چاوا کەسایەتی دبنە هێمایێن ململانێیا د ناڤبەرا تاریاتی و ڕۆناهیێ دا، و هەر ئێک ژ وان ڕۆلەکێ وەسا دگێڕیت کو بێی وێ کەسایەتیێ وێنەیێ گشتی یێ ڕۆمانێ تەمام نابیت.
کەسایەتیێ هەرە سەرەکی و ستوینا هەمی ڕوودانان «سیابەند»ە. سیابەند بتنێ ناڤێ زیندانیەکێ سیاسی نینە، بەلکو ئەو نوینەرایەتیا وی مرۆڤێ کورد دکەت یێ کو د بن فشارا زۆلم و زۆڕداریێ دا ب مێشک و هزرێن خوە دژیت. نڤیسەری وێنەیێ سیابەند وەسا کێشایە کو ئەو د ناڤبەرا دو جیهانێن هەڤدژ دا دژیت:
جیهانا ئێکێ: جیهانا مادی یا زیندانێ یە، کو تێدا دیوارێن سار، بێدەنگیەکا بتڕس، و ئەشکەنجەیا بەردەوام گەفا ل هەبوونا وی دکەن.
جیهانا دووێ: جیهانا ناخێ وی یە، کو یا پڕە ژ بیرهاتنان، ژ جوانییا سروشتێ کوردستانێ، و ژ حەژێکرنەکا بێ سنوور کو ناهێلیت ئەو ب هەرفیت.
سیابەند د ناڤ سۆتنگەهێ دا ب جەستەیێ خوە دهێتە سۆتن، لێ مێشکێ وی یێ ئازادە. ئەو ب ڕێکا مۆنۆلۆگێن دەروونی یان ئاخڤتنێن دگەل خوە دا، مە فێری هندێ دکەت کو مرۆڤ چەند د جەستەیێ خوە دا یێ لاواز بیت ژی، لێ دشێت د هزرێن خوە دا یێ بهێز بیت. سیابەند قارەمانەکێ وەسا نینە کو بتنێ ب هێزا زەند و باسکێن خوە شەڕی بکەت، بەلکو ئەو ب ئارامی و بێدەنگییا خوە یا تژی ڕامان، بەرگریێ ژ مرۆڤایەتیا خوە دکەت. نڤیسەر گەلەک ب جوانی نیشان ددەت کا چاوا سیابەند د بن هەر لێدانەکا جەلادی دا، پتر بەرەف ناخێ خوە دچیت و ل وێرێ ڕۆناهیەکێ دبینیت کو خوینمێژ چ جاران نەشێت بگەهیتێ.
کەسایەتیەکا دی یا گەلەک گرنگ و سەرەکی د ژیانا سیابەندی دا «نێرگز»ە. نێرگز د ڕۆمانێ دا نە بتنێ کچەکا خۆشتڤی یە، بەلکو ئەو هێمایێ هەمی تشتێن جوان و پیرۆزە. هەر چەندە نێرگز ب جەستە د زیندانێ دا نینە، لێ ئەو کەسایەتیا هەرە ئامادەیە د هەمی چڕکەیێن ڕۆمانێ دا. نێرگز بۆ سیابەندی خۆدیکا نیشتیمانییە؛ ئەو ڕۆناهیا کو ناهێلیت تاریاتیا زیندانێ مێشکێ وی داگیر بکەت. نڤیسەری نێرگز وەک هێزەکا ڕوحی وێنەکریە کو سیابەند ژ بەر وێ خوە ل سەر پێن خوە دگریت. هەر جارا کو سیابەند هەست ب بێهیڤیبوونێ بکەت، وێنەیێ نێرگزێ د مێشکێ وی دا سەرهلددەت و وەک پادشاهەکێ ل هەمبەر ژەهرا ئەشکەنجەیێ کار دکەت. نێرگز ئارمانجا سیابەندی یە، ئەو ئازادییە یا کو سیابەند ژ پێخەمەت وێ ب هەمی نەخوەشیان ڕازی دبیت. ب ڕێکا کەسایەتیا نێرگزێ، بلند محەمەد دڤێت بێژیت کو ڤیان و حەژێکرن نە بتنێ هەستەکە د ناڤبەرا دو کەسان دا، بەلکو ئەو هێزەکا مەزنە کو دشێت مرۆڤی ژ مرنا دەروونی ڕزگار بکەت.
ژ لایێ دی یێ جەمسەرێ ململانێیێ ڤە، کەسایەتیێ «مشیر»ی هەیە. مشیر نوینەرێ دەستهەلاتا زۆردار و توندوتیژە؛ ئەو خوینڕێژەکێ بێ ڕەحمە کو مرۆڤایەتی د ناخێ وی دا مرییە. مشیر د ڕۆمانێ دا بتنێ وەک ئامرازەکێ ئەشکەنجەدانێ دهێتە دیارکرن. ئەو مرۆڤەکە کو بتنێ فەرمانان جێبەجێ دکەت و چ هەست و تێگەهشتن بۆ ئێشا مرۆڤایەتیێ نینە. مشیر وەک کەسایەتیەکێ دوژمن پێدڤیە دا کو ئەم مەزنیا سیابەندی بزانین. ململانێیا د ناڤبەرا سیابەند و مشیری دا، ململانێیا د ناڤبەرا هزر و هێزێ دا یە، د ناڤبەرا کەرامەت و زۆرداریێ دا یە. مشیر هەر چەندە یێ ئازادە د جەستەیێ خوە دا و ئەو یێ ب کارێ لێدانێ ڕادبیت، لێ د ڕاستی دا ئەو ب خوە ژی زیندانیێ وی سیستەمێ دکتاتۆریێ یە یێ کو تێدا دژیت. نڤیسەری ب ڕێکا مشیری نیشان دایە کا چاوا سیستەمێن دیکتاتۆر مرۆڤان ژ مرۆڤایەتیێ دەردئێخن و دکەنە ڕۆبۆتێن بێ هەست.
د ڕێزا کەسایەتیێن لاوەكی یێن کو ل ناڤ زیندانێ دا دگەل سیابەندی دژین، ئەم هندەک ناڤان دبینین وەکو: (خالد، نەجم، عەبد، مستەفا، و یوسف). هەر ئێک ژ ڤان کەسایەتیان ڕەنگەکێ دی یێ نەهامەتیێن ملەتێ مە نیشان ددەت. خالد وەکو هەڤالەکێ نێزیک یێ سیابەندی ڕۆلەکێ گرنگ د تەمامکرنا وێنەیێ هەڤخەمیێ دا دگێڕیت. ئەڤ زیندانیە پێکڤە کۆمەکا مرۆڤان پێکدئینن کو هەر ئێک ژ وان چیڕۆکەکا جودا یا دلسۆژ هەلدگریت، لێ هەمی د ناڤ سۆتنگەهەکێ دا پێکڤە دهێنە سۆتن. ئاخڤتنێن وان، ترسێن وان، و هیڤیێن وان یێن بچویک، وێنەیێ گشتی یێ زیندانێ دکەنە تابلۆیەکێ جڤاکی یێ مەزن. نڤیسەری ب ڕێکا وان نیشا دایە کو سیابەند د ڤێ بەرخوەدانێ دا بتنێ نینە، بەلکو ملەتەک یێ د ناڤ ڤێ زیندانێ دا و هەر ئێک ب شێوەیەکێ بەرگریێ دکەت. ئەڤ کەسایەتیە هندەک جاران دبنە ئەگەرێ هندێ کو سیابەند پتر هزرا خوە ل سەر ژیانێ بکەت و هەست بکەت کو بەرپرسیاریەکا مەزن ل سەر ملێن وی یە.
کەسایەتیێن د ناڤ بیرهاتنان دا ژی پشکەکا زێدە گرنگە د ئاڤاکرنا ڕۆمانێ دا. دایک و بابێن سیابەندی وەک ستوینێن ڕەوشتی و دەروونی یێن وی دهێنە هەژمارتن. دایکا سیابەندی وێنەیێ وێ دایکا کوردە یا کو پڕ ژ دلۆڤانیێ و لاڤاکرنێ. د هەمی دەمێن دژوار دا، سیابەند بیرا خوە ل دایکا خوە دئینیتەڤە و ئەڤ چەندە دبیتە ئارامیەک بۆ روحا وی؛ هەروەسا بابێ وی کو هێمایێ ئەرد و ڕهـ و ڕیشالانە. دیسان کەسایەتیێن وەک (سەعۆ و نازدار)، کو د ناڤ بیرهاتنێن ژیانا گوندی دا دیار دبن، نیشا ددەن کا چاوا سیابەند ژ جیهانەکا پڕ ژ ژیان و سادەیی هاتیە د ناڤ جیهانەکا پڕ ژ تاریاتی و ئەشکەنجەدانێ دا. ئەڤ کەسایەتیە بۆ تالاتییا زیندانێ وەک پاشایەکێنە. ب ڕێکا وان، نڤیسەر سیابەندی ژ زیندانیەکێ بێ ناڤونیشان دکەتە مرۆڤەکێ خودان دیرۆک و خودان مال و کۆمەلگەهـ.
ئێک ژ خالێن سەرنجڕاکێش د ڕۆمانا «سۆتنگەهـ» دا ئەوە کو خوە دیوارێن زیندانێ و تاریاتیا ژۆران ژی د ڕۆمانێ دا وەک کەسایەتیێن بێدەنگ لێ کارتێکەر دیار دبن. دیوار دبیتە دیدەڤان ل سەر خەم و نەخۆشیێن سیابەندی، و تاریاتی دبیتە ئەو مەیدان یا کو تێدا سیابەند هزرێن خوە یێن ڕۆهن ئاڤا بکەت. نڤیسەر ب لێزانانە شیایە ب زمانەکێ سادە و ل هەمان دەم ب هێز، پەیوەندیەکا کویر د ناڤبەرا کەسایەتیان و ژینگەها وان دا دروست بکەت.
ململانێیا دەروونی یا سیابەندی ب خوە ڕەنگەکێ کەسایەتیێ سەربەخۆ ڤەدگێڕیت، چونکی ئەو ب خوە د ناڤبەرا سیابەندێ قوربانی و سیابەندێ تێکۆشەر دا د هاتووچوویێ دا یە. ئەو ب خوە دترسیت، دکەتە گری، و بێهیڤی دبیت، لێ ئەوا وی دکەتە پەهلەوان ئەوە کو ل دویماهیێ هزر و ئیرادەیا وی سەردکەڤیت. مشیر و پاسەوان نوێنەرایەتیا سیستەمێ زیندانێ د ڕۆمانێ دا دکەن و هەمی بزاڤێن خوە دکەن دا کو کەرامەتا مرۆڤی بشکێنن، لێ کەسایەتیێن وەکو سیابەند و هەڤالێن وی، ب ڕێکا ئێکگرتنێ و ب ڕێکا مانا د ناڤ بیرهاتنان دا، نیشا ددەن کو سۆتنگەهـ هەر چەندە یا گەرم بیت ژی، نەشێت ڕوحا ئازاد بسۆژیت. ئەڤ ململانێیا درێژ یا د ناڤبەرا کەسایەتیێن سەرەکی و لاوەكی دا، وێنەیێ ڕاستەقینە یێ مللەتێ کورد د چەرخێ بیستێ دا بەرجەستە دکەت.
بلند محەمەد ب ڤێ ڕۆمانا خوە نە بتنێ چیڕۆکەکا زیندانێ نڤیسی، بەلکو فەلسەفەیەکا ژیانێ نیشانی مە دا بۆ بەرەبابێن داهاتی ژی. وی نیشانی مە دا کو کەسایەتیا مرۆڤی د بن گڤاشتێن مرنێ دا دهێتە تاقیکرن، و یێ کو بشێت مرۆڤایەتیا خوە بپارێزیت، ئەو ب خوە یێ سەرکەفتی یە؛ هەر چەند د ناڤبەرا چوار دیواران دا ژی بیت.
ئەم دشێین بێژین کەسایەتی د ڕۆمانا «سۆتنگەهـ» دا هەر ئێک ژ وان پارچەکا مامكەكا مەزنە کو چیڕۆکا مرۆڤایەتیێ و نیشتیمانپەروەریێ تەمام دکەن. سیابەند مێشکێ بەرگریێ یە، نێرگز دلێ پڕ ژ هیڤیبوونێ یە، دایک و باب ڕهێن دیرۆکێ نە، و مشیر ژی ئەو لایەنێ ڕەشە یێ کو پێدڤیە ل هەمبەر ڕاوەستین. بلند محەمەد شیا ب شێوەیەکێ گەلەک سەرکەفتی ڤان هەمی کەسایەتیان ب ئێکودو ڤە گرێبدەت و ڕۆمانەکێ بەرهەم بینیت کو ب زمانەکێ ڕەوان و سادە دبیتە خۆدیکەک بۆ هەر کوردەکێ کو هەست ب ئێشا ملەتێ خوە بکەت.
«سۆتنگەهـ» بتنێ پەرتووکەک نینە، بەلکو دەنگێ هەمی وان مرۆڤانە یێن کو د ناڤ بێدەنگیا زیندانان دا هاتینە خەندقاندن، لێ ب ڕێکا ڤان کەسایەتیان جارەکا دی د ناڤ دلێ خواندەڤانان دا دژینەڤە. ئەڤە بوو کورتی و درێژیا بەحسێ کەسایەتیان د ڕۆمانا «سۆتنگەهـ» دا، کو نیشان ددەت ئەدەب چەوان دشێت ببیتە دەنگێ بێدەنگان و ڕۆناهیا تاریاتیێن هەرە دژوار.
