نفشێ بەرزەبووی و قوربانیێن قەیرانان
حەسەن عەلی بەربیری
هەر نەتەوەیەك هێز و پاشەرۆژا خۆ د شیانین گەنجێن خو دا دبینیت. گەنج بڕبڕەیا پشتا ئاڤاكرنا دەولەت و جڤاكینە. گەلێ كوردستانێ ب درێژاهیا دیرۆكێ قوربانیێن مەزن داینە و گەلەك زحمەت و نەخۆشی برینە هەتا گەهشتیە ڤێ قووناغا ئەڤرۆ. بەلێ د ناڤ ڤێ مێژوویێ دا، جیلەكێ تایبەت یێ گەنجان هەیە ئەوێن د ناڤبەرا سالێن ١٩٩٠ هەتا ١٩٩٩ دا ژ دایك بووین – كو دشێین بێژین بێ بەهرترین نەوەیێ كوردستانێ نە ژ هەمی لایان ڤە، ب تایبەتی ژ لایێ دەلیڤەیێن كاركرنێ ڤە.
یا سەیر و د هەمان دەم دا جهێ شانازیێ د ڤی نفشی دا ئەوە كو سەرەرای هەمی ئاستەنگان پتریا وان خۆدان باوەرنامەیێن بلندن و ب زانست و زانینی خۆ چەكدار كریە. ژ لایەكێ دی ڤە هەستا نەتەوایەتی و كوردپەروەریێ ل دەف ڤی نفشێ گەنجان زۆر یا بەرزە ئەڤە ئەو نەوە بوو كو د لۆتكەیا گەنجاتیا خۆ دا ئامادە بوو هەمی تشتێ خۆ پێشكێشێ ئاخ و وەلاتی بكەت.
بەلێ پرسیار ئەوە: بۆچی ئەڤ گەنجە بوونە قوربانی؟ پشكنینا مێژوویێ نیشاددەت كو تەمەنێ زێرین یێ ڤی نەوەی (قووناغا دەرچوون و ئاڤاكرنا پاشەرۆژێ) هەڤدەم بوو دگەل زنجیرەكا دژوار یا رووداوێن وێرانكەر:
١. بوردۆمان و پاشمایێن رووخانا رژێما بەعس: كو كاریگەریەكا دەروونی و ئابووری یا دژوار ل سەر زارۆكینیا وان هەبوو.
٢. هاتنا ڕێكخراوا تیرۆریستی یا داعش: كو گڤاشتنەكا مەزن خستە سەر هەرێمێ و ژبەر دلسۆزیا گەنجان بوو ئاخ و مللەتی وان نەچاربوون ل جهێ قەلەمی، چەكی هەلگرن بۆ بەرگریێ.
٣. قەیرانێن بەردەوام یێن ئابووری: بڕینا بودجەی و نەمانا داهاتی كو بوو ئەگەرێ راگرتنا ئێكجاری یا دامەزراندنێ د كەرتێ گشتی دا.
٤. ڤایرۆسی (COVID-19): كو كەرتی تایبەت یێ لاواز ژی ب تەمامی راوەستیا.
د دەمەكی دا كو تەمەنێ ڤان گەنجان مەزن بوو و ل چاڤەریی دامەزراندنێ بوون، دەرگەهێن كەرتێ گشتی هاتنە گرتن، و ل وی سەردەمی دەلیڤەیێن كەرتی تایبەت ژی زور كێم و سنووردار بوون. ئەڤە بوو ئەگەرێ هندێ كو شیانین ڤی نەوەی بێ مفا بمینیت.
خالێن چارەسەریێ و قەرەبوو كرنا نەوەیێ (١٩٩٠ – ١٩٩٩)
بۆ قەرەبووكرنا ڤان گەنجان و زڤراندنا هیڤیێ بۆ ناخێ وان، پێدڤیە حوكمەت و كەرتی تایبەت ب هەماهەنگی چەندین پێنگاڤێن كریاری بگرنە بەر:
ئێك: د كەرتێ گشتی (حكومی) دا:
• قانوونا پێشەنگیا تەمەنی: پێدڤیە د هەر پرۆسەیەكا داهاتی یا دامەزراندنێ یان گرێبەستان دا، خال و پێشەنگی بدە نە دەرچوویێن سالێن (٢٠١٢ تا ٢٠٢٠) كو د تەمەنێ ڤی نەوەی دانە و مەرجێ تەمەنی بۆ وان بهێتە لادان.
• پرۆژەیێن پەرەپێدانا جڤاكی: دابینكرنا مووچەیەكێ بنەڕەتی یان هاریكاریا بێكاریێ (ئیمتیازات) بۆ ئەو گەنجێن ڤی نفشی یێن كو هێشتا بێكارن و تەمەنێ وان هاتیە سەرێ ٣٠ سالیێ.
• پێشینەیێن ئاڤاكرن و هەڤژینیێ: پێشكێشكرنا ئاسانكاریێن دارایی یێن مەزن بۆ ڤی نفشی دا كو بشێن خێزانێ پێكبینن یان لایەنێ كێم جهەكی نشتەجێبوونی بۆ خۆ دابین بكەن.
دو: د كەرتێ تایبەت دا:
• وەرگرتنا رێژەیەكا ڤی نفشی: پێدڤیكرنا كۆمپانیێن كەرتی تایبەت (ب تایبەت كۆمپانیێن نەفت، گەهاندن و وەبەرهێنانێ) كو رێژەیەكا دیاركری (بۆ نموونە ٢٥٪) ژ كارمەندێن خۆ ژ ڤی نفشێ خۆدان باوەرنامە و خۆدان ئەزموون دەستنیشان بكەن.
• سندۆقا پشتەڤانییا پرۆژەیێن بچویك، پێدڤیە حوكمەت ب هەماهەنگی ل گەل بانكان، قەرێن درێژخایەن و بێ فایدە بدەتە گەنجێن ڤی نفشێ دا كو بشێن پرۆژەیێن خۆ یێن سەربەخۆ د كەرتی تایبەت دا دەستپێبكەن.
• خولێن ڕاهێنانا پێشكەفتی یا بێبەرانبەر: ڕێكخستنا خولێن فێربوونا زمان و تەكنەلوژیایێ د ئاستێ بلند دا بوو بهێزكرنا شیانێن وان د بازارێ كاری یێ نوو دا.
