هـزرا نوی؛ ب تنێ رێكا قـورتالبوونێ یە ژ گەنیبوونا جڤاكـی
چیان مەهدی
د جیهانا ئەڤرۆ دا، مرۆڤایەتی ل ژێر فشارەكا مەزن یا قەیران، دوبارەبوون و شێوازێن جڤاكی یێن كەڤنار دژیت. گەلەك جاران، دەمێ كو كێشە و ئاریشە د ناڤ جڤاكەكێ دا سەرهەلدەن، مرۆڤ ب لەز پەنایێ دبەنە بەر رێكا توندوتیژیێ، جەنگان، یان سەرهلدانێن بێ ئارمانج. لێ ئەگەر ب ئاوایەكێ رەخنەیی و ئاقلانە سەخەتی ڤێ بابەتی بین، دێ بینین كو ئەڤ رێبازە نە تنێ ئاریشەیان چارەسەر نەكەن، بەلكو خۆ مانا وان كێشەیان قاهیمتر ژی دكەن. ل ڤێرێ یە ئێدی ئەڤ ڕستە دابڕژێتە مێشكێ مە: ئاقلەكێ نوی نەبیت، چو جەنگ و سەرهلدان نەشێن مە ژ گەنیبوونێ قورتالبكەن!»
جەنگ و سەرهلدان؛ چارەسەر یان نیشانێن نەخۆشییێنە؟
دیرۆكا مرۆڤایەتیێ پڕە ژ جەنگ و سەرهلدانێن كو ب هیڤیا «گوهۆڕینێ» هاتینەكرن. گەلەك جاران، خەلك ژ ستەم، نەدادی یان سیستەمەكێ نەدروست بێزار دبن و د پەرچڤینەكا سۆزدار دا دەست دكەنە شەر و شۆڕان. لێ پرسیار ئەڤەیە: یا شەڕ و سەرهلدانێن بێ هزر، سیستەما هزری و رەوشتی یا جڤاكێ گوهۆڕینە؟
بەرسڤ د دیارە؛ جەنگ و سەرهلدانێن بێ پێشەنگیا «ئاقلەكێ نوی»دا ، بتنێ روویێ دەرڤەیی یێ تەخ و دەستهەلاتان دگوهۆڕن، بێ كو بناغەیا هزر و هزركرنا جڤاكێ نوی كەن. ئەڤجە ئەنجام چییە؟ هەر ئەڤ جڤاكە د ناڤ گەنیبوونا رەوشتی، كولتۆری و سیاسی دا دمینت، چنكو كوشتی و كوشتە، سەركردە و پەیڕەو، هەمی ل سەر هەمان مەزناتی و هزرێن كەڤنار پەروەردە بووینە،
مەبەست ژ (گەنیبوونێ )ل ڤێرێ، نە تنێ گەنیبوونا ماددی یان یا ژینگەهێیە، بەلكۆ گەنیبوونا مەدنی و هزری یە: مۆرال و رەوشت: دەمێ كو پەیوەندیێن جڤاكی ل سەر بنەمایێن بەرژوەندیێن تەنگ و نەدادیێ پێكدهێن.
بیركرنەڤە: دەمێ كو جڤاك حەز ژ ووبارەكرنا رۆیدانێن دەربازبووی كەت و د قۆناغێن جیهانبینییا كۆن دا مابیت. شێوازێ بڕێڤەبرنێ: پەیڕەوكرنا شێوازێن كارپێكری یێن ژ دەم دەربازبووی بۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن سەردەم.
هەتا ئەڤ گەنیبوونە د ناخێ مرۆڤی و سیستەما جڤاكێ دا هەبیت، هەر سەرهلدانەكا بێ هزر دێ بوو ئەگەرێ كاووس و پاشڤەچوونێ، نەك پێشكەڤتنێ.
ئاقلەكێ نوی چییە؟ «ئاقلەكێ نوی» ئەو ئاقلەیە یێ كو رەخنەیی بیت، باوەری ب بێدەنگبوون و تەقدیستا دەربازبووی نینە، بەلكو هەمی دابونەریت و سیستەمان ژ نوی ڤەدكۆلیت.
زانستی و واقعبین بیت: ل دووڤ پێدڤیێن سەردەم و پێشكەفتنێن جیهانی دژیت، نە ل دووڤ ئایدۆلۆژیایێن ژ كاركەتی.
مرۆڤدۆست بیت: بهای مەزن ددەتە ژیانا مرۆڤی، ئازادیێ، و مافێ مرۆڤی، و باوەری ب دیالۆگێ هەیە نە ب رێكا توندوتیژیێ، دەما ئەڤ ئاقلە ل جڤاكەكێ پەیدا دبیت، مرۆڤ ئیلهامێ ژ هزرێن پێشكڤتی وەردگرن، و ڕێكا گوهۆڕینێ دكەڤنە سەر رێكا ڕاست: رێكا گوهۆڕینا ناخ و فكری، نە شێر و شۆرێن وێرانكەر.
د ئەنجام دا هەمی جەنگ و سەرهلدانێن بێ فلسەفە و بێ هزرێن نوی، نە دەستپێكەكە ژ بۆ چارەسەریێ، بەلكۆ ژ بۆ زێدەكرنا قەیرانان. جڤاكـ ب شەڕی و ب تۆماركرنا قوربانیان ناگەهنە پێشكەفتنێ؛ بەلكۆ پێدڤییا وان ب شۆڕشەكا هزری، پەروەردەیی و ئەقلی هەیە،
هەتا كو ئەم نەگەهنە ئەو باوەرێ كو ئاقلەكێ نوی بتنێ مفای ب مە دگەهینت، دێ هەر د ناڤ گەنیبوونا رۆژانە یا هزر و ژیانێ دا ژین و جەنگێن مە دێ تنێ وێرانكاریێ ئینن، بێ كو ئاقلەكێ تێر و تەسەلی بۆ پاشەڕۆژێ بهێلن.