هەولێر و مەولوودا پێغەمبەری.. د ناڤبەرا ڕێپێدەر و ڕێگریكەران دا و ڕەهێن وێ یێن فاتمی ل قاهیرەیێ
پ. د. فـەرسـەت مـەرعی
چار: هەولێر و كوكبری و گوهۆڕینا مەولوودێ بۆ ئاهەنگەكا جەماوەری
ئەگەر ناكۆكیا فیقهی ل سەر شەرعییەتا تایبەتكرنا ڕۆژەكێ بۆ مەولوودێ پەیدا بووبیت، مێژوویا باژێرێ هەولێرێ شێوازەكێ گرنگ پێشكێش دكەت بۆ تێگەهشتن ل چاوانیا گوهۆڕینا ئەڤێ هەلكەفتێ بۆ دیاردەیەكا بەرفرەها جڤاكی، «الملك مظفر كوكبري» حاكمێ هەولێرێ، ب ڕێكخستنا ئاهەنگەكا مەزن بۆ مەولوودا پێغەمبەری د دەستپێكا چەرخێ حەفتێ كۆچی/ سێزدەهێ زایینی دا ناڤدار بوو.
ژێدەرێن مێژوویی ئاهەنگا «كوكبری»ب وێ چەندێ سالوخەت دكەن كو یا بەرفرەهـ بوو؛ خیڤەت دهاتنە ڤەدان، خوارن دهاتە بەرهەڤكرن، خێر و بەخشین دهاتنە بەلاڤكرن، زانا، فەقەهـ و سۆفی كۆم دبوون، شیرەت دهاتنە پێشكێشكرن، مەدح و پەسنێن پێغەمبەری دهاتنە گۆتن، و خەلكێ ئاسایی تێدا پشكدار دبوون، مەولوود نەما بتنێ ئاهەنگەك د ناڤ كۆشكێ دا، بەلكو بووە هەلكەفتەیەكا گشتی یا كو ڕەهەندێن ئایینی، جڤاكی و ڕەوشەنبیری بخۆ ڤە دگرت.
هەولێر گرنگییەكا تایبەت وەرگرت ژ بەر كو ئاهەنگ گێڕانا وێ ب بزاڤا زانستی و ئەدەبی ڤە هاتبوو گرێدان، فەرموودەناس و مێژوونووسێ ئەندەلوسی ‹ئەبولخەتاب (ابن دحیەیێ كەلبی)› قەستا وێرێ كر، و شایەدحالێ ئاهەنگا كۆكبەری یا مەولوودێ بوو، ژ بەر هندێ پەرتووكا خۆ (التنوير في مولد السراج المنير البشير النذير) ) دانا و پێشكێشی حاكمێ هەولێرێ كر، ئەڤ چەندە ژی پەیوەندیا د ناڤبەرا ئاهەنگ گێڕانا مەولوودێ و بەرهەمئینانا ئەدەبی و زانستی یا تایبەت ب ڤێ هەلكەفتەیێ ئاشكرا دكەت.
ل ڤێرێ گرنگیا هەولێرێ د مێژوویا مەولوودێ دا ڕوون دبیت: ئەو نە خاڵا دەستپێكێ یا ئێكێ بوو، بەلكو بووە ئێك ژ گرنگترین خاڵێن گهۆڕین و وەرچەرخانێ د مێژوویا پیرۆزكرنا مەولوودێ دا ل جیها ئیسلامی یا سوننی، پشتی كو قاهیرەیا فاتمی ب شێوەیێ ئاهەنگەكا فەرمی ناسی، ل هەولێرێ ب شێوەیەكێ جەماوەری یێ بەرفرەهـ دەركەفت، و پاشان ئەڤ مۆدێلە د هژمارەكا ژینگەهێن ئیسلامی دا بەلاڤ بوو.
پێنجەم: قاهیرەیا فاتمی و هەولێر؛ پێشینەییا دەمی و جوداهییا د كارێ دا
هەڤبەركرنا د ناڤبەرا قاهیرە و هەولێرێ هاریكارە بۆ دەربازكرنا باوەڕیا بەربەلاڤ كو دبێژیت كۆكبەری ئێكەم كەس بوویە ئاهەنگ گێڕانا مەولوودێ داهێنای، فاتمی د گێڕانا ئاهەنگێن مەولوودێ ل قاهیرەیێ ب دەمی پێش هەولێرێ كەفتن، لێ سروشتێ ئاهەنگگێڕانێ و وەزیفەیا وێ یا جودا بوو. ل قاهیرەیا فاتمی، مەولوود گرێدای ب كۆمەڵەكا ئاهەنگێن فەرمی بوو كو مەولوودا پێغەمبەری (س. خ)، ئەهلێ بەیتێ و خەلیفەیێن فاتمی دگرتە خۆ، و ئاهەنگ گێڕانێ وەزیفەیەكێ گرێدای ب شەرعییەتا ئایینی و سیاسی یا دەولەتا فاتمی پێك دئینا، بەلێ ل هەولێرێ، مەولوودێ شێوەیەكێ جڤاكی و جەماوەری یێ بەرفرەهتر وەرگرت، و ب پێشكێشكرنا خوارنێ بۆ هەژاران، ڕێزگرتن ل زانایان، شیرەتكرن، مەدحگۆتن و كۆمبوونا خەلكی ڤە هاتە گرێدان. ژ بەر ڤێ یەكێ دكارین بێژین كو قاهیرە پێشینەییا مێژوویی نوێنەرایەتی دكەت د ئاهەنگگێڕانا فەرمی یا مەولوودێ دا، لێ هەولێر قۆناغەكا گرنگ نوێنەرایەتی دكەت د ڤەگۆهاستنا وێ بۆ ئاهەنگەكا جەماوەری یا ڕێكخستی د ناڤ سوننەیان دا. ئەڤ جوداكرنە یا پێدڤییە بۆ كو پێشینەییا دەمی دگەل كارتێكرنا مێژوویی تێكەل نەبیت.
شەش: د ناڤبەرا حوكمێ فیقهی و پێشكەفتنا مێژوویی دا
مێژوویا مەولوودێ ل قاهیرە و هەولێرێ ئاشكرا دكەت كو هەبوونا مێژوویی یا پیرۆزكرنێ ب تنێ ناكۆكیا فیقهی ل سەر شەرعییەتا وێ یەكلا ناكەتەوە؛ چونكی پراكتیزەكرنا مێژوویی تشتەكە و حوكمێ شەرعی ل سەر تشتەكێ دییە. ڕێگریكەر پشت ب نەهاتنا سەلماندنا ڤێ ئاهەنگگێڕانێ ل سەر پێغەمبەری (س. خ) و پێشینان (سلف) دگرێدەن، د دەمەكێ دا ڕێپێدەر بەرێ خۆ ددەنە ناڤەڕۆكا ئاهەنگێ و مەرەمێن وێ، و ڕێ ب وێ چەندێ ددەن یا كو ل سەر بنەمایێ كارێن شەرعی هاتینە كرن و چ تشتێن حەرامكری تێدا نەبن، ژ بەر ڤێ چەندێ پێدڤییە جوداهی د ناڤبەرا سێ تشتان دا بهێتە كرن:
١- حەزژێكرن و مەزنكرنا پێغەمبەری (س. خ): كو ژ بنەمایێن ئایینییە.
٢- خواندنا ژیاننامەیا ئەوی، سەلاوەتدان ل سەر وی، خێركرن و تێركرنا برسیان: كو د بنەڕەت دا كارێن شەرعینە.
٣- تایبەتكرنا ڕۆژا مەولوودا وی ب ئاهەنگەكا سالانە یا ڕێكخستی: ئەڤە ئەو پرسەیە یا كو ناكۆكی د ناڤبەرا زانایان دا ل سەر پەیدا بووی.
هەروەسا پێدڤییە جوداهی بهێتە كرن د ناڤبەرا بنەڕەتێ ئاهەنگ گێڕانێ و د ناڤبەرا وان كریارێن كو دشێن دگەل دا بهێنە كرن؛ وەكو زێدەڕەویكرن (غلو) د مەدحێن پێغەمبەری (س. خ) دا، یان دانا تایبەتمەندیێن خوداوەندی بۆ وی، یان بەرفرەهیا زێدە (إسراف)، یان هندەك كریارێن بەروڤاژی شەرعی كو نەشێن ببنە بەهانە و ب تنێ ژ بەر كو بەشەكن ژ ئاهەنگ گێڕانا مەولوودێ، د بەرامبەر دا، هەبوونا هندەك كریارێن ڕەتكری د هندەك ئاهەنگان دا مەرج نینە ب وێ ڕامانێ بیت كو هەمی شێوەیێن كۆمبوونێ بۆ خواندنا ژیاننامەیێ یان پێشكێشكرنا خوارنێ هەمان حوكم وەرگرن.
دەرئـەنجام
ژ ڤی پێشكێشكرنا مێژوویی و فیقهی ڕوون دبیت كو پیرۆزكرنا مەولوودا پێغەمبەری ب چەندین قۆناغان دا دەربازبوویە و ژ دەستپێكێ ب ئێك شێوە دەرنەكەفتیە. قاهیرەیا فاتمی بەرێ هەولێرێ ئاهەنگ گێڕانا ب مەولوودێ ناسییە، كو ئەڤ چەندە وێ بۆچوونێ ڕەت دكەت یا كو دبێژیت «كوكبری» ئێكەم كەس بوو ئەڤ هەلكەفتە د مێژوویا ئیسلامی دا ناسی. لێ هەولێرێ د سەردەمێ مەلیك موزەفەر كۆكبەری «الملك مظفر كوكبري» دا گرنگییەكا تایبەت وەرگرت ژ بەر كو مەولوود كرە هەلكەفتەیەكا جەماوەری یا بەرفرەهـ، كو بیرئێخستن ب ژیاننامەیا پێغەمبەری، شیرەتكرن، مەدح گۆتن، پێشكێشكرنا خوارنێ و خێركرن تێكەل كرن، و زانا، سۆفی و خەلكێ ئاسایی بۆ خۆ ڕاكێشان، و ڕۆل هەبوو د چەسپاندنا مۆدێلێ ئاهەنگ گێڕانا مەولوودێ د ژینگەها سوننی دا.
سەبارەت ب لایەنێ فیقهی، زانا بۆ دوو بەشان دابەش بووینە (ڕێپێدەر و ڕێگریكەر)؛ ڕێپێدەران سەرنج ئێخستیە سەر شەرعییەتا وان كارێن كو ئاهەنگ گێڕان بخۆ ڤە دگریت و مەرەما دەربڕینا كەیف خۆشیێ ب مەولوودا پێغەمبەری (س. خ) و فێركرنا ژیاننامەیا ئەوی، د بەرامبەر دا، ڕێگریكەران سەرنج ئێخستیە سەر بنەمایێ ‹تەوقیفی› (راوەستیان ل سەر دەقان) و نەهاتنا سەلماندنا تایبەتكرنا ڕۆژا مەولوودێ ب ئاهەنگەكا ئایینی ژ پێغەمبەری (س. خ) یان صەحابیان.
ب ڤێ چەندێ دشێن هەولێرێ وەكو وێستگەهەكا وەرچەرخانێ ببینین نەكو خاڵا دەستپێكێ د مێژوویا مەولوودا پێغەمبەری دا؛ چونكی قاهیرەیا فاتمی د ئاهەنگ گێڕانا فەرمی دا پێش وێ كەفتیە، لێ هەولێرێ ب شێوەیەكێ ڕوون ڕۆل هەبوو د گۆڕینا مەولوودێ بۆ ئاهەنگەكا جەماوەری یا بەرفرەهـ د ناڤ ژینگەها سوننی دا. ژ بەر ڤێ یەكێیە ناڤودەنگیا هەولێرێ و «كوكبری» د مێژوویا ڤێ هەلكەفتەیێ دا هاتییە، و ئەو ئاهەنگا ل وێرێ هاتیە گێڕان بوویە شێوازەكێ سەنتەری د وان ڤەكۆلینان دا یێن كو بەحسێ سەرهەلدانا مەولوودا پێغەمبەری و پێشكەفتن و بەلاڤبوونا وێ ل جیهانا ئیسلامی دكەن.