وێنەکرنا دەستهەلاتێ د ڕۆمانا «زەڤییا گیانەوەران» یا «جۆرج ئۆروێل»ی دا

دلێر کەمال ئەحمەد

پێشەکی
ل سالێن چلان ژ سەدسالا دەربازبووی، ڕۆماننڤیس «جۆرج ئۆروێل»، ب تێهزرین و هۆشمەندییا خوە، کەدەکا زندی و بەرهەمدار پێشکێشی جیهانێ دکەت. ئەو بەر و بەرهەمە، ب تنێ د چارچووڤە و بیاڤەکێ دەستنیشانکریدا نامینیت، بەلکو ب هزر و ڕامانێن خوە یێن کوور و دوور، جهێ خوە د مەیدانێن جوداجودا یێن ژیانا مرۆڤاندا دکەت و دانوستاندنێن دژوار ل دووڤ خوە دهینیت.
ئۆروێل، ب شێواز و هونەرێ خوە یێ تایبەت، بالا جیهانێ بۆ ناڤەڕۆکا ڕۆمانا «زەڤییا گیانەوەران» ڕادکێشت. بابەتێ سەرەکییێ ڕۆمانێ، هەتا ئەڤرۆ ژی د کەتوارێ جیهانا سیاسی و دەستهەلاتدارییا مرۆڤاندا دهێتە دیتن. ئۆروێل، ب هەلبژارتن و دەستنیشانکرنا چیرۆکەکا ئاسان و واتادار، بەحسێ شۆڕەش و سەرهلدانا گیانەوەران ل دژی مرۆڤان (جۆن)ی دکەت، کو چاوا گیانەوەر ژ پێخەمەت گوهۆڕینا ڕەوشا زەڤییێ، خەبات و تێکۆشینێ ل بەرانبەر خودانێ خوە دکەن و ل داوییا داوییێ سەرکەڤتنێ ب دەستڤە دهینن. بەلێ ل جهێ بنەجهکرنا ڕەوشەکا ئارام و ژیانەکا ئازاد و وەکهەڤ، بەرۆڤاژی کەتوارەکێ دوور ژ بها و بنەمایێن شۆڕەش و تێکۆشینا گیانەوەران ل ناڤ زەڤییێ جهێ خوە دکەت.
ژبەر کو گیانەوەران بەری شۆڕەش و سەرهلدانێ هندەک دروشم و یاسا بۆ ژیانا پشتی شۆڕەش و سەرهلدانێ دەستنیشان کربوون، کو ئەو یاسایە د گۆتارا «سەرۆکێ مەزن» یێ گیانەوەراندا بەرجەستە ببوون، وەکو: «خودانێن چار لنگان هەڤالن و خودانێن دو لنگان دوژمنن! نابیت ئەوان ڕەفتاران بکەین یێن مرۆڤان بەرانبەر مە کرین! د سەرکەڤتنێدا دەست ب سەر میراتێ مرۆڤاندا ناهێتەگرتن! نابیت گیانەوەر ل سەر تەختان بنڤن! نابیت گیانەوەر جلکان بکەنە بەرخوە! ڤەخوارنا مەیێ و کێشانا جگارەیێ قەدەغەیە! نابیت گیانەوەر پارەی بکاربهینن و بازرگانییێ بکەن! ڕەوشت و تیتالێن مرۆڤان بۆ گیانەوەران گونجای نینن! نابیت چ گیانەوەر زولمێ ل گیانەوەرێن دی بکەن! یەکسانی د ناڤ گیانەوەراندا مەرجە، و کوشتنا گیانەوەران ب دەستێ گیانەوەران تاوانە! (ئۆروێل، 2024: 10 -11) گۆتارا سەرۆکێ مەزن یێ گیانەوەران و ئەو خالێن تێدا جێگیر بووین، کاریگەرییەکا ئەرێنی ل سەر گیانەوەران کر و هەمی گیانەوەران ب حەز و مەرەقەکا مەزن ل بەندا کێلیکێن دەستپێکرنا شۆڕەش و سەرهلدانێ بوون.
دروشمێن شۆڕەشێ
دروشمان ڕۆلەکێ سەرەکی د کۆمکرنا خەلکی و شۆڕەشگێڕاندا هەیە، دروشم دشێن هەستێن شۆڕەشگێڕی خورت بکەن و ئۆمێدان ل سەر بچینن. دروشم ب زمانەکێ سڤک و گۆتنێن بالکێش دهێنە نڤیسین، کو دەربڕینێ ژ مەبەست و واتایێن شۆڕەشێ بکەن و بۆ دەمەکێ درێژ ل هۆشێ خەلکێ بمینن. پترییا بۆچوونان ئەوێ چەندێ دوپات دکەن، کو دروشم ئێکگرتنێ بەرهەم دهینیت، ژبەر کو ل دەمێ خەلک یان کۆم پێکڤە دروشمەکێ یان چەند دروشمان دووبارە دکەت و ب دەنگەکێ بلند دبێژیت، هەستەکێ هەڤپشک د ناڤبەرا ئەواندا چێدبیت و بەردەوامییێ ب بزاڤ و ئارمانجێن خوە یێن مەبەستدار ددەن.
د ڕۆمانا زەڤییا گیانەوەراندا، ڕۆماننڤیسی ب ئاوایەکێ هونەرمەندانە دروشمێن شۆڕەشا گیانەوەران داڕشتینە، و ئەڤان دروشمان ڕۆلەکێ گرنگ د کۆمکرن و ئاراستەکرنا گیانەوەراندا گێڕایە. ئەڤ دروشمێن یاخیبوون و نەڕازیبوونێ، هەروەکو بەری نوکە مە ئاماژەپێدای، کو د گۆتارا «سەرۆکێ مەزن» یێ گیانەوەراندا دهێنە دیتن، کو هەستێ ئێکگرتن و بەرپاکرنا شۆڕەشێ ل دژی «جۆن»ی ل دەڤ تەڤایا گیانەوەران پەیدا دکەت. ئارمانجا ئەڤان دروشمان ژی، گوهۆڕینا ڕەوشێ و ب دەسڤەهینانا ئازادی و یەکسانییێیە. لەوڕا گیانەوەر ب هەڤڕا خەبات و بەرخوەدانێ ل ژێر دروشمێ «گیانەوەر هەمی یەکسانن» دکەن، و دەستهەلات و زۆردارییا جۆنی ب دووماهی دهینن.
پشتی ڕزگاربوونا گیانەوەران و سەرکەڤتنا شۆڕەشێ، گیانەوەر ب خوە دەستهەلاتدارییێ ل زەڤییێ دکەن و بڕیار ژ لایێ ئەوان ب خوەڤە دهێنەدان. بەلێ چ بڕیار و چ جۆرە دەستهەلاتدارییەک؟ ب درێژاهییا بوویەرێن ڕۆمانێ، ئەم دبینن کو گیانەوەر ژ بها و دروشمێن شۆڕەشێ دوور دکەڤن، ئێدی دەستکارییێ د یاسا و بنەمایێن شۆڕەشێدا دهێتەکرن، بۆ نموونە دروشم و بنەمایێ شۆڕەشێ ژ: «گیانەوەر هەمی یەکسانن» دهێتە گوهۆڕین بۆ «گیانەوەر هەمی یەکسانن، لێ هندەک گیانەوەر ژ هندەکێن دی یەکسانترن!» (ئۆروێل، 2024: 134) ئەڤ چەندە ژی دبیتە ئەگەرێ ئەوێ چەندێ، کو گوهۆڕینەکا مەزن ب سەر ژیانا گیانەوەراندا بهێت، کو دادی و دادپەروەری جهێ خوە نەکەت، ڕاستی بهێنە ڤەشارتن، ئالۆزی پەیدا ببن و ڕەوشا ژیانێ بەر ب وێرانییێڤە بچیت. ئۆروێل، ئەوێ پەیامێ دگەهینت کو دەستهەلاتدار چاوا دشێن بها و پیرۆزییێن شۆڕەش و سەرهلدانان بگوهۆڕن و خەلکی ژ ئارمانج و هیڤییێن ئەوان دوور بکەن. هەروەسا ڕوویێ ڕاستەقینە یێ دەستهەلاتداران نیشان بدەت، کو چاوا ل دژی بها و پیرۆزییێن شۆڕەش و سەرهلدان بۆ کری، نوکە ل دژی ئەوان بها و دروشمان ڕاوەستیایە، ژ پێخەمەت پاراستنا بەرژەوەندی و دەستهەلاتدارییا خوە و موکمکرنا پێگەهێ دەستهەلاتدارییێ.
نوونەر و ئالاڤێن دەستهەلاتێ
ئۆروێل د زەڤییا گیانەوەراندا، ب ڕێکا سکۆیلەرێ نوونەرێ دەستهەلاتێ، ئاماژەیێ ب ڕاگەهاندنا دەستهەلاتێ و تێکدانا ڕاستییێ، و بەرچاڤکرنا نەوەییان د چارچووڤەیێ ڕاستییێدا ددەت. دەستهەلاتدارێن زۆردار پەنایێ بۆ ڕاگەهاندنێ دبەن، وەکو چەکەکێ بهێز یێ ئاڤاکرنا جیهانەکێ د بەرژەوەندییا بها و بنەمایێن خوەدا، کو هەرتشی بەرۆڤاژی و د چارچووڤەیێ زالبوونێ ل سەر هۆشێ کۆمێ – جڤاکی نیشان بدەن.
د ئەڤی واریدا سکۆیلەر پەیڤدار و ڕوویێ ڕاستەقینەیێ دەستهەلاتدارێن زۆردار یێن زەڤییا گیانەوەرانە، کو ئەو ب ڕێکا گۆتن و دەربڕینێن خوە یێن ڕاماندار، زمانخوەشی و گەفێن خوە یێن ڕاستەوخۆ و نەڕاستەوخۆ، بزاڤا ڤەشارتن و پاراستنا ستەم، زۆری، کێماسی و شاشییێن دەستهەلاتێ «بەڕازێن دەستهەلاتدار» دکەت. سکۆیلەر، دەروونێ گیانەوەران دکەتە ئارمانج و ب بەردەوامی تۆڤێ ترسێ لێ دچینیت، ب تایبەتی ب گەفا دوبارە هاتنا جۆنی بۆ زەڤییێ و ب دووماهیکهاتنا دەستهەلاتا گیانەوەران! ب ڕێکا ئەڤێ چەندێ، گیانەوەر ڕازیبوونێ ل سەر ستەما بەڕازێن دەستهەلاتدار ل جهێ جۆنییێ مرۆڤ دیار دکەن.
بەلێ د دەمەکێدا، پشتی چوونا جۆنی و هاتنا گیانەوەران بۆ سەر تەختێ دەستهەلاتدارییێ، چ ژ ژیانا گیانەوەران نەهاتە گوهۆڕین، بەلکو بەرەف خرابی و وێرانییەکا مەزنتر چوو! ئەڤ پەیاما ڕۆمانێ، جەختییێ ل سەر ئەوێ چەندێ دکەت، کو کەسێن وەکو سکۆیلەری یێنکو ب نوونەرێن دەستهەلاتێ دهێنە هژمارتن، و پارێزڤانییێ ل بەرژەوەندییێن دەستهەلاتدارێن ستەمکار دکەت، ب ئاوایەکێ نەڕاستەوخۆ ژییێ دەستهەلاتداران ب ڤەشارتنا ڕاستییان و چارەنەکرنا کێشە و ئاریشەیان کورت دکەن. ئەڤ کەسە یان باشتر بێژین ئەڤ جۆرە ڕاگەهاندنە یاری و تڕانەیان ب هەست، هزر و ژیرییا ملەتی دکەن.
بێئاگەهی و پەژراندنا زولمێ
د ناڤەڕۆکا زەڤییا گیانەوەراندا، چ ل سەردەمێ دەستهەلاتدارییا جۆنێ مرۆڤ یان بەڕازێن دەستهەلاتدار بیت، ڕۆماننڤیسی مەودایەکێ بەرفرەهـ ب بێئاگەهییا گیانەوەران، پەژراندنا زۆرییێ و بەرجەستەکرنا زولما دەستهەلاتێ، ب ڕەنگێن جودا دایە. ئەڤ پەژراندنە ژی، د کارێکتەرییا (بۆکسەرێ) هەسپدا، یێکو نوونەراتییا تەخا کەدکار، بێدەنگ و سادە یا جڤاکی دکەت، بەرچاڤ دبیت.
بۆکسەر، ب باوەرییەکا موکوم و ب گۆتنا دروشمێن شۆڕەشێ، ب تایبەتی ئەو دروشمێن پەیوەندی ب بەڕازێن دەستهەلاتدارڤە هەی، بەردەوامییێ ب کارێ خوە ددەت و چ جاران بێزار و یاخی نابیت! هەتا داخوازا ماف، بێهنڤەدان، شایستە، یان وەگرتنا هەلویستەکێ ل سەر ڕەوشا خوە ناکەت. بەلێ ئەڤ چەندە ب چ ڕەنگان د بەرژەوەندییا بۆکسەریدا نینە، بەلکو دلسۆزییا ئەوی ب چ ناچیت و ل داوییا داوییێ ژ زەڤییێ دهێتە دوورکرن و فرۆتن! ئۆروێلی، دڤێت ئەڤێ پەیامێ بگەهینیت، کو بێدەنگییا بەردەوام و دوورکەڤتنا ملەتی ژ هەلویست و بەرپرسیارییێ، پێگەهێ ستەم و گەندەلییێ خورت دکەت، هەروەسا ئازادی و دادییێ پشتگوهـ دهاڤێژیت. زێدەباری، بنپێکرنا بها و باوەرییان و شکاندنا ستوونێن سەرەکییێن دادپەروەرییێ د ناڤ جڤاکیدا. لەوڕا هۆشیاری و وەرگرتنا هەلویستان، جڤاکەکێ ئاڤا و بەرهەمدار بەرهەم دهینیت، بەرۆڤاژی ژی جڤاکەکێ بەرخوەر!
چێکرنا دوژمنان و وەهمێ
چێکرنا کارێکتەران د ڕۆمانێدا، پێدڤی ب ئالاڤێن هونەری و ئافراندنێ هەیە، ژبەر کو هەر کارێکتەرەک خودانێ چەندین ئەرک و تایبەتمەندییانە، و پێدڤییە ل گۆرەی ئەوان ئەرک و تایبەتمەندییان، جهێ خوە د بۆیەرێن جودا یێن ڕۆمانێدا بکەن. نڤیسکارێ ڕۆمانێ، ب ڕێکا هەردو کارێکتەرێن سەرەکی «سنۆبل و ناپلیۆن»ی، چەندین نامەیێن تایبەت ئاراستەی وەرگری کرینە. بۆ نموونە «سنۆبل» کارێکتەرەکێ ڕێبەر، خودان پڕۆژە و دلسۆزێ شۆڕەشێ و بنەمایێن سەرهلدانێیە. ئەو ب پێشەنگی و هزرێن خوە یێن ئاڤاکەر و وەبەرهێنەر یێن د بەرژەوەندییا گیانەوەران و زەڤییێ ب گشتیدا دهاتە نیاسین. ئەڤێ چەندێ ژی، کاریگەری ل دەستهەلات و پاوانخوازییا هەڤڕکێ ئەوی «ناپلیۆن»ی دکر. لەوڕا ب پلان و بەرنامە کار ل سەر بێبهاکرن و شکاندنا سنۆبلی د ناڤ زەڤییێدا و ل بەر چاڤێن گیانەوەران ژ لایێ «ناپلیۆنی و سکۆیلەری»ڤە هاتەکرن.
پلان و بەرنامەیێن بەڕازێن دەستهەلاتدار یێن وەکو «ناپلیۆن»ی و هەڤڕێیێن ئەوی، جهێ خوە دکەن و ب هاریکارییا سەیێن هار و دژوار «سنۆبل» ژ زەڤییێ دهێتە دەرئێخستن. ل ئەڤێرێ چیڕۆکا سنۆبلی ب دووماهی ناهێت، بەلکو بەڕازێن دەستهەلاتدار چەندین گۆتنێن نەڕاست د دەرحەقا سنۆبلیدا دکەن، و قەیران و کێماسییێن زەڤییێ دئێخنە د ستوویێ سنۆبلیدا و ئەوی ب خیانەتکار ل قەلەم ددەن.
جۆرج ئۆروێل، ب ڕێکا ئەڤێ هەڤڕکی و ململانێیا د ناڤبەرا «سنۆبل و ناپلیۆن»یدا، ئەڤێ پەیامێ دگەهینیت، کو دەستهەلاتدارێن دکتاتۆر، ڕێکێ ب کەسێن خودان هزر، پڕۆژە و هەلگرێن پەیامێن ئازادی و سەربخوەییێ نادەن، بەلکو هەر زوو و ب ڕێکێن جودا ئەوان ژناڤ دبەن. هەروەسا دەستهەلات وێنەیەکێ شاش و دووری پیڤانێن عاقلی، ل سەر ئەوان کەسان، ب ئارمانجا داگیرکرنا هۆشا جڤاکی و ڤەشارتنا ڕاستییێ، پێشکێشی ڕایا گشتی دکەت. ل ئەڤێر دەستهەلات ب ڕۆلێ چێکرنا دوژمن و وەهمان د سەرێ ملەتیدا ڕادبیت، داکو تەختێ دەستهەلاتییا خوە موکوم بکەت.
ژ شۆڕەشگێڕییێ بۆ دکتاتۆرییێ
دبیت ئەڤ سەرەبابەتە چەندین پرسیاران د مەژییێ خواندەڤانیدا پەیدا بکەت، بۆ نموونە: چاوا شۆڕەشگێڕ دبن زالم؟ چاوا بها و پیرۆزییێن گەلێ خوە ژبیر دکەن؟ سەدەمێن ئەڤێ چەندێ چنە؟ بۆچی ئەڤ دیاردەیە د دیرۆکا مرۆڤاندا ب ڕەنگێن جودا بەرچاڤ دبیت؟ ئۆروێل، وەکو تاکەکەسەک و ئەندامێ جڤاکا مرۆڤایەتییێ و د سەردەمێ ژیانا خوەدا، هەست ب بەرپرسیارییا دیرۆکی کرییە، لەوڕا ئەڤ بابەتێ گرنگ ژ ناڤەڕۆکا ڕۆمانێ بێبەهر نەکرییە، و ب تەڕزەکێ هونەری و ب ڕێکا گیانەوەرێن شۆڕەشگێڕ و پاشی بەرژەوەندپەرێس بەرجەستە کرییە. ئەڤ مژارە د بۆیەرەکا ڕۆمانێدا دهێتە دیتن، ل دەمێ گیانەوەر د پەنجەرەیێڕا بەرێخوە ددەنە ژوورا بەڕازان و شیانێن جوداکرنێ د ناڤبەرا «بەڕازێن شۆڕەشگێڕ» و «مرۆڤان»دا نینن! کو مرۆڤ دوژمنێن ئێکێ و دەستپێکی یێن گیانەوەران بوون. «لێکچوونا ناڤچاڤێن بەڕازان و مرۆڤان و هندی گیانەوەر هاتن، نەزانین کو بەڕازا ژ مرۆڤان ژێ بگرن، چونکی هەردوازدە کەس وەک ئێک لێ هاتبوون!» (ئۆروێل، 2024، 140). ئەڤ چەندە تەکەزێ ل ئەوێ یەکێ دکەت، کو هەردەمێ تاکەکێ هۆشیار و جڤاکەکێ خودان ئەرک و ماف، بەرپرسیارییێن خوە ژدەستدان، و دووڤچوون ل سەر کار و کریارێن دەستهەلاتێ ژ ئالییێن جوداجوداڤە نەهاتەکرن، ل ئەوی دەمی دەستهەلاتدارێن کو ڕازەمەندی و باوەرییا ملەتی ب دەستڤەهیناین، دشێن بەڕۆڤاژی پەیام و بنەمایێن شۆڕەش و سەرهلدانا ملەتێ خوە کار بکەن، هەروەکو جۆرج ئۆروێل د زەڤییا گیانەوەراندا جەختییێ ل ئەڤێ ئێکێ دکەت.
* مامۆستایێ زانیگەها زاخۆ
ژێدەر: ئۆروێل، جۆرج (2024). زەڤییا گیانەوەران. وەگێڕان: وەلات توفیق، دهۆک: وەشانێن پەرتووکخانەیا موکسی.

کۆمێنتا تە