چـاكسازییە یـان هەڤـڕكییە ل سـەر دەستهەلاتـێ؟
سەباح ئیبراهیم
سیناریۆیێن پێشبینیكری بۆ پاشەڕۆژا رەوشا ئیراقێ ل گەل هەر هەوەكا حوكمەتێ كو د بن درووشمێ چاكسازی و بەرهەنگاربوونا گەندەلیێ دا دهێتە راگەهاندن، پسیار ل سەر سنوورێن ڤان پێنگاڤان و ئەنجامێن وان یێن پێشبینیكری نوو دبنەڤە، ئیراقا كو بۆ دەمەكێ درێژ ژ قەیرنان حوكمرانیێ و هەڤڕكیا ل سەر دەستهەلاتێ دنالی، نوكە خەلك ل هەر لڤینەكا مەزنا حوكمەتێ دنێڕن وەك پێنگاڤەك بۆ گۆڕینا هەڤسەنگیا سیاسی ل وەلاتی، چ د ناڤبەرا هێزێن بەغدا دا بن یان د پەیوەندیێن د گەل هەرێما كوردستانێ دا بن. بەلێ پا هەكە ئەڤ هەوە كەسایەتیێن دیار یان هێزێن خۆدان دەستهەلاتەكا بەرفرەه د ناڤ دەولەتێ دا بگرن دێ چێبیت؟ ئەرێ پێنگاڤێن هۆسا دێ بنە ئەگەرێ ب هێزكرنا دەستهەلاتا دەولەتێ و دەزگەهێن وێ، یان دێ دەرگەهی ل بەر قەیرنان سیاسی یێن نوو ڤەكەن؟ بەلكو هندەك كەس ژ ڤێ چەندێ ژی دویرتر دچن و پسیار دكەن: ئەگەر ئەڤ هەوە د ناڤەڕۆكا خۆ دا پشكەك بن ژ هەڤڕكیەكا سیاسی یا ناڤخۆیی یان بزاڤەك بن بۆ رێكخستنا ناڤەندێن دەستهەلاتێ، پتر ژ هندێ كو پرۆژەكێ چاكسازیێ یێ پاقژ بن؟ و هەكە وەسا هات دیتن كو پێنگاڤێن حوكمەتێ ب سەركەفتن گەهشتنە كەسایەتیێن سیاسی یێن مەزن، ئەرێ دێ شێت لیستەیێن ناڤێن كەسایەتیێن حزبی یێن بەرنیاس یان بەرپرسێن خۆدان پاراستنەكا سیاسی یا بەرفرەه بگرن؟ هەكە ئەڤە چێبوو، كارڤەدانا هێزێن كو ئەو كەسایەتی نوونەرایەتیا وان دكەن دێ چاوا بیت؟ ئەرێ دێ ئەنجامێن ڤەكۆلینان قەبوولكەن یان دێ خۆ وەك ئارمانجەكا سیاسی بینن؟
ژ ئالیەكێ دی ڤە، هندەك چاڤدێر پرسیارێن گرێدایی ب سروشتێ دلسۆزی و وەلائان د ناڤ رەوشا ئیراقێ دا دكەن، ئەگەر ڤەكۆلین كەسێن تۆمەتبار ب هەبوونا پەیوەندیێن ب هێز دل گەل لایەنێن دەرڤە یان هێزێن هەرێمی یێن كاریگەر بگرن، ئەرێ كێشە دێ د چارچووڤەیێ خۆ یێ قانوونی دا مینیت یان دێ بیتە روی ب ڕویبوونەكا سیاسی كو رەهەندێن هەرێماتیك و نێڤدەولەتی هەبن؟
بەلێ ل سەر ئاستێ جاددەیێ، پرسیارا هەرەگرنگ ئەوە كا دێ بەرسڤا وەلاتیان بۆ ڤان پێشهاتان چاوا بیت، ئەگەر رایا گشتی باوەر كر كو ئەڤ هەو ب راستی گەندەلیێ دكەتە ئارمانج، دێ پشتەڤانیەكا جەماوەری یا بەرفرەه بدەستڤە ئینت، بەلێ هەكە ئەو هزرە جێگیربوو كو ئەڤە تەنێ رێكەكە بۆ ئێكلاكرنا حساباتێن سیاسی، رەنگە ببیتە ژێدەرەكێ نوو بۆ خۆنیشادان و نەڕازیبوونێن گەلی ل دژی حوكمەتێ ب خۆ.و د حالەتەكێ دا ئەگەر پێنگاڤ یان ناڤێن كەسایەتیان یان دەزگەهان یان تەنانەت كەسان ژ ناڤ هەرێما كوردستانێ بگرن، هینگی دێ گەنگەشە ژ رەهەندێ قانوونی دەرباز بیت بۆ رەهەندێن دەستووری و سیاسی یێن ئالۆزتر، ئەرێ ئەڤ پێنگاڤە دێ وەك جێبەجێكرنەكا سروشتی یا قانوونا فیدراڵی ل سەر هەموو ئیراقیان هێتە وەرگرتن؟ یان دێ وەك دەستێوەردان د دەسهەلاتێن هەرێمێ دا هێتە هەژمارتن؟ ئەرێ دێ هەماهنگی و تێگەهشتن د ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ دا ل سەر ڤان مەلەفان هەبیت، یان ناكۆكیێن سیاسی دێ زال بن ل سەر رێڕەوێ وان یێ قانوونی؟ بۆ ڕێكخستنا نوو.
هەروەسا ئەڤ پێشبینیە پسیارێن دی ژی زێدە دكەن یێن گرێدایی ب سروشتێ پەیوەندیێن د ناڤبەرا سەرۆك وەزیرێن فیدراڵ و سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ دا، ئەرێ رەنگە قووناغا بهێت ببیتە شاهدێ نێزیكبوونەكا مەزنتر د ناڤبەرا هەردو لایەنان دا د چارچووڤەیێ پرۆژەكێ چاكسازیێ یێ هەڤپشك دا؟ یان فشارێن سیاسی یێن زێدەبووی دێ هەر لایەنەكی پالدەن بۆ ب هێزكرنا هەلوەستێن خۆ یێن تایبەت و بەرەڤانیكرن ژ بەرژەوەندیێن خۆ ب شێوەیەكێ رۆهنتر؟
د دیمەنێ ئەمنی دا، پسیارا هەرە گرنگ ئەوە: ئەرێ هەموو هێزێن لەشكری دێ پێگیر بن ب بڕیارێن دەولەتێ كەن؟ ئەڤجا ئەگەر هێز یان سەركردە هەبن كو ب شێوەیەكێ سیاسی گرێدایی بن ب لایەنێن زیانڤێكەفتی ژ ڤێ هەوێ دێ چی بیت؟ ئەرێ جوداهیا دلسۆزان دێ بیتە ئەگەرێ دروستبوونا قەیرنان د ناڤ دەزگەهێن ئەمنی دا؟ یان سروشتێ سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ و هەڤسەنگیێن وێ دكەن كو ب زەحمەت بیت ناكۆكیێن سیاسی دەرباز ببن بۆ ئاستێن كو گەفێ ل ئارامیا دەولەتێ بكەن؟
ئەڤ پرسیارە هەموو بەرسڤێن دوماهییێ بۆ نینن، بەلكو تەنێ دیاردكەن كا چەند ئالۆزی ل دۆرماندۆرا هەر پرۆژەكێ چاكسازیێ ل ئیراقێ هەیە، چونكی بابەت تەنێ نەك شەرێ دژی گەندەلیێ یە یان دویڤچوونا تومەتبارانە، بەلكو گرێدایی یە ب تۆڕەكا بەرفرەه ژ هەڤسەنگیێن سیاسی، دەستووری و ئەمنی، كو هەر پێنگاڤەكا چاكسازیێ دكەتە تاقیكرنەكا ڕاستەقینە بۆ شیانا دەولەتێ د سەپاندنا قانوونێ دا و پاراستنا ئارامیێ د هەمان دەم دا.
