ڕەهەندێن ستاتیکی و نەتەوەیی د شیعرێن (سەیدایێ تیرێژ) دا
نووری بێخاڵی
(سەیدایێ تیرێژ) نە تەنێ ناڤەکە د مێژوویا ئەدەبیاتا ڕۆژئاڤایێ کوردستانێ دا، بەلکی دەنگەکێ ڕەسەن و ڕەوتەکێ شێعری یێ تایبەتە، کو کاری فۆلکلۆر و ڕەسەناتیا کوردی ب مۆدێرنیتەیا نەتەوەیی ڤە گرێدا.
د قۆناغەکێ دا کو ناسنامەیا کوردی هەمبەری سڕینەڤە و بێدەنگکرنێ ببوو، شێعرێن (تیرێژ) وەکی پردەکی د ناڤبەرا کولتوورێ دەڤۆکی یێ گەل و هۆشیارییا سیاسی یا نوو دا دیار بوون و ئەوی کاری زمان بکەتە کەلهەک بۆ پاراستنا بوون و دیرۆکا نەتەوەیەکێ.
ناڤەرۆکا شێعرێن وی لەسەر بنەمایێ واقیع و ژینگەها دەوروبەران هاتینە داڕشتن، چونکی ئەو هۆزانڤانێ ناڤ حوجرێ و ناڤ خەلک و کۆلانێن حەسەکە و عاموودێ بوو، ئەڤ پاشخانا دەولەمەند ژی وەکر کو واقیعێ ژیانا سادە یا گوندی و جوانییا زۆزان و چیایێن کوردستانێ ب شێوازەکێ جوان و سادە وێنە بکەت.
ئەڤ تێکەلکرنا د ناڤبەرا جوانییا سروشتی و ئازارا وەلاتی دا، ب کورایی د ئێك ژ شاکارێن هەرە بەرنیاسێن وی دا ب ناڤێ (ئەی بلبلێ دلشاد) ڕەنگ ڤەددەت.
(تیرێژ) د ڤێ شیعرێ دا هێمایا کلاسیکی یا (بولبول) بکار دئینیت، بەلێ دۆخەکی بۆ دیالۆگەکا فەلسەفی و نەتەوەیی د ناڤبەرا خۆ و چوچک (بالندەی) دا دگۆهڕیت.
د وی دەقی دا بولبول تەنێ چوکەکا (بالندەکا) ئاسایی نینە کو بۆ گولێ بخوینیت، بەلکی هێمایەکە بۆ خودی هۆزانڤان و ڕۆحا بێداربوویا تاکێ کورد کو د ناڤبەرا شادییا سروشتێ کوردستانێ و ژانا ژێردەستییێ دا دتەلیت (دمینیت).
هۆزانڤان دەما هاوارێ لێ دکەت و دبێژیت:
ئەی بلبلێ دلشاد هەلا وەر بکە فیغان
دەردێ مە گرانە ئەی برا برینا مە کوورە
گۆری تە بکن جەرگ و دل و مێلاگ و هەم جان
دەنگێ تەیە خوەشتر ژ نەی و نای و بلوورە
ئەو د ڤان دو ڕێزێن دەستپێکا دەقێ خوە دا دووئیەکا ستاتیکی یا ناوازە دئافرینیت؛ شادی بۆ جوانییا خاک و نیشتمانی و کەسەر و خەم ژی بۆ دۆخێ کۆتوبەندکری یێ گەلێ خۆ.
ڕاستی ئەوە، ئەڤ شیعرە ئاوێنەیا جیهانبینا (تیرێژ)ە، کو تێدا بێدەنگیا سروشتی دشکینیت و هانا بولبولی دددەت کو د شونا شیوەنێن بێ مفادا، نەغمەیا ئازادی و ڕزگاریێ بچڕیت و ببتە دەنگێ ڕاستەقینە یێ بەهار و نیشتمانی.
د ڤی چوارچۆڤەی دا، سەرنجدانەکا هورتر د ڤی تێکستێ لیریکی یێ نیشتمانپەروەری دا، مە دبەتە سەر ڕەهەندەکێ دراماتیکی و پڕ ژ ناسۆر کو تێدا هۆزانڤان داخا کورا خوە ژ دیاردا (خۆخۆریا) و بەلاڤبوونا ناڤخۆیی یا کوردی دەردبڕت.
دەستێ تەوقەیێ ئیرۆ کو ئەم هەر و هەر بدن هەڤ چەند سال و زەمانێن د خەراب ئەم ژین دگەل هەڤ دنیا ب خوە دەورانە دگەر گەهـ رۆژە گەهـ شەڤ
گەهـ تاری و دوومانە و گەهـ ڕەوشەن و نوورە
ل دەڤ (تیرێژ)، ئەگەرێ سەرەکی یێ مانا د ڤی دۆخێ خەمناک دا تەنێ دڕندەیییا داگیرکەران نینە، بەلکی نەبوونا ویستەکا ناڤخۆییە بۆ ئاشتەواییێ و ڕەتکرنا تەوقەیا برایەتییێ. ئەڤ خۆخۆریا د دەمەکی دا یە کو کورد د بن چەنگ و ددانێن چار گورگێن هارێن داگیرکەر دا یە، دژمنێن کو بێبەزەییانە دەستێن خوە کرینە بەرهنۆکا خاکی و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ب ستراتیژییەتێن جیاواز؛ مژوولی پارچەپارچەکرنا ڤی جەستەیێ ماندوو نە.
چار هاویر مە دز و کەلەشن تەڤ دانە دژمن
مە ژ هەڤرا دقەتینن بڕ ب بڕ حەیف و مخابن
قەت چارە و هێڤیا مە نەمایە بلبلێ من
مەیدانە ژ بۆ هرچ و چەقەل گور زوورە زوورە
(تیرێژ) ب ڕێیا گۆتارا خوە یا ڕەخنەیی دەسەلمینە، کو ئازارا ناپاکیێن بچووکێن ناڤخۆ و نەسازان هەمبەر دۆزا هەڤبەش، زۆر ب ئێشترە ژ زەبرا دژمنێن دەرەکی، چونکی یەکگرتوویی دکارت ببتە کەلها پۆلایین بەرامبەر گورگێن برسی، لێ بێباکی و ناتەبایییا ناڤخۆیی، پێش هەمی تشتەکی ڕێیێ بۆ زیاتر پارچەکرنا جەستەیێ نیشتمانی خۆش دکەت. لۆما داخوازیێ ژ بولبولی دکەت کێمەکێ دەڤ وی بنیشیت دا کو دەردەدلا خۆ بۆ بکەت، دەردەدلا هندێ کو نیشتمانێ وی بوویە مەیدانا تەڕاتێنا داگیرکەرێن دڕندە و جانەوەران و شمشێرا بێبەزەیی ئاها بەسەر گەردن و ملێ ڕۆلەیێن گەلێ وی دا یە و دبێژیت:
مەیدانە ژ بۆ هرچ و چەقەل رۆڤی و کەفتار
گۆری تە مە بلبل ژ سەرێ دارێ تو وەر خوار
دا پێکڤە مژول بم ب خوە چەند رۆژێن د دژوار
ئیرۆ ل مە فەرمانە ل سەر گەردەنێ شوورە
ئەڤ جۆرە شیعرە بەرجەستەکارێن ڕەهەندێ ستاتیکی و هونەری یێ تایبەتیێ (تیرێژ)ن، کو دکارت ب (سادەییا مەزن) بیێتە ناڤکرن، چونکی ئەوی زمانەکێ زۆر ڕەوان و پاراو بکار ئینا یە، کو دوورە ژ ئاڵۆزییا زمانەڤانی، بەلێ د هەمان دەم دا کوراتیەکا فەلسەفی و دەروونی د خۆ دا دحەوینیت.
هەڤدەم میوزیکا ناڤەکی و کێشا لیریکی و توندوتۆلییا هۆزانێن وی، وەکر یە ب هێسانی ببن ستران و بچنە سەر زارێ خەلکی و هونەرمەندان، ب جۆرەکێ دەما ئەم گۆهبیستێن وان دبین، وێنەیێن شیعری یێن زیندی وەکی تابلۆیەکا ڕەنگاوڕەنگ ل بەر چاڤێن مە زیندی دبنەڤە.
ئەڤ لایەنێ هونەری ژی ب تەمامی د خزمەتا پەیاما وی یا نەتەوەیی و نیشتمانی دا یە، چونکی بۆ وی، شیعر تەنێ جوانیەکا ڕووت نەبوو، بەلکی بەرپرسیاریەتەکا دیرۆکی و چەکەکێ هۆشیارییێ بوو کو وەسا بیر دکر کو نەبوونا یەکێتییێ و نەزانین؛ دژمنێن گەورەیێن کوردانە.
دیماهیک، نڤیسینا ڤێ شیعرا بپێز ب زمانێ دایک د وی سەردەمی دا، خۆ د خۆ دا شێوازەکێ بەرگرییا بێدەنگ بوو، کو کاری شیعرێ ژ بازنەیا تەسکا دەستەبژێر دەربێخیت و ببەتە دناڤ کوراهیا جەماوەری دا و تا نوکە ژی وەکی (تیرێژ)ێن ڕۆژێ، کایەیا ئەدەبیاتا کوردی ڕووناک بکەتەڤە.