ژ جوانكارییێ بۆ سیمبولا بهرخۆدانێ
ئیسماعیل بادی
چیڕۆكا (خودانا كهزییێ) یا چیڕۆكنڤیس و هۆزانڤان كاك (حازم بلهیی) ل رۆژنامهیا (ئەڤرۆ)، هژمار (٣٩٤١) ل رۆژا 4/٣/٢٠٢٦ێ هاتییه بهلاڤكرن. پشتی خواندنا وێ، كو كهزی بوویه مژارهكا گهرم و كۆمهكا نڤیسهران هۆزان و چیڕۆك پێ ڤههاندن و نڤیسین و هندهك ژێ بووینه پهرتووك. د ڤێ كورته شرۆڤهكرنێ دا، دێ چهند سیناهییهكان بهردهینه سهر چیڕۆكا ناڤبری.
ئهڤ چیڕۆك ب شێوهیهكێ هونەری و فهلسهفی هاتییه نڤیسین و تێدا نڤیسهر ب زمانهكێ وێنهساز و سیمبولی بزاڤێ دكهت، كو بیر و ههستێن خواندهڤانی ببهته ناڤ جیهانهكا واتایی و ڕامانێن كویر. د دهستپێكا چیڕۆكێ دا وێنهیێ سپێدهیهكێ ل سەر چیا دهێته دروستكرن، كو تهم وەك كفنێ سپی ل سەر چیا رادبیت. ئهڤ وێنهیه ئاماژهیه بۆ رهوشا گشتی یا مرن و قوربانییێ، چونكی كفن د ڕامانا كوردی و دهڤهرێدا پهیوهندی ل گهل شههیدبوون و مرنێ ههیه. نڤیسهر ب ڤێ وێنهیی دهستپێكا چیڕۆكێ د ههمان دهمی دا ب رهنگهكێ تراژیدی و پیرۆزی دهست پێ دكهت.
كهزی و ئهدهبیات:
ههكه لێنێڕینهكێ ل ئهدهبیاتێن ملهتان بكهین، دێ بینین چهندین مژار ل دۆر پرچێ و كهزییان هاتینه نڤیسین، نهخاسمه (بڕینا كهزییان)، ئێك ژ پهرتووكێن ناڤدار كو بهحسێ كهزییان دكهت، رۆمانا (دههـ ژن) یا رۆمانڤیس (مارسیلا سیرانو /بوویی 1951) ل چیلی، ئهو ژ بناڤودهنگترین نڤیسهرێن ئهمریكا لاتینی یه. رۆمان باسی نههـ ئافرهتان دكهت، چیڕۆكێن خۆ ڤهدگێڕن و یا دههێ چارهسهرا دهروونی یه، ههر ئێك جودا باسی خۆ دكهت و د ناڤدا ئاماژه ب كهزییا هاتییه دان(1).
دیسان د ناڤ ئهدهبیاتا كوردی دا ژی، گهلهك ل دۆر كهزی و بسكان و پرچێ هاتییه نڤیسین. وهكو دیوانا هۆزانڤانێ مهزن (لهتیف ههڵمهت)ی یا ب ناڤێ ( پرچی ئهو كچه رەشماڵی گهرمیان و كوێستانمه/1977)، ههروهسا هۆزانڤانێ ناڤدار (ئهحمهدێ موخلص/ نالبهند) د چهندین ههلبهستێن خۆ دا بهحسێ كهزییان كرییه، د هۆزانهكێ دا دبێژیت:
ئهز ههرۆ تێم کوشتنێ، خهلکی مرن ههر جارهکه
غهم ل سهر جهرگێ بریندار ههر دهمێ من بارهکه
ئهو دهما دلبهر مه دیتی ئینس و جن پێ چون فهنا
بسکێ تا تا کر ل پێش من، ههر کهزی ڕهش مارهکه(2)
ئهرێ ههتا چ ڕاده د ڤێ كورتەچیڕۆكێ دا گرنگی ب كهلتۆری هاتییه دان و بۆچی (كهزی) بوویه هێڤێنێ نڤیسینا چیڕۆكێ؟ د ڤێ شرۆڤهكرنێ دا، دێ بزاڤێ كهین هندهك ژ سیما و سیمبولێن وێ شرۆڤه كهین و ناڤهرۆك بهر ب چ ئاراسته دچیت!!
قودیكا شكهستی.. سیبمولا جیهانهكا شكهستی
قودیکا شكهستی، كو كچ ل بهر وێ بهرێخۆ ددهته سهروسیمایێ خۆ، دیسان سیمبولە. قودیک ل ڤێرە دا تنێ قودیکهكا مادی نینه، بهلكو وێنهیهكه جیهانهكا شكهستی و رووناكییا شكهستی یا ژیانێ یه. قودیکا دروست (نهیا شكهستی) جوانیێ نیشان ددهت، بهلێ قودیکا شكهستی راستییا د ناڤ شكهستن و ئازاران دا دهردئێخیت. ژ بهر ڤێ چهندێ، تهماشهكرنا وێ بۆ قودیکا شكهستی وەك تهماشهكرنا جیهانهكا تژی شكهستنه.
كەزی د چیڕۆكێ دا، گرنگترین سیمبوله. د ڕامانا فهلسهفییا چیڕۆكێ دا، كەزی نه تنێ جوانكارییهكه، بهلكو نیشانا ناسنامە، شكۆ و ئازادیێ یه. دهما كچ كەزییێن خۆ دڤههینیت، نڤیسهر ئهڤی كاری به شێوهیهكێ پیرۆز نیشان ددهت، وەك گرێدانا پهیمانهكێ ل گهل ئاخێ و ولاتی. ئهڤه وهسا بهرچاڤ دكهت، كو كەزی بوویە پارچهیهك ژ ناسنامهیا وێ و ژ دیرۆكا بهرخوهدانێ یه. ههر داڤهكا پرچا وێ؛ وەك بڕگهیهك، پهڕهگرافهك ژ بهرههمێ دیرۆك و خهباتێ دهێته نیشاندان.
دهما شەڕ دهستپێدهكهت، كچ وەك شێرەكا برسی بۆ ئازادییێ دهێته نیشاندان. ئهڤ وێنهیه هێزهكا بهرز و قههرهمانیێ دروست دكهت. شێر د رهوشهنبیری و زمانێ كوردی دا؛ نیشانا دلهێزی و خۆڕاگری و نهترسیێ یه. ژ بهر ڤێ چهندێ، شوبهاندنا كچێ ب شێر؛ وهسا خویا دبیت، كو وێ نه تنێ بۆ خۆ، بهلكو بۆ ئازادییا ولاتی دكهڤیته د ناڤ بزاڤ و رێكا خهباتێ دا.
شههیدبوونا وێ ژی ب شێوهیهكێ فهلسهفی هاتییه پێشكێشكرن. نڤیسهر ئاماژێ ددهتێ، كو مرن تنێ دووماهی نینه، بهلكو وەك گوهۆڕینا شێوازی ههبوونێ یه. ب واتایا مرن ژ جەستهیهكێ سنووردار بهرهڤ بوونا ب پارچهیهك ژ خاك و ژ دیرۆكێ دچیت. ئهڤ ڕامان و واتایه، نێزیکی فهلسهفهیا شههیدبوونێ یه، كو ل رهوشهنبیری و هزرا كوردی دا ههیه.
بڕینا كهزییان..
دهما دوژمن كەزیا وێ دبڕن، وێنهیهكێ گرنگ دروست دبیت. دوژمن شكێ دبهت، كو ب بڕینا كەزییێ، دێ شكۆ و ناسنامهیا وێ ژ ناڤ بهت. بهلێ نڤیسهر ب شێوهیهكێ فهلسهفی نیشا ددهت، كو ئهڤ كاره سهرهدهریێ بهروڤاژی دكهت؛ چونكی كەزی ژ تشتهكێ جوانكارییێ دهردكهڤیت و دبیتە سیمبولا بهرخودانێ. ئانكو دوژمن بزاڤێ دكهت، كو ناسنامهیا وێ ژناڤ ببهت، بهلێ ب ڤێ كریارێ خودییا وێ ناسنامهیێ ب هێزتر دكهت.
ل دووماهییا چیڕۆكێ، كەزی دبیتە ئالا و ناسنامه. ئهڤ ڕامانه وێ چهندێ دگههینیت، كو قوربانییا تاكهكهسی دشێت ببیته بنواشهیێ ناسنامهیا گشتی یا گەلەكی. كچ ئێدی تنێ كهسایهتییهك نینه، بەلكو دبیتە قیبلەگهها نهتهوهیهكی، واتا بوویه ئامانج و رێنیشاندهر بۆ نفشێ نوی.
ب گشتی، چیڕۆك ب زمانهكێ شاعرانه و هێمایی هاتییه نڤیسین، بابەتێن ناسنامه، شههیدبوون، بهرخودان و پهیوهندییا مرۆڤی ل گهل ئاخ و ولاتی تێدا هاتییه شرۆڤهكرن. نڤیسهر ب ڤی شێوهیی دبێژیته مه، كو هندهك كار د دیرۆكێ دا ههنه دهما كو دمرن، ئهو دبنه داستان و دبنه هێزا ئێكگرتن و بهردهوامییا گەلان.
كهزی د كهلتۆری دا چ دگههینیت؟
د کهلتۆرێ کوردی دا، كهزی نە تنێ یا جوانیێ یه، بەلکو هێما و نیشانا کەرامەتێ و ناسنامەیێ و بەرگریێ یە.. خهلكهك دشێت كهزییێ ب زۆری ببڕیت، بەلێ کەرامەتا ئافرهت و ژنا کورد ناشکێنیت، چونکی شەرەف د ئەردی و ئازادیێ و شییانا بەرهنگاری و بهرگریێ دایە. دهما تووڕهبوون و ههبوونا ئاریشهیهكا مهزن یان وهغهركرنا كهسهكێ زۆر یێ نێزیك و خۆشتڤی، ل هندهك دهڤهران ژن و كچێن وان كهزی یێن خۆ دبڕین وهكو دهبڕینهك بۆ داخباری و عاجر بوونێ(3).
د كهلتۆرا كوردی دا، كەزی ههروهسا نیشانا ئازادی و بهرخودانێ یه. ب تایبهتی د چیڕۆك و ستران و داستانان دا، كەزییا درێژ و پاراستی نیشانا دلهێزی و كهرامهتا كهسایهتییێ دهێته ههژمارتن. ژ بهر ڤێ چهندێ، هندهك جاران، بڕینا كەزییان د چیڕۆك و دیرۆكێ دا وەك بزاڤهك دهێته دیتن بۆ شكهستنا كهرامهت و ناسنامهیا كهسی.
ههروهسا كەزی د كهلتۆری دا، پهیوهندی ل گهل ئاخ و ڕەهـ وڕیشالان ههیه. گهلهك شاعر و نڤیسهر، كەزییێ وەك سیمبولا گرێدانا مرۆڤی ل گهل ئاخ و دیرۆكێ بكار دهینن. ب ڤێ ڕامانێ؛ كەزی نه تنێ پارچهیهك ژ جەستەیێ مرۆڤی یه، بهلكو دشێت نیشانا ناسنامهیێ، شكۆیێ، ئازادی و بهردهوامییا ههر گەلهكی بیت.
ژ بهر ڤێ چهندێ، دهما كەزی د چیڕۆك یان دیرۆكێ دا دبیتە بابەت، گهلهك جاران ئاماژهیه بۆ بابەتێن كویر وهك بهرخودان، كهرامهت، ناسنامە و پهیوهندییا مرۆڤی ل گهل ولات و ئاخێ.
شێوهزارێ چیڕۆكێ و گونجاندن بۆ زمانهكێ ئهدهبی
شێوهزارێ چیڕۆكا (خودانا کەزییێ)، گهلهك نێزیكی زمانهكێ ئهدهبییه و تا ڕادهیهكێ مهزن بۆ نڤیسینا مژارێن ئهدهبی دگونجیت. نڤیسهر زمانهكێ شاعرانه و وێنهساز بكار ئینایه، كو تێدا ههست و ڕامانێن كویر دهێنه ڤهگوهاستن. وێنهیێن وەك تهم و مژێ، كو وەك كفنێ سپی ل سەر چیا ڕادبیت یان قودیکا شكهستی، كو وێنهیێ جیهانهكا شكهستی نیشان ددهن كو زمانێ پێ هاتییه نڤیسین؛ نه زمانهكێ ڕۆژانه یان سادهیه، بهلكو زمانهكێ هونەری و وێنهسازه.
ههروهسا نڤیسهر گهلهك شوبهاندن و وهكههڤی و سیمبول بكار ئیناینه، وەك بكارئینانا كەزییێ وەك نیشانا ناسنامه و بهرخودانێ، یان وهكههڤییا كهسایهتییا سەرەكی ب شێر. ئهڤ جۆره ئامرازێن زمانی زۆرجاران د ئهدهبیدا دهێنه بكارئینان و دبنه هۆكار، كو دهق رەنگهكێ هونەری و فهلسهفی وهربگریت.
ل ههمان دهمی دا، هندهك ههڤۆك (ڕسته) د چیڕۆكێ دا د درێژ و پڕ رامانن و پێكهاتنهكا شاعرانه ههیه، ئهڤه ژی تایبهتمهندییهكا زمانهكێ ئهدهبییه. زمانهكێ ئهدهبی گهلهك جاران ب شێوهیهكێ نازك و وێنهساز ڕامان و واتایێ دگههینیت، نه تنێ ب شێوهیهكێ ڕاست و ڕووت.
ب گشتی، شێوهزارێ چیڕۆكێ تا رادهیهكا باش بۆ زمانهكێ ئهدهبی دگونجیت، چونكی وێنهسازی، سیمبول، وهكههڤی و ههستێن فهلسهفی تێدا ههنه. بهلێ هندهك جارا (دهم) ژی كویربوونا زمانی و مشهبوونا وێنهیان دشێت دهقی بۆ هندهك خواندهڤانان پیچهك ب زەحمەتتر بكهت. ژ بهر ڤێ چهندێ دشێن بێژین: چیڕۆكێ زمانهكێ ئهدهبی ههیه، بهلێ پێدڤییە خواندهڤان ب ئارامی و تێگههشتنهكا كویر چیڕۆكێ بخوینیت ههتا ههمی ڕامانێن وێ تێ بگههیت و بشێت شرۆڤه بكهت.
ژێدهر:
١- مارسیلا سیرانۆ، عشر نساو (روایە)، ترجمە: صالح علمانی، گ 3، دوحه – 2015.
٢- تاها مایی، باغێ كوردا- سهرجهمێ دیوانا ئهحمهدێ نالبهند (موخلص)، پێداچوون و ڕاستڤهكرن: رشید فندی، اسماعیل بادی، محمد عبدالله، بهرگێ چارێ، دهۆك- 1998، ل85.
٣- ئیسماعیل بادی، كهزی هێمایێ ناسنامه و بهرگریێ یه..(گۆتار)، رۆژنامهیا (ئهڤرۆ)، هژمار 3919 رۆژا دوشهمب رێكهفتی 2/2/2026ێ.
