گرنگیا گوهداریكرنا ئارێشەیێن زاڕۆیان بەری بگەهنە قووناغێن گران یێن دەروونی
خانم حسین
زارۆك، ئەو قووناغە یا كو تێدا نیاسینا كەسایەتیا زارۆكی دیار دبیت. د ڤی سەردەمێ ب لەز و ئالۆز دا، گەلەك جاران دایك و باب ب رۆژانەیا كار و ئەركێن دەرەكی ڤە مژویلن و د ناڤ ڤێ قەلەبالغیێ دا، ئەو پەیڤێن دڤێت زارۆك بێژن دمینن بێ گوهداریكرن. دەرونناسیا گەشەپێدانێ ب ئاشكرایی دسەلمینیت كو نەبوونا گوهداریكرنا چالاك بۆ زارۆكان، نەتەنێ ئاریشەیەكا بچویكە، بەلكو دێ ببیتە ئەگەرێ دروستبوونا كێشەیێن دەروونی یێن گران د پاشەرۆژێ دا، وەك: كێمبوونا باوەریێ ب خۆ، ئاریشەیێن دەربرینا هەستان، وهەتاكو گۆشەگیریێ ژی جڤاكا مە ل سەر بنەمایێ خێزانێ ل گەل گوهداریكرنا زارۆیان:
جڤاكا مە ل سەر بنەمایێ خێزانێ دهێتە ئاڤاكرن. دەمێ خێزان لاواز دبیت د گوهداریكرنا زارۆیان دا، دێ كاریگەریا وێ ل سەر جڤاكێ ژی دیار بیت. زارۆكێ كو ل ناڤ مالێ نەهاتیە گوهداریكرن، دێ د دەرێ مالێ دا ب دو رێیان دا چیت:
1- یان دێ بیتە كەسەكێ دویرەپەرێز كو نەشێت ل گەل كەسێن دی تێكەل بیت
2- یان دێ هەمی هێزا خۆ ل سەر تووڕەیی و رەفتارێن نەگونجایی ڤالاكەت داكو سەرنجا خەلكی بكێشیت.
ئەڤە بێكەسییا دەروونی یە. زارۆیەكێ بێكەس، ل پاشەرۆژێ دێ بیتە گەنجەكێ بێباوەر. نیاسینا كەسایەتیێ ب رێكا گوهداریكرنێ، ئێك ژ گرنگترین ئەركێن جڤاكی یێن دایك و بابا یە بەرانبەر ب نەوەیێن داهاتی.
زارۆك نە تەنێ پێدڤی ب خوارن و جلکانە، بەلكو پێدڤی ب «پشتەڤانیا هەستی» نە. گوهداریكرن ل دەف زارۆكی ب مانا:
1- هەستكرن ب بوونێ: دەمێ زارۆكەك دئاخڤیت و دایك یان باب ب سەرنج ڤە گوهداریێ دكەن، زارۆك دگەهیتە وێ قەناعەتێ كو «ئەز گرنگم».
2- رێكخستنا هەستان: زارۆكێن كو هەستێن خۆ بۆ دایك و بابا دبێژن و دێنە گۆهداریكرن، باشتر دزانن چەوا هەستێن خۆ یێن تووڕەیی یان ترسێ رێك بخن.
3- پێشگیری (Prevention): گەلەك ژ نەخۆشیێن دەروونی یێن كەسێن پێگەهشتی، د راستیێ دا «برینێن زارۆكاتیێ» نە یێن كو د وی دەمی دا نەهاتینە دیتن و چارەسەركرن.
نیشانێن پشتگوه ـ ئێخستنا هەستێن زارۆكی و كارتێكرنا وێ ل سەر كەسایەتیا وی گەلەك جاران دایك و باب د ڤان هزران دانە كو «زارۆك هێشتا ل سەر رێكا تێگەهشتنێ نە» یان «ئەو تشتێن ئەو دئاخڤن گرنگ نینن»، لێ دەروونناسیێ پێچەوانێ ڤێ ئێكێ دسەلمینیت. دەمێ زارۆیەك دئاخڤیت و كەسێ گوهداریێ بۆ نەكەت، یان هەستێن وی ب كێمگرنگ بهێنە دیتن، ئەڤ ئێك چەند كارتێكرنێن نەباش ل سەر پێگەهشتنا وی دروست دكەت:
١- كێمبوونا باوەریێ ب خۆ (Low Self-Esteem): زارۆك وەك ئاوێنەیەكێ یە؛ دیتنا وی بۆ خۆ ل گەل دیتنا دایك و بابان بۆ وی دهێتە دروستكرن. ئەگەر هەستێن وی نەهێنە دیتن، زارۆك دێ هزركەت كو «ئەز یێ بێ بهامە». ئەڤ هەستە دێ ل گەل وی مەزن بیت و د پاشەرۆژێ دا دێ ببیتە ئەگەرێ وێ ئێكێ كو د كەسایەتیا خۆ دا هەست ب كێمبوونێ بكەت.
2- ئاریشە د دەربرینا هەستان دا (Emotional Dysregulation): زارۆكێ كو نەشێت هەستێن خۆ ل دەف دایك و بابێن خۆ دەرببڕیت، دێ فێری بێدەنگبوونێ بیت. ئەڤ بێدەنگی یە دێ ببیتە «كۆمبوونا فشارێن دەرونی». ل پاشەرۆژێ، داكو ئەڤ فشارە دەركەڤن، رەنگە زارۆك ب شێوازەكێ توند یان نەگونجایی دگەل جڤاكی باخڤیت یان هزرێن خۆ ئاشكرا بكەت.
3- پەیدابوونا هەستێ تەنێبوونێ: تنێبون راستەقینە ئەو نینە كو مرۆڤ ب تنێ بیت، بەلكو ئەو تنێی یە كو كەس ل دۆر نەبیت «ل تێگەهشتنا تە بگەهیت». ئەگەر زارۆك ل ناڤ مالا خۆ هەست بكەت كو كەس گۆهداریێ بۆ ناكەت، ئەو دێ پەنایێ بەتە بەر جیهانێن دی یێن دەرەكی، یێن كو گەلەك جاران د مەترسیدارن.
4- ترس ژ پەیوەندیێن جڤاكی: زارۆكێ كو د مال دا نەهاتیە گوهداریكرن، دێ د مەزنبوونا خۆ دا ژ پەیوەندیكرنێ بترسیت. ئەو دێ د دلێ خۆ دا بێژیت: «ئەگەر ئەز باخڤم، دێ كەس گۆهداریێ بۆ من كەت؟». ئەڤ ترسە دێ ببیتە ئەگەرێ وێ ئیكێ كو ئەو نەشێت د كارێ خۆ دا یان د پەیوەندیێن خۆ یێن كەسایەتی دا سەركەفتی بیت.
چاوا گوهداریكرنا زارۆكی بكەینە كلیلەكا سەركەفتنێ
دایك و باب ل دەمێ دگەل زارۆكێن خۆ دئاخڤن، نە تەنێ پێدڤی ب دەمی نە، بەلكو پێدڤی ب «تكنیكێن» رێكوپێك نە داكو ئەو گۆهداریكرنە ببیتە ئەگەرێ پەرەسەندنا كەسایەتیا زارۆكی. ل ڤێرێ هەندەك رێكارێن پراكتیكی هەنە كو دێ بیتە هاریكار:
1- گوهداریكرنا چالاك (Active Listening): دەمێ زارۆكەك دئاخڤیت، كارێ هەرە گرنگ ئەوە تو هەمی كارێن خۆ ل ئالیەكێ دانی. تەلەفۆنێ ژ دەستێ خۆ بدانە، چاڤێن خۆ ب چاڤێن وی ڤە ب گرێدە. زارۆك دێ هەست كەت كو ئەڤ ساتە «تایبەتە ب وی». ئەڤ دیمەنە ژ بۆ زارۆكی مانایا ڤێ یەكێ دەت كو «ئەز ل بەر چاڤێ دایك و بابێن خۆ یێ گرنگم».
2- دوپاتكرنا هەستێن وی: نە هەمی ده ما پێدڤیە تو ئاریشەیێن وی چارەسەر بكەی. گەلەك جاران زارۆك تەنێ دڤێت تو بێژی: «ئەز دگەهم چاوا هەستپێ دكەی». دەمێ تو هەستێن وی پشتراست دكەی، تو دێ دەرگەهێ ترسێ ل بەردەم وی ڤەكەی و ئەو دێ پتر باوەریێ ب تە ئینیت.
3- پرسیاركرنا ئارام: ب شێوازێ وەك «لێپرسینێ»، پرسیاران ژ زارۆكێ خۆ بكە. بۆ نموونە: «ئەڤرۆ ل قوتابخانێ چ تشتێ جودا رویدا؟» یان «چ تشتێ د دلێ تە دا هەی یێ تە بێزار دكەت؟». ڤێ یەكێ د ناڤبەرا تشتێن رۆژانە دا بكە، نە وەكو دانیشتنەكا فەرمی.
4- راگرتنا هەستێن خۆ: دەمێ زارۆك باسی ئاریشەیەكێ دكەت كو رەنگە تو د وی دەمی دا بێزار بی یان تووڕە بی، ب شێوازەكێ ئارام و بێی تێهەلدان یان نەخۆش دیتنێ، گۆهداریێ بكە. گەلەك جاران تووڕەبوونا دایك و بابا د ناڤ گۆتوبێژێ دا دێ ببیتە ئەگەرێ وێ یەكێ كو زارۆك دەرگەهێ دلێ خۆ دابێخیت.
5- دانانا دەمەكێ تایبەت: رۆژانە كێمەكێ دەمی تەرخان بكە بۆ «دانیشتنا بێ مەرەج». د ڤی دەمی دا باسی خواندنێ یان رەفتارێن وی نەكە، تەنێ باسی وی تشتێ بكە كو وی دڤێت. ئەڤ دەمە دێ ببیتە «ئارامگەهەكا دەرونی» بۆ زارۆكی.
گوهداریكرنا زارۆكی نە تەنێ دەم بۆراندنە، بەلكو پاراستنا ئایندەیەكێ یە. زارۆكێ كو ل مالا خۆ هەست ب گرنگیێ بكەت، دێ ل جڤاكی ژی هەست ب باوەریا خۆ كەت. نیاسینا كەسایەتیێ ل سەر بنەمایێ گوهداریكرنێ، ئەو رێیەكە كو دێ زارۆكێ تە بكەتە كەسەكێ تێگەهشتی، خۆدان هێز و باوەری.
ئەڤە ئەركێ تە یە، ئەڤە ئەركێ مە هەمیانە. بلا زارۆكێن مە، د ناڤا رۆژانەیا مە یا پڕ ئاریشە دا، ببنە ئەولەویەتا مە یا ئێكێ. چنكو، نیاسینا كەسایەتیێ ب دەستێن هەوە دهێتە نڤیسین و ئەگەر ئەم نەڤیسیت، كەسەكێ دی دێ ب شاش نڤیسیت.
