یـاریـا شەترەنجێ د نـاڤبەرا بڕیـارا وەزارەتـا پـەروەردەیێ و ئـاخڤتنێن خەلكی دا
بێوار ئدریس دەحلێنەوی
ل ڤان داویا بریارەك ژ وەزارەتا پەروەردا هەرێما كوردستانێ دەركەڤتیە، كو دێ شەترەنج وەكو بابەتەك د ناڤ پرۆسێسا فێربوون فێركرنێ دا هێتە زێدەكرن و بیتە بابەتەك ژ بابەتێن خواندنێ ل قۆتابخانەیان، ئەڤێ بریارێ لێككەفتنێن جودا جودا ل دویڤ خۆ هێلان، بەری بهێتە جێبەجێكرن، تەنانەت هێش سالا خواندنێ یا ئەڤ سالە دەست پێنەكریە، هند ب بریارەكا شاش و بێ بنەما دزانن و هند ژی ب گرنگیەكا پەروەردەیی دزانن. ل ڤێرە ئەم بەحسێ وێ چەندێ ناكەین كانێ ئەڤ بریارە چەندا درۆست یان نە دروستە، بەلێ مە دڤێت ب شێوەكێ گشتی بەحسێ گرنگیا یاریان ب شێوەكێ گشتی و یاریا شەترەنج ب شێوەكێ تایبەت بۆ پرۆسێسا فێربوون و فێركرنێ بكەین، ئەوژی ل دویڤ وان بیردۆزێن پەروەردەیی یێن كو ژلایێ زانایانڤە بۆ شلۆڤەكرن و جێبەجێكرن و گرنگیپێدان و مفاوەرگرتن ژ ڤان یاریان گرنگی پێ هاتییە دان. ل ڤێرە دێ بزاڤێ كەین كورتیەكێ ل سەر یاریێن پەروەردەیی و گرنگیا وان بەحسكەین، ئەوژی ب ڤی شێوەیێ ل خوارێ:
یاریێن پەروەردەیی ڕێبازەكا مودێرن و كارتێكرنە بۆ فێربوون و فێركرنێ، و گرنگییەكا مەزن د پرۆسەیا پەروەردەیی دا هەیە، ژ بەر كو قوتابییان ژ وەرگرەكێ بێدەنگ دگوهۆڕن بۆ پشكدارەكێ چالاك.
گرنگترین و دیارترین ئالیێن گرنگییا وان د كورتەیدا ئەڤەنە:
ـ ئالیێ زەینی و فێربوونێ
1. بەرزكرنا ئاستێ تەركیز و سەرنجێ: یاری قوتابییان ناچار دكەن كو دەمەكی درێژ بێ بێزاربوون ل سەر ئارمانجەكێ بوەستن.
2. پەرەپێدانا هزركرنا ڕەخنەیی و لۆژیكی: قوتابی فێر دكەت كو چاوا ئاریشەیان شیكار بكەت، پلانان بدانیت و لدویڤ ئەگەر و ئەنجامان بچیت و هزر تێدا بكەت (وەكو مە د شەترەنجێ دا دیتی).
3. ئاسانكرنا تێگەهشتنا بابەتێن ب زەحمەت: یاری زانیاریێن ئالۆز دكەنە تشتەكێ بەرجەستە و گشتگیر.
ـ ئالیێ دەروونی و سۆزداری
1. زێدەكرنا حەز و ئارەزوویێ: پرۆسەیا فێربوونێ ژ پەیڤەكا بێزاركەر دگوهۆڕیت بۆ ئەزموونەكا خۆش و ڤیانلێكری، كو ئەڤە ژی هشكاتییا پۆلان كێم دكەت.
2. فێربوونا خۆڕاگری و بەرگەرتنێ: یاریزان فێر دبیت، كو دۆڕاندن نە دۆماهیا جیهانێ یە، بەلكۆ دەرفەتەكە بۆ پاشەڕۆژێ، ئەڤە ژی هشیارییا سۆزداری بهێز دكەت.
3. شكاندنا ترسی و تۆرەبوونێ: قوتابی فێر دكەت كو بێی فشار و بترس ل سەر شاشییێن خۆ بڕاوەستیت و ڕاستڤە بكەت.
ـ ئالیێ جڤاكی و پەیوەندییان
1. فێربوونا پێكڤەكاركرنێ: گەلەك یاریێن پەروەردەیی پێدڤی ب هەڤكاری، پشكداریكرن و دانوستاندنێ نە د ناڤبەرا قوتابییان دا.
2. پەیداكرنا رێزگرتن و پێگەهشتنا جڤاكی: قوتابی فێر دكەت چەوا ڕێزێ ل رێسایان، دەمێ یاریێ، و مافێ هەڤڕكێن خۆ بگرێت (روحا وەرزشی).
گەلەك زانایان ل سەر یاریێن پەروەردەیی و گرنگیا وان د پرۆسێسا پەروەردە و فێركرنێدا نڤیسیە، هەروەسا گەلەك تیۆرێن جودا جودا یێن فێربوون و فێركرنێ بەحسێ رۆل و گرنگیا ئەڤان یاریا كریە، دێ بزاڤێ كەین كورتیەكێ ژ هندەك وان تیۆرا و و پەیوەندیا وان ب یاریانڤە و ب تایبەت سەترەنجێ دەینە خۆیاكرن.
بیردۆزێن فێربوون و فێركرنێ ئەو بنەما و ڕێبازێن زانستی نە یێن كو شرۆڤە دكەن، كو قوتابی چاوا زانیارییان وەردگریت، تێگەهـ دئێخت و د مێشكی دا كۆم دكەت. گرنگترین و دیارترین ئەڤ بیردۆزە د كورتەیدا ئەڤەنە:
ـ بیردۆزا ڕەفتارگەری
1. بنەما: فێربوون ب رێكا پەیوەندییا د ناڤبەرا «رەفتاری» و «كاردانەوەیێ» دا درەست دبیت، و پتر پشت بەستنێ ل سەر وانە و مەشقپێكرن و خەلاتكرن یان سزادانێ دكەت.
2. ناڤێن دیار: جان واتسۆن، بی ئێف سكینەر.
3. پەیوەندی ب شەترەنجێ ڤە: دەمەكی یاریزانەك لڤینەكا راست ئەنجام ددەت و سەركەفتنێ ب دەستڤە دئینیت، هەستەكێ ئەرێنی (خەلاتەكێ دەروونی) وەردگریت كو هاریكارە دوبارە ئەو شێوازە ببژارێتن.
ـ بیردۆزا ناسینی یان زەینی
1. بنەما: مێشكێ مرۆڤی وەك كۆمپیوتەرەكی بەرێ خۆ ددەتێ؛ فێربوون پڕۆسەیەكە تێدا زانیاری دهێنە وەرگرتن، شیكاركرن، كۆمكرن و پاشی بكارئینان (گرنگییەكا مەزن ددەتە بیرگەهێ و هزركرنێ).
2. ناڤێن دیار: ژان پیاژێ، جیرۆم برونەر.
3. پەیوەندی ب سترنجێ ڤە: یاریزان پێدڤییە دیمەنێ شەتڕەنجێ شیكار بكەت، پلانان دابنێت و زانیاریێن پێشتر د بیرگەها كارا دا بكار بئینیت.
ـ بردۆزا ئاڤاكەری
1. بنەما: قوتابی بتنێ وەرگرەكێ بێدەنگ نینە، بەلكۆ خۆ ب ڕێكا ئەزموون، ڤەكۆلین و چالاكیێن پراكتیكی زانیارییان و تێگەهشتنا خۆ ئاڤادكەت.
2. ناڤێن دیار: ڤایگۆتسكی، ژان پیاژێ.
3. پەیوەندی ب شەترەنجێ ڤە: یاریزانا شەتڕەنجێ ب تنێ بیردۆزان ژ بەر ناكەت، بەلكو ب رێكا یاریكرنێ، تاقیكرنا لڤینان و تووشبوون ب شاشییان، بخۆ فێردبیت و زانیاریێن نوی ل دەف خۆ دروست دكەت.
ـ بیردۆزا مرۆڤایەتی
• بنەما: گرنگییەكا مەزن ددەتە ئالیێ هەستی، رەوشتی و ئارەزوویێن تاكەكەسی. باوەر دكەت كو فێربوونا راستەقینە دەما دوست دبیت، كو ژینگەهەكا ئارام و پڕ ڕێز بۆ قوتابی هەبیت.
• ناڤێن دیار: كارل ڕۆجەرز، ئابراهام ماسلۆ.
• پەیوەندی ب شەترەنجێ ڤە: پەرەپێدانا هشیارییا سۆزداری، خۆڕاگری د دەما دۆڕاندنێ دا، و قەبوولكرنا شكستنێ وەك دەرفەتەك بۆ گەشەپێدانا كەسایەتیێ.ئەڤ هەمیا مە بەحسێ لێكری، بزاڤەكە بۆ هندێ كو شەترەنجێ رۆلەكێ گرنگێ بۆ فێربوون و كارەكرنا مێشكێ قوتابی و گرێدان ب پرۆسێسا فێربوون و فێركرنێ و دەركەفتن ژ زیندانا هەرۆژا ئەڤرۆ قۆتابیێن مە تێدا و ڤەقەتیانا رەڤین ژ قۆتابخانێ. سەرەرایی گرنگیا ئینانا سەترەنجێ بۆ ناڤ پرۆسێسا پەروەردێكا وەكو بابەت، لێ ئەگەر ئەوژی وەكی هەمی بابەتێن دی بتنێ خواندنا ل سەر كاغەزێ بیت و نەچیتە دبوارێ پراكتیكرنێدا دێ بتنێ بیتە بارگرانیە بۆ سەر ملێن مامۆستایی و قۆتابی هەردوكان. ل دوماهیێ هەژیە بێژین كو د نوكە دا گەلەك دەولەتان شەترەنجێ وەكو بابەت د پرۆسێسا فێربوون و فێركرنێدا بكاردهینن، وەكو: ئەرمەنستان، ئیسپانیا، پۆلۆنیا و رۆسیا… گەلەك وەلاتێن دی.
