١٤ێ تیرمەها ١٩٥٨ شۆڕشـەكـا كـۆمـاری ئـاڤـاكر یان كۆدەتـایـەكا رێرەوێ دەولـەتـێ گـوهـۆڕی؟
ئەیسەر سەلام فەقی
نە هەموو رویدانێن دیرۆكی ب لۆژیكێ (رەش و سپی) دهێنە هەلسەنگاندن، هندەك ژ وان پشتی چەندین سالان ژی، هەر د ناڤەندا مشتومڕێن سیاسی و هزری یێن بێ دوماهی دانە. ١٤ تیرمەها سالا ١٩٥٨ێ د سەرێ لیستەیا ڤان رویدانان دایە؛ چونكی ئەو بتنێ گوهۆڕینا سیستەمێ حوكمرانیێ نەبوو، بەلكو وەرچەرخانەك بوو كو دەولەتا ئیراقێ ژ نوو دارشتەڤە و كاریگەری ل سەر سروشتێ دەستهەلاتێ و پەیوەندیا جڤاكی و دەولەتێ كر، بەلكو كاریگەریا وێ هەتا ئەڤرۆیا سیاسی یا ئیراقێ ژی درێژ بوویە. ژبەر هندێ، ئەو پرسیارا هەر سال دهێتە نووكرن نە ئەوە كو (ل وێ رۆژی چ رویدا؟) بەلكو ئەوە: (وێ رۆژێ پشتی پتر ژ ٦٨ سالان چ بۆ ئیراقێ هێلا؟)
جوداهی د وەسفكرنا وێ چەندێ دا كو كا چ رویدایە، ب تنێ جوداهیەكا زمانی نینە، هندی كو جوداهیەكا فەلسەفییە د خویندنا دیرۆكێ دا. پشتەڤانێن وێ رویدانێ، وێ وەك (شۆرەشەكا نشتیمانی) دبینن كو دوماهی ب سیستەمێ پاشایەتی ئینا یێ كو ب دیتنا وان ب هەژموونا بریتانیا و جوداهیا جڤاكێ ڤە گرێدای بوو، و رێ بۆ دامەزراندنا كۆماریێ و جێگیركرنا چەمكێ سەروەریا نشتیمانی خۆشكر. ژ لایێ دی، رەخنەگر وێ وەك (كۆدەتایەكا سەربازی) وەسف دكەن كو ب هێزێ سیستەمێ دەستووری یێ هەبوویی ژناڤبر، ئیراق ئێخستە د قووناغەكێ دا كو سازیێن سەربازی بوونە یاریزانێن سەرەكی د دیاركرنا دەستهەلاتێ دا، كو پاشتر رەنگداڤە د زنجیرەیەكا كۆدەتا و هەڤركیان دا كو ئیراقێ ب خۆ ڤە دیتن.
د راستی دا، ئەڤ ململانێ یە ب هەلبژارتنا پەیڤا «شۆرش» یان «كۆدەتا» ب تنێ ناهێتە ئێكلاكرن. د زانستێن سیاسی دا، گوهۆڕینێن مەزن تنێ ب رێكا گەهشتنا وان بۆ دەستهەلاتێ ناهێنە پیڤان، بەلكو ب وێ چەندێ دهێنە پیڤان كا چ سازیێن سەقامگیر و بهایێن سیاسی یێن جێگیر بەرهەم ئیناینە. لەوما پرسیارا هەرە گرنگ ئەوە: ئەرێ ١٤ی تیرمەهێ سەركەفتی بوو د ئاڤاكرنا دەولەتەكا سەقامگیرتر و دادپەروەرتر دا، یان بتنێ شێوازێ سیستەمی گوهۆری بێی كو چارەسەریا كێشەیێن بنەرەتی یێن دەولەتا ئیراقێ بكەت؟
دەمێ هەڤبەركرنا سیستەمێ پاشایەتی ل گەل یێ كۆماری، فەرە ئەم دویر بكەڤین ژ دیتنا هەڤسۆزی یان ژی رەتكرنا رەها. سیستەمێ پاشایەتی، ل گەل هەمی رەخنەیێن لێ دهاتنەگرتن، خۆدان سازیێن دەستووری و پەرلەمان و ژیانا حزبی بوو ب ئاستێن جودا، هەروەسا ئیراقێ د وێ قووناغێ دا پرۆژەیێن ئاڤەدانی و ئابووری یێن گرنگ ب خۆ ڤە دیتن، ل گەل سەقامگیریەكا رێژەیی د سازیێن دەولەتێ دا. بەلێ ئەڤ سیستەمە تووشی ئالنگاریێن راستی ژی بوو، ژ وان ژی: كێمیا پشكداریا سیاسی، زێدەبوونا ڤالاهیا جڤاكی، و بەردەوامیا كاریگەریا هێزێن بیانی ل سەر بڕیارا ئیراقی، ئەڤە هەمی فاكتەر بوون كو پشكداری د زێدەبوونا نەڕەزایەتیان دا كری كو رێ خۆشكر بۆ گوهۆڕینێ.
ل هەنبەر ڤێ چەندێ، سیستەمێ كۆماری درووشمێن مەزن بلندكرن وەك دادپەروەریا جڤاكی، سەربەخۆیا نشتیمانی، و چاكسازیا ئابووری. سالێن دەسپێكێ یێن پشتی ١٤ی تیرمەهێ هندەك پێنگاڤ ب خۆ ڤە دیتن كو پشتەڤانیا جەماوەری هەبوو، وەك چاكسازیا چاندنێ، زێدەكرنا رۆلێ دەولەتێ د گەشەپێدانێ دا و بهێزكرنا هەستا سەروەریا نشتیمانی. بەلێ ئەڤ دەستكەفتە زوو تووشی هەڤركیێن ئایدۆلۆژی و سیاسی یێن توند بوون د ناڤبەرا هێزێن جودا دا، ململانێیا سیاسی گوهۆڕی بۆ شەڕێ دەستهەلاتێ، هێزا سەربازی بوو ئامرازەك بۆ ئێكلاكرنا كێشەیان، ئەڤێ چەندێ ژی شوونوارێن كویر ل سەر رەوشەنبیرییا سیاسی یا ئیراقێ بۆ چەندین لایان هێلان.
رەنگە مەترسیدارترین تشتێ قووناغا پشتی ١٩٥٨بەرهەم ئینای، نەگوهۆڕینا شێوازێ حوكمرانیێ بوو، بەلكو جێگیركرنا وێ هزرێ بوو كو رەوایەتییا دەستهەلاتێ دشێت ب هێزا چەكداری بهێتە بدەستڤەئینان. ژ وی دەمی وەرە، ئیراق كەفتە د ناڤ بازنەیا كۆدەتا و گوهۆڕینێن توندوتیژ دا، هەتا كو ڤەگوهاستنا ئاشتیانە یا دەستهەلاتێ بوویە حالەتەكێ دەگمەن نەك رێسایەكا گشتی. ئەڤ میراتە هەتا ئەڤرۆ ژی سێبەرا خۆ ل سەر ژیانا سیاسی یا ئیراقێ دهێلیت.
دەربارەی كێشەیا نەتەوەیی یا كوردی، ١٤ی تیرمەهێ وێستگەهەكا گرنگ بوو د پەیوەندیێن دەولەتا ئیراقێ و كوردان دا. سالێن دەسپێكێ یێن كۆماریێ، گۆتارەكا ڤەكریتر هەبوو بۆ دانپێدان ب هەڤپشكا نشتیمانی و سەركردێ بزاڤا رزگاریخوازیا كوردی بارزانیێ نەمر پشتی چەندین سالان ل سۆڤییەت ڤەگەڕیا ئیراقێ، د دیمەنەكێ دا كو هیڤییا ئاڤاكرنا پەیوەندیەكا نوو د ناڤبەرا بەغدا و كوردان دا نیشاددا كو ل سەر بنەمایێ دانپێدانا دولایەنە بیت. بەلێ ئەڤ هیڤی نەبوو راستیەكا دەستووری و سیاسی یا بەردەوام، چونكی زوی جوداهیێن د ناڤبەرا سروشتێ دەولەتێ و سنوورێن نامەركەزیەتێ و مافێن نەتەوەیی سەرهلداڤە و ئیراق كەفتە د ناڤ زنجیرەیێن شەڕێن چەكداری دا.
ل ڤێرێ ئێك ژ گرنگترین وانەیێن سیاسی یێن ئەزموونا ١٤ تیرمەهێ دیار دبیت؛ گوهۆڕینا سیاسی هەر چ پالپێدەر و درووشم هەبن، ناگەهیتە ئارمانجێن خۆ هەتا نەبیتە ئەگەرێ ئاڤاكرنا «پەیمانەكا نشتیمانی» یێ گشتگیر كو پشكداریا هەمی پێكهاتەیان ل سەر بنەمایێ هەڤوەلاتیبوون و سەروەریا قانوونێ مسۆگەر بكەت. گوهۆڕینا سیستەمەكێ ب سیستەمەكێ دی، مەرج نینە چارەسەریا كێشەیێن دیرۆكی بكەت ئەگەر پاساوێن وان كێشەیان بێی چارەسەریا ڕاستەقینە بمینن.
