دەستدرێژى و تێکدانا جڤاکی
هەلز سەمیر حەجی
دەستدرێژی: دیاردەیەکا نە ڕەوشتییە، دویرە ژ کارێن مروڤایەتیێ، ئەڤ دیاردە ل ڤێ دووماهیێ بەر ب زێدەبوونێ یە، هەر ل ژییێ زارۆکینیێ و سنێلەیێ هەتا ژییێ پێگەهشتی ئەڤ چەندە ڕویددەت دناڤبەرا هەردوو ڕەگەزان دا پتر ڕەگەزێ نێر، چونکی دەستهەلات و ئازادیا وی د جڤاکی دا پترە.
بۆچی دەستدرێژی دهێتەکرن؟
هندەک فاکتەرێن هەیین دبنە ئەگەر بەر ب ڤێ ڕێیا نەڕەواڤە بچن ئەو ژی: پەروەردا نە ساخلەم، بەرەلاییا خێزانێ، نەدانانا سنوران، یاسا ل هەموو جهان نینە، جهێن پاراستنێ و توندوتیژیێ و ڕۆلێ وان د جڤاکی دا، ئەگەرێن بایۆلۆجی، ئەگەرێن دەروونی وەکی گرنگی پێنەدان، کێمبوونا هەست و سۆزان، ڤالاهی
نە هشیاریا تاکەکەسی، بێدەنگ کرنا کارێن نەڕەوا ب نهێنی ڤە، تێکدانا کەلتور و جڤاکی.
ئەڤ دیاردا نە شرین ل هەموو جهان هەیە، لێ ب شێوەیەکێ ڕێژەیی یە، یا گرنگ ئەوە بهێتە کونترۆل کرن.
بڤان ڕێیان دەستدرێژی دهێتە کرن:
– ڕێیا ئاخڤتنێ.
-ڕێیا زمانێ لەشی و لڤینا لەشی.
ڕێیا فێلبازی و سەردابرنێ.
ڕێکی جێگرەکی بەرامبەر هندێ دا تشتەکێ دی دەستخۆڤە بینی.
کیە تووشی ڤێ چەندێ دبیت؟
هەمی تەمەن، زارۆک، سنێلە و گەنج ب تایبەت ڕەگەزێ مێ، ژبەرکو د جڤاکێ کوردەواری دا دا ڕەگەزێ نێر یێ زالە ل سەر یێ مێ.
دێ چەوا زارۆکێ خۆ ژ دەستدڕێژیێ پارێزی؟
زارۆک لاپەرەکێ سپی یە ژلایێ مەژی ڤە نە یێ تمامە، خێزان دایک و باب چ نیشا بدەن چ ڕەفتار بکەن ئەو ژی وەکی وان دکەت، ئەڤجا یا گرنگ ئەوە خێزانێ بەرنامەکێ ڕێکخستی بۆ زارۆکێ خۆ هەبیت و نیشا بدەت لەشێ تە ملکێ تەیە نابیت کەس دەستێ خۆ بکەتێ، نابیت بتنێ تێکەلی ڕەگەزێ دی بیت، دڤێت دایک چاڤدێرەکا باش بیت و ب تنێ نەفرێکەتە دکان و مارکێت و مەلەڤانگەهان، چونکی ل وان جهان ژی ئەڤ چەندە ڕوی ددەت، و شاشەیێن ئەلکترۆنی نەکەنە دەستێ زارۆکان دا بێی کو بزانن تەماشەی چ دکەت.
هەروەسا ب ڕێیا ئامۆژگاری و هشیاری و چیرۆکان فێری هندێ بکەت کا چەوا خۆ پارێزیت و چەوا بەرەڤانیێ ژ خۆ بکەت، بلا زارۆکێ خۆ ژ خۆ نەترسینن دەمێ تووشی ڤێ دیاردێ دبن یان هەر کارەکێ دی، فێر بکەۆ ڕاستەوخۆ خێزانا خۆ ئاگەهدار بکەن بێی ترس و دودلی، ژبەرکو ئارامترین جهـ بۆ مرۆڤی خێزان ژمارە ئێکە، ئەگەر خێزان بوو ژمارە دوو و سێ وی دەمی زارۆک مەزن ژی بیت دێ پەنایێ بۆ هندەک کەسێن دی و هندەک جهێن دی بەت دا هەستێ وان تژی بکەت و ڤالاهییا وان پر بکەت.
پەروەردەکرن یا گرنگە د ژییێ زارۆکینیێ دا هەتا ژییێ سنێلەیی، ژبەرکو ئەڤ قۆناغە د هەستیارن ژ لایێ بایۆلۆجی و لایەنێ هەست و هزرا ڤە و گۆهۆڕین بلەز پەیدا دبن، یا گرنگە دایک و باب ئەرک و ڕۆلێ خۆ ب درستاهی جێبەجێ بکەن نە ب تنێ پێدڤیێن خوارن و ڤەخوارنان دابین بکەن، بەلکۆ حەزژێکرن و گرنگی پێدان و هشیاری و ڕێزگرتن و بیروڕایێن وان ژی بەرچاڤ وەربگرن.
باب ژمارە ئێکە د چاڤێن کچێ دا، ئێکەم کەسێ کچ هەست پێ دکەت بابێ وێ یە، ئەگەر بابی حەزژێکرنا ساخلەم و ڕێزگرتن و ڤیان و هەمبێز و پشتەڤانی و باوەری دا کچا خۆ د ژیەکێ بچووکدا، دێ کێمتر تووشی ڤی کارێ نەڕەوا بیت، ژبەرکو یا تژییە ژ هەموو لایانڤە.
هەروەسا دەمێ دایک کوڕێ خۆ ب شێوازەکێ درست پەروەردە دکەت و ڤیانێ و باوەریێ ددەتێ و فێری ڕێزگرتنێ دکەت، ئەو کورە فێر دبیت د جڤاکی و جهێن کاری دا ب شێوازەکێ ڕێزدارانە و ساخلەم سەرەدەریێ دگەل ڕەگەزێ مێ بکەت، دوور ژ هەر ڕەفتار و کارەکێ خراب یان دەستدرێژیکرنێ.
بەلێ ب مەرجەکێ نەبیتە پشتەڤان بۆ کارێن بەرەلا و بێژتێ تە چ بڤێت بکە تۆ کوڕی و هەموو تشت بۆ تە نۆرمالن، ئەڤ دایکێن وەسا پشتەڤانیا کارێن خراب بو کوڕێن خۆ دکەن ئەو دبنە ئەگەر ڕەگەزێ نێر پتر ڤێ دیاردێ ئەنجام بدەت و جڤاکی بەرەلا بکەت، دایکێ ڕۆلەکێ گرنگ هەیە د ژیانا کوڕێ دا، د هەمان دەمدا کارتێکرنێ ل سەر هەست و هزر و ڕەفتارێن وی دکەت دەمێ د پاشەڕۆژێ دا مەزن ژی دبیت.
ل جهێن فەرمی چەوا ئەڤ دیاردە بهێتە کونترۆل کرن؟
ل قوتابخانە، زانکۆ، فەرمانگەهـ، نەخۆشخانەیان، پێدڤیە لیژنە بهێتە پێکئینان د هەمان دەمدا هندەک یاسا و ڕێنمایی بهێنە جێبەجێکرن ل سەر وان کارمەندان و ل سەر قوتابیان و مامۆستایان، ئەگەر هەر تشتەک د چارچۆڤێ ڤان یاسایان دا دەرکەفت ئەو کەس دێ باجا کار و کریارێن خۆ دەت ب ڕێیا یاسایا دادپەروەر.
