ههتا كهنگی «پهرتووك بێ بهرانبهر» بهێته بهلاڤهكرن؟
عهبدولخالق سولتان
جهێ داخێ یه نڤیسهرهك رهنج و ماندیبوونهكا مهزن پێشكێش دكهت تا بشێت بهرههمهكی بنڤیسیت و ئهو بهرههمه د چهند قۆناغێن جودا دا دبۆریت تا دبیته پهرتووك و دگههیته دهستێ خواندهڤانی.
لێ گهلهك دهزگههـ و گرۆپ و دبیت نڤیسهر ژی پشتی ئهو پهرتووك ژچاپێ دهردكهڤیت، ب ساناهی دهستان ژێ بهرددهن، و ب ههروه ل سهر ههڤال و سازی و گروپێن جودا بهلاڤ دكهن! راستی ئهڤ دیاردهیه جهێ سهرسورمانێ و سهرڕاوەستیانێ یه.
پرسیار ل ڤێرێ ئهوه، بۆچی پهرتووك بێ بها دهێته دابهشكرن؟ ئهرێ ئهڤه ژ لاوازییا وی بهرههمی یه؟ یان ژی چونكی نڤیسهری چ پاره ژ كیسێ خۆ ل چاپكرنا وێ نهمهزاختی یه؟! ئهڤجا ب ساناهی دهستان ژێ بهرددهت! و دكهته دیاری بۆ ههڤال و هندهك كهسان كو دبیت ههر وێ پهرتووكێ نهخوینن؟! دیسان دبیت ژی نڤیسهر كهڤتبیته د تایێ شهرمێ دا! نهخاسمه دهمێ گرۆپهك داخوازێ ژێ دكهت پهرتووكا خۆ ب ههروه ل سهر ئهندامێن گروپێ وان دابهش بكهت! دا بخوینن و روینشتنهكا دانوستاندنێ ل سهر پهرتووكا وی ئهنجام بدهن؟ كو دبیت ئهڤه ژی جۆرهكێ ریكلامێ بیت نڤیسهر بۆ خۆ و پهرتووكا خۆ پێ بكهت؟ لێ یا رهوا ئهوه؛ پهرتووك ژ پەرتووكخانهیهكێ بهێته كڕین دا بازارێ پهرتووكێ د ناڤ مه دا خورت بیت و دا نڤیسهر ژێ بێ بههر نهبیت.
ئهڤ دیاردهیه نهریتهكه نه تنێ د ناڤ ئهدیب و نڤیسهران دا یا ههی، بهلكو ل دهڤ تهخا هونهرمهندان ژی یا بهربهلاڤه! گهلهك ژ نیگاركێشان دهمێ پێشانگههێن خۆ یێن شێوهكاری ڤهدكهن، چهندین كهڤالان بێ بهرانبهر وهكو دیاری پێشكێشی ههڤال و دۆستێن خۆ دكهن! ههروهسا دهمێ شانۆگهرییهك دهێته نمایشكرن پتریا جاران «تكێت» ناهێنه فرۆتن، ئانكو بهرێخودان یا بێ بهرانبهره!
ئهڤێ دیاردهیێ ئهنجامێن باش و خراب ههنه، ئێك ژ ئهنجامێن باش ئهوه بهرههم دگههیته رێژهیهكا مهزن یا وهرگران و ژێ مفادار دبن، ئهڤجا چ پهرتووك بیت یان دیتنا پیشانگههێ بیت یان ئامادهبوون وهكو جەماوەر ل هۆلا شانۆگهریێ.
دبیت ئهڤه چهنده د دهمهكی دا یا فهر بیت! بۆ نمونه ل سالێن ههشتێیان دهمێ شانۆگهری دهاتنه پێشكێشكرن مهرهم پێ ئهو بوو هزرا نهتهوهی د مێژكێ جهماوهری دا یا زال بیت، لهورا، پاره نه پلهیا ئێك بوو، ئانكو دبیت گهلهك جاران ئالییەك یان كهسهك پشتهڤانییا دارایی یا بهرههمهكێ ئهدهبی بكهت، ژبهركو ئهو بهرههمه خزمهتا ئایدیۆلۆژییا وی ئالی دكهت، لهورا، ئهو وان پهرتووكان ب ههروه بهلاڤ دكهت؛ چنكو یا گرنك ئهوه بگههیته رێژهیهكا مهزن یا خواندهڤانان. ههروهسا دبیت رێكخراوهكا مرۆڤایهتیێ پالپشتییا دارایی یا ڤهكرنا پێشانگهههكا شێوهكاری بكهت لهورا ئامادهبوون و تهماشهكرنا وان تابلۆیێن تێدا دهێنه نیشادان ب ههروه دكەت، دا پتریا خهلكی ژێ مفادار بن، و دبیت هندهك ژ وان تابلۆیان ژی بكهته دیاری بۆ هندهك كهسان و ئالییان.
ژ ملەكێ دی ڤه، ئهڤ دیاردهیه ئهگهر پشتهڤانهك ل پشت نهبیت كارتێكرنێن خۆ یێن نێگهتیڤ ل سهر هونهرمهندی و نڤیسهری و بهرههمێن وان دكهت! ژبهركو كارێن هونهری و ئهدهبی پێدڤی ب مهزاختنهكێ یه تا ب دویماهی دهێن و دگههنه وهرگری، و ئهڤ مهزاختیه ههمی دكهڤنه ل سهر ملێن نڤیسهری یان هونهرمهندی ئهگهر چ پالپشتی ژ دهرڤه بۆ نهبیت، لهورا، یا خهلهته ئهو بهرههم ب ههروه بهێته بهلاڤكرن یان نمایشكرن؛ چونكی رێكێ ل بهر فرۆتنا بهرههمان دگریت! و ناهێلیت بازارێ پهرتووكێ گهشێ بكهت؛ ژبهركو چ داهاتی بۆ نڤیسهری نا ڤهگهڕیت كو هان بدهت بهرههمهكێ دی پێ چاپ بكهت.
ههروهسا، ئهڤ بهلاڤكرنا بێ بهرانبهر كارتێكرنێ ل سهر ناڤودهنگی یا (سمعهتا) پهرتووكێ د ناڤ خواندهڤانان دا دكهت، و وهكو پهرتووكهكا ناڤهرۆك لاواز ددهته خویاكرن. ژبهر ئهڤی ئهگهری گهلهك نڤیسهر بهلاڤكرنا پهرتووكێن خۆ ب هیڤییا دهزگههێن چاپكرنێ ڤه دهێلن.
ل داویێ دێ بێژم؛ فهره نڤیسهر ب هشیاری رهفتارێ دگهل بهرههمێ خۆ بكهت، ل جهێ ههمی پهرتووكان بكهته دیاری، ئهو دشێت ههوەكا ریكلامێ یا ب هێز بۆ پهرتووكا خۆ بكهت، بهری بهێته بازاری و پشتی دگههیته پهرتووكخانهیان ژی، ههروهسا فهره نهریتێ ئیمزاكرنا «پهرتووك بێ بهرانبهر» نهمینیت، بهلكو ل جهێ وی ئاههنگهكا ئیمزاكرنا ژمارهیهكا كێم یا پهرتووكان وهكو راگههاندن بهێته ئهنجامدان، و ل جههكێ تایبهت ب ئامادهبوونا دهزگههێن راگههاندنێ بهێته كرن… و د وێ ئاههنگێ دا نڤیسهر دشێت كورتییهكا چڕ و بالكێش ل سهر پهرتووكا خۆ بێژت، و چهند دیدارێن تایبهت بۆ دهزگههێن راگههاندنێ ئهنجام بدهت.
