داگیرکرنا تارییێ: وێنەکرنا تورککرنێ و خوەڕاگرییا ناسنامەیا کوردی
دلێر کەمال ئەحمەد
پێشەکی
داگیركرنا تارییێ، ئێك ژ ڕۆمانێن ڕۆماننڤیس بەختیار عەلییە، كو ب قەبارەیێ مەزنە و ژ 721 بەرپەڕان پێكدهێت و ژ چاپكرییێن ناڤەندا «ڕەهەند» یا ڕەوشەنبیرییە. ئەڤ ڕۆمانە گرنگییێ ب پرسا زمانێ كوردی، ناسنامەیا كوردان و ڕەگەزپەرستییا توركێن ناسیۆنالیست و كەمالیست ددەت. ب هووری دیرۆكا نوو یا توركیا و بزاڤێن بشافتنا كوردان و داگیركرنا مەژی، کەلتوور و ئاخێ ژ لایێ ڕەگەزپەرستێن توركیایێڤە ل سەدسالا 20ێ ڤەدگێڕیت. ئەڤ ڕۆمانە ژی وەكو هەموو ڕۆمانێن دی یێن ڕۆماننڤیسی «خەیال و خەیالكرن» ڕۆلەكێ مەزن و بەرچاڤ تێدا دگێڕن. خەیالا ئەڤێ ڕۆمانێ ژی تۆشبوونە ب نەخوەشییەكێ، ب ناڤێ نەخوەشییا ژبیرچوونا زمانێ توركی و ژدایكبوونا زمانێ كوردی!
دانەنیاسین
ڕۆمان دكا ڕویدانێن توركیا و پێشهاتێن سیاسی و سەربازی ل ناڤبەرا سالێن 1945 هەتا 1978ێیە. ئانكو سەردەمێ پشتی جەنگێ جیهانییێ دوویێ هەتا دگەهیتە كۆدێتایا سەربازی یا «كەنعان ئیفرین»ییە. ڕۆمان، د ناڤ خوەدا ژیانا بنەمالا «تارق ئاكانسۆ»یێ مامۆستایێ زانینگەهێ و شاگردێ فەلسەفەیا هێربەرت سبنسەری ڤەدگێڕیت. تارق، كەمالیستەكێ توندڕەوە حەزدكەت وەلاتێ توركیا بۆ قۆناغا پشتی جەنگێ جیهانییێ دوویێ بەرهەڤ بكەت. ب فەرمانا سەرۆكوەزیر «عسمەت ئینۆنۆ»ی ل سالا 1925ێ دەست ب كارێ خوە ل باژێڕێ دیاربەكرێ دكەت. ئاكانسۆ ل گەل هەردو كوڕێن خوە ئارسین ئاكانسۆیێ 16 سالی و عەلی ئیحسان ئاكانسۆیێ 13 سالی پێكڤە ل كۆچكا ئاكانسۆی ل دیاربەكرێ خوەجهـ دبن. ئەڤ توندڕەوە بزاڤێ دكەت كو هەردو كوڕێن خوە وەكو خوە پەروەردە بكەت و خزمەتا دەولەتا توركیایێ بكەن. ئاكانسۆ شكەستنێ د ئەڤی بیاڤیدا دهینیت و كوڕێ ئەوی یێ مەزن ئارسین ئاكانسۆ دبیتە شۆڕەشگێڕ و ل دژی بابێ خوە كار دكەت. هەروەسا داخوازا ژیانێ بۆ تەڤ مرۆڤان ل وەلاتێ توركیا و ب تایبەتی بۆ مللەتێ كورد دكەت. عەلی ئیحسان دبیتە وەرگێڕێ زمانێ كوردی، كو دەولەتا توركیا وەكو زمانەكێ مری بهرێخوه ددهتێ. ڕاستە عەلی ئیحسان، خزمەتا دەولەتێ دكەت و هەتا ڕادەیەكێ ل پەی شۆپا بابێ خوە دچیت و ژبەر زانینا زمانێ كوردی نهێنییێن كوردان ژ زیندانان دەردئێخیت و ئەوان ددەتە كوشتن. بەلێ ل داوییێ، د ناڤبەرا توركان و كورداندا دمینیتە هلاویستی و ناسنامەیا خوە ژدەستددەت و ب دەستێن كوردێن شۆڕەشگێڕ و ئەندامێن ڕێكخستییا «دەمژمێر دوویی نیڤا شەڤێ» دهێتە كوشتن. ئەڤ چەندی، د كەتواریدا ئەوێ پەیامێ دگەهینیت كو سەركردەیێن ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاستێ د پەروەردە و فێركرنا زارۆكێن خوەدا، ل بەرانبەر گوهۆڕینێن ب لەز یێن ل جیهانێ چێدبن، شكەستنەكا مەزن هیناینە و نەشیاینە زارۆكێن خوە ژ دژواری و توندییا ل دەڤ ئەوان هەی بپارێزن و بهێلن كو زارۆك وەكو خوە و ل گۆرەی خواستەك و پەروەردەیا سەردەم و جیهانا نوو، ب ئەقلەكێ ڤەكری و ناخەكێ تژی لێبوورین و قەبوولكرن بژین. بۆ نموونە: ((چۆن نازانیت ئارسین، گهر ڕۆژێك ئهو جانهوهرهی له ناخی ئهمانهدایه ئازادبێت، یهكهم كار بیكات من و تو ههلاههلا دهكات. ئهوهی من پێت دهلێم و پێشانتدهدهم یاری نییه. ئێمه له شوێنێكدا دهژن گهر نهتوانین جلهوی خهڵكهكهی بكهین ڕۆژێك دێت پهلامارمان بدهن…185)) ئاكانسۆ وێنهیهكێ بترس بۆ کوردان د سهرێ زارۆكێن خوهدا چێدكهت، و ئهڤ ئێكه ژی دبیته جهێ ل سهر ڕاوهستیانێ و كوڕێ ئهوی ئارسین ب چ ڕهنگان ئهڤی وێنهیی ناپەژرینیت: ((بهڵام بابه، من هیچ جانهوهرێك نابینم، تهنیا كۆمهلێكی جووتیار و دوكانداری بهستهزمان دهبینم كه به خۆڕا گرتووتن، خهلك بهم جۆره فێری توركی نابن…185)) بهرۆڤاژی دیتن و هزركرنا بابێ خوه كار دكهت و پتر خوه نێزیكی مللهتێ كورد دكهت.
کارێکتەر و ئاخڤتنا ب زمانێ کوردی
ڕۆمان ل گەل وەڕار و گوهۆڕینێن ل دەڤ هەردو كوڕێن تارقی چێدبن، هێدی هێدی ئاراستەیێ خوە وەردگریت و ب ڕیتمەكا ل سەر خوە بەر ب پێشڤە دچیت. ژبلی مالباتا ئاكانسۆی، ژمارەیەكا كارێكتەرێن دی یێن سەرەكی د ناڤ ڕۆمانێدا جهێ خوە دكەن. وەكو عسمەت ئۆكتای، كو توركەكێ ڕەگەزپەرستە و ژ نشكەكێڤە تۆشی «نەخوەشییەكێ» دبیت و ل جهێ ب زمانێ توركی بئاخڤیت ب زمانێ كوردی دئاخڤیت! مە گۆت نەخوەشی، ژبەر كو دەولەتا توركیایێ ب «نەخوەش» تەماشەی هەر كەسەكێ دكر، كو ب زمانێ كوردی ل جهێ ب زمانێ توركی بئاخڤیت! ژ ئەڤێرێ و پێدا دونیایا عسمەتی سەروبن دبیت و پرسێن مەزن سەرهلددەن. ئیمران كارتال، نێچیرڤانەكێ شەهرەزایێ توركە و بۆ دەمەكێ درێژ ل چیایێن كوردستانێ نێچیرێ دكەت. جەوهەر سیزار، كوردەكێ پاقژە و خەما وی پاراستنا كەلتوور و دەستنڤیس و سترانێن كەڤنارێن كوردییە و ل گوندەكێ كارێ چێكرنا سازان دكەت. دلۆخان كوڕێ جەوهەر سیزاری و دەستەبرایێ نێزیك یێ ئارسین ئاكانسۆی، گریگۆریسێ یوونانی و هەڤژینا ئەوی ئیفجان، دكتۆر سینان و دیدەم شاهین، زهینەب خانم و سینەم، هەروەسا مامۆستا مەهدی كو كوردە و زمانێ كوردی فێری هەردو كوڕێن تارق ئاكانسۆی و زەكی ڕەزا باكلانێ ب نەژاد كورد دكەت. ل گەل چەندین كارەكتەرێن دی یێن پشكدار د ڕوودانێن جودا یێن ڕۆمانێدا.
توندرەوی و ڕەگەزپەرستی
ڕۆماننڤیسی د ڤەگێڕانا ڕوودانێن ڕۆمانێدا هندەك كارێكتەرێن دیرۆكی و ڕاستهقینه تێكەلی كارێكتەرێن خەیالی كرینە و ب هەڤڕا ئەردنیگارییا بترس یا نەتەوەپەرست و توندڕەوێن توركیا ل سەدسالا 20ێ دامەزراندی، ڤەدگێڕن. د ناڤ ڤەگێڕانێدا، خواندەڤان دیرۆكا نوو و خوینەلۆیا توركیا و ئاوایێ هزركرنا توركێن ڕەگەزپەرست ل بەرانبەر كوردان و كوردستانێ دبینیت. بۆ نموونه، ئهگهر تهماشهی ئهڤێ بوویهرێ بكهین، كو ههلویستهكێ ئاكانسۆییه ل بەرانبەر شۆڕهشگێڕێن وهغهركرییێن كوردان و ئهرمهنییان: ((كوشتنێكی دووهم پێویسته، بۆ ئهوه دڵنیابین نهماون و مردون. دڵنیابوونهوه شتێكی پێویسته. جهنابی دادوهر له خۆتت پرسیوه بۆ ئهڵمانهكان جووهكانیان دهخسته فڕنهوه و دهیان سووتانن. ئاخۆ نهیاندهتوانی ههر به فیشهكێكی ئاسایی بیانكوژن؟ بێگومان جهنابی دادوهر، دهیانتوانی، بهڵام دهبوو دڵنیابن كه نهماون، دهبوو خۆڵهمیشهكه بگرن بهدهستهوه و بیدهن به با دا. ئێمه دڵنیا نین، من دڵنیا نیم، بوویه جهنابی دادوهر بێدهنگی له دارستاندا مانای ئهوه نییه جڕوجانهوهر نهماوه… ل495)) گۆپیتکا هۆڤاتییا ئاكانسۆی ل بهرانبهر كوردان و ئهرمهنییان خویا دبیت، كو دخوازیت جارهكا دی لهشێ مری و سهركردهیێن كوردان و ئهرمهنییان ژ گۆڕێ دهربئێخیت و ههستیكێن ئهوان بهێریت و بدهته بای.
هونەر و ئاڤاکرنا ڕۆمانێ
ئەڤ ڕۆمانە ژ تەرزێ ڕۆمانەكا دیرۆكییە، ژبەر كو ڕۆماننڤیسی گرنگی ب دیرۆكا وەلاتێ توركیا و كێشەیا كوردان ل ئەوی وەلاتی دایە. هەر ژ دەستپێكا ڕۆمانێ و مژارا ژبیرچوونا زمانێ توركی و جهگرتنا زمانێ كوردی ل دەڤ كارێكتەر عسمەت ئۆكتای، هەڤڕكی و شەرەنیخا دو مللەت و دو ناسنامەیان بەرجەستە دبیت. چونكی مللەتێ سەردەست حەزدكەت ب هەمی هێز و فاكتەرێن ل بەردەست هەی، مللەتێ ژێردەست د ناڤ خوەدا ب تەڤ تایبەتمەندی و ڕەسەنییێڤە ببوهژینیت. بەلێ، هەڤڕكی و ل بەرخوەدانا مللەتێ ژێردەست ب پیڤاژۆیەكا دیرۆكێ، بهوژینێ ب هەمی ڕێك و فاكتەرێن پێرە ڕەد دكەت و تەكەزێ ل سەر ناسنامە، كەلتوور و زمانێ خوە دكەت. ئەڤ چەندە د ڤەگێڕانا بوویەر و پێشهاتێن پتر ژ نیڤ سەدەیێدا د وارێ سیاسی و جڤاكیدا ڕووددەن، ب ڕۆهنی خویا دبن. ب تایبەتی پشتی هاتنا كەمالیستان بۆ سەر حوكمی و تێكچوونا ڕەوشا كوردان و بلندكرنا درویشمێ «ئێك زمان، ئێك ئالا و ئێك نشتمان» و ئاڤاكرنا دەولەتا توركیایا نوی و پرۆسەیا بوهژاندنا نەتەوەیان و ب تورككرنا تەڤ نەتەوەیێن دی ل وەلاتێ توركیایێ. ئێدی ئەڤێ ئێكێ ڕێك ژ بۆ سەرهلدانا چەندین بزاڤ و شۆڕەشێن كوردی ژی ل ئەوی سەردەمی خوەش كر. بۆ نموونە: شۆڕەشا ئاگری داخێ، ئارارات و ئحسان نووری پاشای.
ل دەستپێكا ڕۆمانێ وەها خویا دبیت، كو ڤەگێڕ ڕۆماننڤیس ب خوەیە ـ ڤەگێڕێ هەمی تشتزان ـ و هەر تشتی ل سەر دەڤێ كارەكتەرێن سەرەكی و لاوەكی ڤەدگێڕیت. بەلێ ل دووماهییا ڕۆمانێ خواندەڤان هەست ب ئەوێ چەندێ دكەت، كو ئارسین ئاكانسۆ ڤەگێڕە. ژبەر كو ئارسین ل دویڤ عسمەتی دگەڕیت و دهێتە باشوورێ كوردستانێ ل باژێڕێ زاخۆیێ و داخوازێ ژ عسمەتی دكەت، كو هەر ژ دەمێ زمانێ توركی ژبیرا ئەوی چووی هەتا گرتنا وی ل زیندانا ئەلازیگێ و هەڤنیاسینا وان ل باژێڕێ دیاربەكرێ، هەمییێ ب تێروتەسەلی بنڤیسیت و دیرۆكا ژیانا ئەوان هەردویان ببیتە بەلگەیەك زندی ل سەر ڕویدان و پێشهاتێن سیاسی و سەربازییێن وەلاتێ توركیا ل سەدسالا بیستێ. ((ئهوه ژیاننامهی منه، كتێبی چیرۆكی ژیانمه به ناونیشانی «بۆ ههقی سونای و ئهوانیترم كوشت»… من و تو ئهو بهشه تاریكهین جمهورییهت و مهئمورهكانی نهیانتوانی داگیرمانبكهن…ل719)) ژ ڤێرێ و پێدا ئاریسن چیڕۆكا ژیانا عسمهتی دنڤیسیت و بهرهڤ سووریا دچیت.
هێمایێن واتادار
ئێك ژ تایبەتمەندییێن ڕۆمانا سەردەم، هەبوونا كۆد و هێمایێن واتادار د ناڤ پێكهاتەیا ڤەگێڕانا ڕۆمانێدایە. ڕۆمانا داگیركرنا تاڕییێ، ژ ئەڤێ چەندێ بێبەهر نەبوویە و هەلگرا چەندین هێمایانە، كو ئەڤ هێمایە خواندەڤانی ل سەمتا خوە ڕادوەستینیت و تێهزرینەكێ ل دەڤ پەیدا دكەت. بۆ نموونە، ئەڤ هەردو هێمایێن ل خوارێ دەستنیشانكری جهێ خوە ب باشی د ناڤ پێكهاتەیا بوویەرێن جودا یێن ڕۆمانێدا دكەن. ئێك: پلنگێ تێهنی و گرتنا ئەوی و فڕێكرن ب دیاری ژ بۆ ئەنقەرەیا پایتەختێ توركیا! دو: گرتنا هرچەكێ ژ چیایێن كوردستانێ و زیندانكرنێ د قەفەسەكێدا ل ناڤ مالا ئاكانسۆی. ب ئارمانجا ئەوێ چەندێ كو تارق ئالییێ ڤەشارتی و وەكو ئەو دبێژیت «لایێ تاڕی و دڕندەیێ كوردان» نیشا زارۆكێن خوە بدەت و ئەوان ژ دۆستینی و پەژراندنا مللەتێ كورد دویر بكەت. ئەڤ هەردو هێمایە تێرا خوە واتادارن و هەر ژ دەستپێكا پەیدابوونا ئەوان د ناڤ تەڤنێ ڕۆمانێدا و هەتا داوییێ، چەندین جاران دانوستاندن ل سەر دهێتەكرن.
ناڤونیشانێ ڕۆمانێ
بۆچی ناڤونیشانێ ڕۆمانێ «داگیركرنا تاڕییێ»یە؟ ئەڤە ئەو پرسیارەیە یاكو ب درێژاهییا خواندنا ڕۆمانێ، خوینەرێ هۆشیار ژ خوە دكەت و حەزدكەت ب زویترین دەم ب سەر ب ناڤكرنا ئەڤێ ڕۆمانێ هەل ببیت و كۆدێن ناڤونیشانی ڤەبكەت. لێ ڕۆماننڤیسی، ب شارەزایی كۆدێن ناڤونیشانێ ڕۆمانێ پاشئێخستینە و هەر ژ دەستپێكێ تا مەودایەكێ درێژ ژ خواندنێ و قەومینا ڕوودانان و پەیدابوونا كارەكتەرێن جودا، چ كۆد و هێمایێن وەسا ب خواندەڤانی نادەت، كو بزانت بۆچی ئەڤ ناڤونیشانە هەلبژارتییە. هەلبەت، ئەڤە ژی ئێك ژ تەكنیكێن نڤیسینێیە كو خواندەڤانی ب تێكستێڤە گرێبدەت و ل دووڤ شۆپا نڤیسكاری بچیت. هەلبژارتنا ئەڤی ناڤونیشانی بالكێشییا خوە هەیە، ژبەر كو ل دەمێ تارق ئاكانسۆ دەستهەلاتێ ل دەڤەرێن كوردان ل «ڕۆژهەلاتا ئەنادۆلێ» دكەت، ب توندی ل بەرانبەر هەرتشتێ كوردان ب تایبەتی زمان و كەلتووری ڕادوەستیت و خوەشییێ ژ ژناڤبرنا كوردان و كوشتنا ئەوان و هەر تشتێ پەیوەندی ب كوردانڤە هەی، دبینیت. ب بەردەوامی هزرا ئاكانسۆی ئەڤەیە كو د تاڕییێدا تشتەك هەیە و دەستهەلاتا توركیا نەشیایە كۆنترۆلێ ل سهر بكەت و هەر ئەو تشتەیە یێ كو ئەنقەرە و ئاكانسۆ ژێ دترسن. مللەتێ كورد ژبەر زولما توركان و قەدەغەكرنا ئاخڤتنێ ب زمانێ كوردی، ب شەڤێ و ب دزی دەستهەلاتێڤە، ئەندامێن مالباتێ ژ خەو هۆشیار دبن و ب زمانێ كوردی ل گەل ئێكودو دئاخڤن و ستران ژی ب زمانێ كوردی دسترینن. ئارمانجا ئەڤی كاری ئەو بوو، كو كورد زمان و كەلتوورێ خوە ژبیر نەكەن و ب بەردەوامی د بیردانكا ئەواندا بیت. ژبەر ئەڤێ چەندێ، تارق ئاكانسۆی هەست دكر كو عەردێ ڕۆژهەلاتا ئەنادۆلێ ب شەڤ ب ڕوح دكەڤیت و گیانەوەرەكێ دڕندەیە! وەكو توركەكێ ڕەگەزپەرست و كەمالیستەكێ توندڕەو دخوازت تارییێ ژی داگیر بكەت. داگیركرنا تارییێ ئانكو داگیركرنا هێزا نەرم و هێزا نەرم ئانكو زمان و كەلتوور، بێگومان ئەگەر زمان و كەلتوور هاتەداگیركرن، ئێدی داگیركرنا ئاخێ ب ساهی دكەڤیت.
* مامۆستایێ پشکا زمانێ کوردی ل زانینگەها زاخۆ/ زانینگەها نەورۆز .
چاڤکانی:
١- بهختیار عهلی: داگیركردنی تاریكی، چاپا ئێكێ، ناوهندی ڕهههند، سلێمانی 2020.
٢- ئەنوەر محەمەد تاهر: ڕۆمانا داگیركردنی تاریكی یان شەرەنیخا ناسنامەیێ، كۆڤارا پەیڤ ژمارە 90، 2023.
٣- ئارام كاكە فەلاح: پرسیارە قووڵەكان لە ڕۆمانی «داگیركردنی تاریكی»دا. Www.awene.com/detali?article
٤- سەمیرە عەلی (سالار): سەبارەت بە ڕۆمانی داگیركردنی تاریكی بەختیار عەلی، Www.zhyan.co/news.aspx?!d
٥- شێروان مەحموود محەمەد: داگیركردنی تاریكی و تیشك خستنەسەر مێژوویەكی تەڵخ و دزێو: https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=45709
٦- كامەران سوبحان: داگیركردنی تاریكی رۆمانێكێ درێژ و پڕ لە گومان، سۆشیال میدیا ـ تۆرا فەیسبووكێ، دیوارێ كەسایەتی.
٧- مالپەرێ ماڵی كتێب ـ Www.kurdishbookhouse/ku/100-418
