شەڕێ دەرتەنگێن دەریایی..مەیدانا هەڤڕكییا جیهانی
نێچیرڤان حەسەن گەڤەڕكی
ڕێكێن دەریایی، ئەو دەرتەنگێن بچویك یێن كو كێشوەران ب پێكڤە گرێددەت، ئەڤرۆ بووینە گۆرەپانا سەرەكییا هەڤڕكییا وەڵاتێن زڵهێز.ل جیهانا ئەڤرۆدا،هەڤڕكییا وەڵاتان بتنێ ل سەر ئاخێ یان لەشكەر كێشیێ و داگیركاریێ نینن،بەلكو پشكەكا مەزن یا وێ هەڤڕكیێ ل سەر كونتڕولكرنا ڕێك ودەرتەنگێن ئاڤینە.دەستهەڵاتداربوون یان شیان ل سەر كۆنترولكرنا ڤان جهێن گرنگ وستراتیجی وەك كارتەكا فشارێ یا سیاسی وئابووری ل سەر تەڤایا جیهانێ بكاردهێت، هەر مەترسیەكا بكەڤیتە ل سەر ڤان رێكان دەستبەجێ بازرگانیا جیهانێ توشی ڕاوەستاندن وقەیرانەكا ئابوورییا مەزن دبیت وئەڤە نە هەڤركیەكا نوویە دجیهانا دەستهەڵاتداریێ وسیاسەتێ دا،بەلكوگەلەك ئیمبراتۆریەتێن مەزن د دیرۆكێ دا، بنیاتێ دەستهەڵاتدارییا خۆ ل سەر بنەمایێ كۆنتڕۆلكرنا ڕێكێن ئافی دانابوون. د ڤی شەڕی دا دەولەت،یان گڕۆپێن چەكدار،پێدڤی ب سوپاولەشكەرێن مەزن نینن، ئارمانجا سەرەكییا ڤی شەڕی،نە ژبوو ژناڤبرنا هێزوسوپایێ دوژمنیە، بەلكو پەكخستنا هێلێن بازرگانی وئابوورینە،وەڵاتێن زڵهێز،دشێن ژدوورڤە چاڤدێرییا هەمی بزاڤ وچاڵاكیێن ئابووری وبازرگانی یێن ئێكدوبكەن،ب ڕێكا فڕۆكەیێن بێ فڕۆكەڤان،یان ب مووشەكان بەرسڤا ئێكدو بدەن بێی كو پێدڤی ب هێزەكا مەزن یا سوپایی هەبیت،بتنێ پێدڤی ب هندەك بنگەهێن لەشكەری یێن بچووك هەنە،ژبەر ڤێ چەندێ ژی وەڵاتێن بچووك ژی دشێن ب شیانێن خۆ یێن كێم كاریگەرییەكا مەزن ل سەر ڕێكێن ئاڤی دروست بكەن. د سەردەمێ نوكە دا، ئێك ژ بچویكترین ڕێكێن ئاڤی چێدبیت ببیتە سەدەما هندێ كو مەزنە وەلاتێن زلهێز ل جیهانا ئەڤرۆ دا، نەچاری هندێ بكەن كو بەر ب دانوستاندنان بچن، ل گەل بچووكترین وبێ دەستهەلاتدارترین وەلات، ژبەركو شەڕێ ڕێكێن ئاڤی بتنێ هەڤڕكییەكا لەشكری نینە ل سەر پارچەكا ئاڤێ، بەلكو شەڕێ كۆنترۆلكرنا شادەمارێن ئابوورییا جیهانێنە. ئەو پێشهات و روویدانێن نوكە ل دەڤەرێ هەیین، ئەو ئالۆزیێن د ناڤبەرا (ئەمریكا) و(ئیران)، دا هەین ل سەر كۆنترۆلكرنا (دەرتەنگا هۆرمز) نیشا دا كو جوگرافیا هێشتا پشكەكا سەرەكی یە ژ هێزێ.پشكەكا مەزن ژ پەتڕۆلێ و گازا سروشتی یا جیهانی د ڤان ڕێكێن ئاڤی دا دەرباز دبیت، بۆ نموونە د دەرتەنگا (هۆرمز) دا بتنێ نێزیكی ٢٠%ژ پەتڕۆلا جیهانێ تێڕا دهێتە ڤەگوهاستن، هەر ئاریشەك د ڤی دەرتەنگی دا، دروست ببیت دبیتە ئەگەرێ بلندبوونا بلەز یا بهایێن سۆتەمەنیێ ل دەڤەرێ. ڕێكێن دەریایی ب سەدەهان و هزارەهان كیلۆمەتران كۆرتر لێدكەن،ئەگەر ئەڤ ڕێكە نەبن گەشتی نەچارن ل دۆر كێشوەران بزڤرن، ئەڤێ چەندێ ژی دەمەكێ زێدە و خەرجیێن زۆر دڤێن و ڕاستەوخۆ كارتێكرنا خۆ ل سەر لڤینێن بازرگانی و بهایێ كەلوپەلان و سۆتەمەنیێ هەنە. دیسا ژ لایەكێ دیڤە، كۆنترۆلكرنا ڤان ڕێیان هێزەكا مەزن یا سیایی و ستراتیجی ددەتە ئەو وەلاتێن ل سەر ڤان دەرتەنگان ل سەر دەریایی، د دەمێ ئالۆزی و شەڕان دا، دائێخستن و یان كۆنتڕۆلكرنا ڕێكەكا ئاڤی دبیت ببیتە چەكەكێ كاڕا بۆ دروستكرنا فشارێ ل سەر وەلاتەكێ دی، چونكی زێدەتر ژ80%بازرگانییا جیهانێ ب ڕێكا ئاڤێ دهێتەكرن.
ئەمریكا د نوكەدا هزر د وێ چەندێ دا دكەت، كو ل شوونا پێكدادانێن ڕاستەۆخۆ یێن سەربازی ل گەل هەڤڕكێن خۆ، پەنایێ بۆ كۆنتڕۆلكرن و شلەژانكرنا ڕێكێن ئاڤی ببەت، داكو بشێت ب مەزاختنێن كێم كارتێكرنەكا مەزن بكەن و ئارمانجێن خۆ یێن ئابووری ب دەستڤە بینن. ئەو سەركردەیێن د نوكە دا سەركێشییا ئەمریكا دكەن، ب تایبەتی (دۆناڵد تڕامپ) سەرۆكێ ئەمریكا ئەو باش دزانن كۆ شەڕێ ڕاستەۆخۆ دەستكەفتیێن مەزن نادەن! گەلەك جاران ئەمریكا مفای ژ بكارئینانا (گڕۆپێن چەكدار) دبینیت و ب ڕێكا وان گڕۆپان گەفان ل ڕێكێن ئاڤی دكەت، ئەڤ چەندە ژی ڕێكێ ددەتە وی وەلاتی بێی كو بكەڤنە د جەنگەكێ فەرمی دا، ئارمانجێن خۆ یێن جیۆپۆلیتیكی بدەستڤەدئینن،
ئەوا شەڕێن ڕێكێن ئاڤی مەترسیدارتر لێ دكەت بكارئینانا تەكنۆلۆژیا نوو و ئەرزانە، دشەڕێن بەرێ دا گەشتیێن مەزن یێن فڕۆكە هەلگر یان ژمارا مەزنا سۆپایی هێز دیاردكر، لێ ئەڤرۆ مۆشەكەكا دژە-گەشتی یان درۆنەكا بچووك یا ب هزار دۆلاران دشێت گەفێ ل گەشتیەكا پەتڕۆلهەلگر ب بەهایێ سەدان ملیۆن دۆلاران بكەت.
