ڕێکخستنا ژیانێ و ساخلەمییا قوتابیان
دلڤین سادق
د لۆجیکێ پەروەردەکرنا هەڤچەرخ دا، فێربوون پرۆسەیەکا دابڕی ژ ڕەوشا لەشی و دەروونی یا قوتابی نینە. ل گەل دەستپێکرنا هەر سالەکا نوو یا خواندنێ، ئاخفتنا سەکۆیان و جڤاتێن خێزانی پتر ل سەر ب دەستڤەئینانا نمرەیانە، پرۆگرام و ئارمانجێن ئەکادیمی بو ڤێ چەندێ د دارێژن. بەلێ، ئارێشەیا بنەڕەتی کو گەلەک جاران وەک فاکتەرەکێ نەدیار دمینیتەڤە، نەهەڤسەنگیا لەشی و دەروونی یا قوتابییە کو ئەنجامێ ئێکسەر یێ ئالۆزیا خشتەیێ ژیانا ڕۆژانەیە.
گوهڕینا شێوازێ ژیانێ ژ ئازادیا هاڤینێ بەر ب رێکوپێکی و سیستەمێ قوتابخانێ، ب تنێ “پرۆسەیەکا کارگێڕی” نینە، بەلکی گوهرینەکا دەروونی و بایۆلۆجی یا مەزنە. لەشەکێ کو هەیڤا هاڤینێ ب سیستەمەکێ جیاواز یێ خەوێ و خوارنێ ڕاهاتبیت، نەشێت ب بڕیارەکا نە چاڤەرێکری بەر ب ئاستێ هەرە بلند یێ سەرنج و هشیاریا مەژی بچیت.
-1 بایۆلۆجیا خەوێ و گەشەیا هزری
نڤستن ل جەم قوتابیان بتنێ ئارامکرنا لەشی نینە، بەلکو پرۆسەیەکا ئەکتیڤا ڕێکخستنەڤەیا زانیاریانە د مەژی دا، دەمێ قوتابی ب ئەگەرێ ئالۆزیا خشتەیێ شەڤێ تووشی کێم خەویێ یان تێکچوونا کاتژمێڕا بایۆلۆجی دبیت، ئاستێ هۆرمۆنێ کۆرتیزۆل د لەشی دا بلند دبیت.
ئەڤ چەندە ئێکسەر کار ل سەر پێکهاتەیێن مەژی وەکی “هپۆکامپۆس” دکەت کو بەرپرسن ژ فێربوون و سەرنجێ. ئەنجام ژی دەردکەڤیت ب شێوێ: توڕەبوونا نەچاڤەرێکری، دودلیا دناڤ پۆلێدا، و سستبوونا ئاستێ تێگەهشتنێ.
-2 ئێکگرتنا ژینگه‌ها مالێ و قوتابخانێ
ڕێکخستنا خشتەیێ ژیانێ بەرهەمێ “پاپەندبونەکا ب هۆشە” کو پێدڤی ب هەماهەنگیا بەرهەمدارا خێزانێ هەیە. میکانزمێن دیارکرنا دەمێن رێکخستی بو (نڤستن، خوارنا سپێدەهیان، دەمێ دوور ژ شاشان) نابیت ب شێوەیەکێ سزادانێ بهێنە جێبەجێکرن، بەلکو پێدڤییە وەک چەمکەکێ ڕەوشنبیری دناڤ مالێ دا ببنە نۆرمال. خوارنا سپێدەهیان ب سوتەمەنیێن ڕاستەقینە یا ڕێکخستنا شۆکێن شەکرێ د خوینێ دا دهێتە هژمارتن کو ئێکسەر کاریگەریێ ل سەر درێژیا ماوەیێ سەرنجا قوتابی د پۆلێ دا دکەت.
-3 بەر ب ئاڤاکرنا کەسایەتیەکا خۆڕاگر ئارمانجا سەرەکی یا پەروەردەیێ، دروستکرنا مرۆڤەکێ خۆڕاگرە بەرامبەر فشارێن ژیانێ. دەمێ قوتابی فێر دبیت کا چەوا دەمێ خۆ دناڤبەرا ئەرکێن خواندنێ، بێهنڤەدان، وەرزش، و پەیوەندیێن جڤاکی دا دابەش بکەت، ئەو بتنێ سەرکەفتنێ د پۆلێ دا ب دەستڤە نائینیت؛ بەلکی هێزا “خۆ ڕێکخستنێ” د ناخێ خۆ دا ئاڤا دکەت کو هێزا سەرەکی یا ڕووی ب ڕوویبونا ئاڵۆزیێن ئاینده‌یە.
ل دوماهیێ دەستپێکرنا سالا نوو یا خواندنێ، دەلیڤەیەکا زێڕینە بۆ هەلبژارتنا شێوازێ ژیانا قوتابیان. سەرکەفتن د هۆلێن خواندنێ دا ژ ژۆرا نڤستنێ و ل سەر مێزا خوارنێ دەست پێ دکەت. ئەرکێ مە وەک پەروەردەکار و نڤیسەر ئەوە کو جڤاکی ئاگەهدار بکەین کو ساخلەمیا دەروونی و لەشی نە بتنێ بو خوشیێ یە، بەلکی بناغەیێ سەرەکی یێ هەر پێشکەفتنەکا زانستییە.
