زاگـرۆس بـەرواری

ئەنفالا بەهدینان قووناغا هەشتێ و یا داویێ بوو دهێتە ناسكرن ب ئەنفالا ٢٨/٨/١٩٨٨ كو ئێكە ژ تاوانێن هەری مەزن یێن رژێما بەعسیێن گۆڕبەگۆڕ یێن ئیراقێ ل دژی كوردێن بێگونەهێن بەهدینان ل سەدەیا بیستێ ئەنجامداین.
ئەنفالا بەهدینان كەنگی دەست پێ دكەت؟ وەك دهێتە زانینن حەفت قووناغێن ئەنفالان هەر ژ گەرمیان و حەتا د گەهیتە بالیسان و سنوورێن خواكوركی ل دژی كوردێن بێگونەهێن باشوورێ كوردستانێ ب جینۆساید دەربازبوون.
لێ هەر چ قووناغا داویێ یا ئەنفالێ ل ٢٥/٨/١٩٨٨ دەستپێكر حەتا ٦/٩/١٩٨٨ یا بەردەوام بوو. دەڤەرا بەهدینان تایبەت دهۆك، ئامێدی، زاخۆ، سێمێل، شێخان و زنجیرە چیایێن مەتین، گارە، خامتیر و بلنداهیێن زاگرۆسێ. ب ئاوایەكێ گەلەك بەربەلاڤ ئارمانجا دوژمنێ هۆڤ بوون. د ناڤا وێ ئۆپەراسیۆنا دوژمنی یا كو ب هەموو چەكێن سڤك و گران رژێما سەدامێ خوینمێژ ل وێ ئێكێ ژی نەسەكنینن، و چەكێ كۆمكوژ قەدەغە كری كێمیا وی ژی ل دژی كوردێن سڤیل و بێگونەهێن كوردستانێ بكارئینان. كەسێن دیل دكەفتنە دەستێ لەشكر و جاشان دا، ئەو ب زۆرملێ دبرنە بیابانێن ژێریا ئیراقێ و كۆمەلكوژ دكرن. ڕاپۆرتا ڕێكخراوا مافێن مرۆڤی ئاماژێ ب وێ ئێكێ ددەت كو د قووناغا شالاوێن دەڤەرا بەهدینان دا، هێرشێن ب چەكێ كیمیاوی هەر ل ٢٥ تەباخێ دەست پێ كر و پاشی كوشتنا ب كۆم و بەرزەكرنا گەلەك زەلام و خەلكێن گوندا د وێ تاوانێ دا، ل خۆ دگریت.
Human Rights Watch ڕاپۆرتا دەرئەنجامێن وێ ب ڤی ئاوای رێز دكەت.
١. بەرزەكرنا خەلكێ سڤیل ب ئاوایەكێ ب كۆم. ژمارەكا زێدە ژ زەلام و گەنجێن گوندنشین یێن دەڤەرا بەهدینان دیل گرتن و پشتی ل هەڤ كۆمكرین و ڤەگوهاستن ناڤەندین باژاران و گەلەك ژی برنە زیندان و كەلا نزاركێ یا كو بوویە قەسابخانەیا سەرێن كوردێن بێ تاوان. پشكا هەری زێدە ژی پشتی بێ سەروشوین كرین، چارەنڤیسێ وان ژی پاشی د گۆرێن ب كۆم دا هاتنە خوەیا كرن.
٢. ژ ناڤبرنا گوندان ب ئاوایەكێ سیستەماتیك رۆخاندن، خانی و مال، خواندنگەه، مزگەفت و دێر و پەرستگەهێن ئێزدیان بێی جوداهیا ئۆلان، كانیێن ئاڤێ و هەموو سەرچاوەیێن ژیانێ تێكدان. ب گشتی د هەموو ئۆپەراسیۆنێن ستەمكارانە زێدەتری دو هزار گوند تێكدان و ژ ناڤبرن.
٣.كۆچا خەلكێ سڤیل كو ب دەهان هەزار دەربازی سنوورێن باكوور و رۆژهەلاتێ كوردستانێ بوون. و ژ بەر ئۆپەراسیۆنێن لەشكری یێن ئەنفالان شیان ژیانا خوە ڕزگار بكەن.
لێ دیسا ل وەلاتێن داگیركەر راستی گەلەك نەخۆشیا هاتن چونكە ئەو جهێن وەكوو كەمپ و چادرگەهێن لێ ئاكنجی كرین چ سەرچاوەیێن ژیانێ لێ نەبوون و ئەگەر هەبان ژی لێ وەكوو پێدڤی نەبوون و ئەو كەمپ د تێلبەند كری بوون و لەشكران ژی نۆبەداری ل پەنابەران دكر مرۆڤ دشێت بێژیت: زیندانێن ب كۆمبوون.
٤.زیانێن جڤاكی و ئابووری ب سەرێ خوە تێر نەدكرن ئەنفال تەنێ كوشتن و ونداكرن نەبوو: بنەمایێن ژیانا كوردستانێ و گوندنشینان تێكدان، واتە كشتوكاڵ،سەوالداری، خانی و ژێرخانا دەڤەرێ ب ئاوایەكێ مەزن زیان گەهشتنێ.
٥.باندۆرا دەروونی و دیرۆكی كو ئەڤە ب دەهان سالە ژی پشتی وێ تاوان و بۆیەران مالباتێن هاتینە ونداكرن هێشتا چاڤەرێی چارەنڤیسێ كەسوكارێن خوە نە. هەلبەت بیرەوەریا ئەنفالان تەنێ بیرەوەریەكا دیرۆكی ب تنێ نینە. بۆ جڤاكا بەهدینان پرسەكا مرۆڤی یا دادپەروەرانەیە.
بۆچی سالڤەگەرا ئەنفالێن بەهدینان گرنگە؟ چونكو ئەنفال ل گۆرەی لێكۆلینڤان و بەلگەیێن سازیێن مافێن مرۆڤی تاوانەكا مەزنە و جینۆساید بوویە.
ڕاپۆرت تەكەزیێ و پشتاخوە ب بەلگەیێن ڕژێما ئیراقێ و دیدارێن ل گەل سەدان ڕزگاربوویان و یێن گەهشتینە وێ ئەنجامێ كو ئۆپەراسیۆنێن سالا ١٩٨٨ هەولدانەكا رێكخستی بوو، بۆ ژ ناڤبرنا ئەوێ ناڤێ وی كورد و كورستانی بوویە.
هەلبەت گەلەكا گرنگە حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و سازیێن پەیوەندیدار ژ بۆ ڤێ بیرەوەریێ پێدڤیە ئاورەكی ل ئەنفالبوویێن ڕزگاربوویێن ئەنفالێ بدەت. تایبەت كەسێن ئاوارەی باكوورێ كوردستانێ و توركیا بووین و ل كەمپێن ئامەد، مێردین، مووش و سلۆپیا بدەن.
پێدڤیە بهێنە قەرەبوو كرن ژ لایێ هەردو حوكمەتێن ناڤەندی و یا هەرێما كوردستانێ و رێز ل خەبات و تێكۆشینا وان بهێتە گرتن، مۆزەخانەك، و گۆرستانەك بۆ پاشماوەیێن ئەنفالێن بەهدینان بهێنە دروستكرن و د هەمان دەم دا شیانێن خوە زێدەتر لێبكەن كو ئەنفالێ وەك جینۆساید ل ئیراق و دەڤەر و وەلاتێن مافێ مرۆڤی لێ یێ سەروەر بدەن پەژراندن.
ژ لایێ دیڤە ئەو وەلاتێن دەست ل گەل هاریكاری و كۆمپانیێن چەك دفرۆشتە رژێما گۆڕبەگۆڕ و تایبەت چەكێن كێمیا وی بهێنە سزادان و قەرەبوویا خەلكێ دەڤەرا بەهدینان و كوردستانێ بكەن.

زاگرۆس بەرواری

هەلبەت دامەزراندنا پارتی دیموكراتی كوردستان PDK ل 16 تەباخا سالا 1946 ب سەرۆكایەتیا بارزانیێ نەمر، ل دەستپێكێ وەكوو تەڤگەرەكا نیشتمانی یا كوردی هاتە دامەزراندن ئارمانج ژ دامەزراندنێ ژ بوو ڕێكخستنا ئالیێن سیاسی، یێن كوردی و پاراستنا مافێن نەتەوەیی بوویە. ئارمانجێن دەستپێكێ یێن دامەزراندنێ پاراستنا ناسنامە و زمان و مافێن نەتەوەیی یێن كوردان ل ئیراق و دەڤەرێ و ب دەستڤەئینانا مافێن نەتەوەیی بوون.
ل دەستپێكا دیرۆكا وێ داخوازیا ئۆتۆنۆمی، و مافێن گەلێ كورد د چارچۆڤێ دەولەتا ئیراقێ دا د هاتنە دیتن.ب دەربازبوونا دەمێن ژێك جودا ئارمانج و داخوازیێن وێ گوهارتن ب سەردا هاتن.ژ بوو یەكخستنا هێزێن كوردی و ئارمانج ژ دامەزراندنا پارتەكا سیاسی كو بشێت كەسایەتیێن سیاسی،رۆناكبیر،و جڤاكی،یێن ژێك جودا ل دۆر بەرنامەكێ نیشتیمانی كۆمبكەت.دا بشێت ل هەنبەری دەستهەلاتا دكتاتۆری بسەكنیت.
ئەو بخوە ژی ب تەڤگەرەكا ئازادیخواز واتە PDK یا نیشتیمانی دهاتە نیاسین ل دژی رژێمێن دیكتاتۆری و ژ بۆ مافێن گەلێ كورد خەبات و تێكۆشین دكرن. د پشترا: سیستەمێ دیموكراسی و دیاریكرنا مافێ چارەنڤیس بۆ گەلێ كوردستانێ. د بەرنامە و ناسكرنا ئەڤرۆ یا PDK دا دیاریكرنا مافێ چارەنڤیسێ گەلێ كورد و نەتەوەیێن دی یێن كوردستانی، وەكو مافێن مرۆڤی، دادپەروەریا جڤاكی و ئازادیا تاك و یا ڕادەربڕینێ، جهەكێ گرنگێ هەی و پارتیەكە دبێژیت: ئەڤ مافێن هە دڤێت ب رێكا دیمۆكراتیەتێ و تێكۆشینا ئاشتیخوازانە ب دەستڤەبهێن.
هەلبەت ل گۆرەیی بەلگەیێن دیرۆكی، ئەوێن ل بەر دەست ئێكەم كۆنگرەیا پارتی دیمۆكراتی كوردستان PDK ل 16 تەباخا 1946 ب ئاوایەكێ نهێنی ل مالا سەعید فەهیم ل پایتەختێ ئیراقێ بەغدا برێڤەچوو و نێزیكی 70 نوونەران پشكداری د وێ كۆنگرەیێ دا كربوو، د وێ كۆنگرێ دا، ناڤێ پارتی و سەرۆكایەتیا بارزانیێ نەمر و بنەمایێن پارتی ل سەر هاتیە ئاڤاكرن دیاریكرن.
ئێك: ئارمانجێن سیاسی: خالەكا هەری گرنگ ئەوە د بەرنامەیێ سالا 1946 دا ب رۆهنی ئاماژێ ب فیدرالیزمێ دكەت. بەرنامە ئارمانجێن خۆ ل داویێ ب سەرخوەبوونا كوردستانێ ڤە گرێددەت.
بەلێ رێكا دەستپێكێ بۆ گەهشتنا وێ ئارمانجێ دامەزراندنا دەولەتەكا فیدرالی و دیمۆكراتیك ل ئیراقێ هەبیت دا كو كوردستانا فیدرالی ژی جهێ خۆ د ناڤدا بكەت.
ل گۆرەی ناڤەرۆكا بەرنامەی: ئیراق ببیتە دەولەتەكا فیدرالی و دیمۆكراتیك.كوردستان د ناڤا وی سیستەمی دا، دەستهەلاتا خۆ رێڤەبەر و فیدرال بیت.
پەیمانەكا فیدرالی د ناڤبەرا حوكمەتا ناڤەندی و نوونەرێن سیاسی یێن كوردان دا بهێتە ئیمزاكرن. كوردستانێ ئەو ماف هەبیت تێكلیێن خۆ ل گەل دەولەتێن دیمۆكراتی و رۆژهەلاتێ كوردستانێ ڕێكبێخیت.
دەڤەرێن مووسل، هەولێر، كەركووك، سلێمانی و خانەقین د چارچووڤەیێ كوردستانا فیدرال دا بن.
جڤاتەكا نیشتیمانی یا كوردی كو ب دەنگدانێ و راستەوخۆ هەلبژێریت و قانوونا بنەڕەتی و سەرۆكێ دەڤەرا فیدرالی یا كوردستانێ دەستنیشان بكەت.
دو: پەیماننامەیا نیشتیمانی چ دبێژیت:؟ هەلبەت پەیماننامەیا نیشتیمانی یا PDK تەنێ، بەرنامەیەكێ پارتایەتی نەبوو، هەولدانەك بوو و تەكەزی ل وێ ئێكێ دكر كو دۆزا كوردی نابیت ببیتە سەدەما دژایەتیكرنێ ل گەل گەلێ عەرەب. ئارمانجا خۆ یا سیاسی ب دەولەتەكا فیدرالی دیمۆكراتیك ب پێدڤی ددیت.
سێ:خالەكا گەلەك گرنگ كو ل هندەك بەلگەیان وەسا د هێتە خوەیاكرن كو PDK ل سالا 1946 دا تەنێ ژ بوو مافێن ئۆتۆنۆمی هاتیە دامەزراندن. لێ ئەڤ چەندە د چارچووڤەیێ خەبات و تێكۆشینا وێ دا قووناغ ل پێی قووناغێ باشتر خوەیا دبیت.
ئەگەر مرۆڤ ناڤەرۆكا بەرنامە و پەیماننامەیێ بخوینیت،دێ بینیت كو ئارمانجا دوومدرێژ سەرخوەبوونا كوردستانێ ب رۆهنی ئاماژە یا پێكری.لێ ستراتیژیا سیاسی ل دەستپێكێ پێكهاتبوو ژ دامەزراندنا كوردستانەكا د چارچووڤەیێ ئیراقەكا دیموكراتیك دا. ئەڤە ژی جوداهیەكا گرنگە ل گەل ئەوا دبێژن تەنێ خەباتا وێ ژ بۆ مافێن ئۆتۆنۆمی ب تەنێ بوو. دا رۆناهیێ بێخنە سەر دیرۆك و مافێن نەتەوەیی یێن كوردان.
ناڤەرۆكا پەیماننامەیێ ئاماژێ ب وێ چەندێ دكەت كوردان پشتی جەنگا ئێكێ یا جیهانی ژ بوو ئازادی و سەرخۆبوونێ بزاڤێن كرین و ئاماژێ ب بزاڤێن سیاسی و شۆڕشێن كوردی یێن پێشتر دكەت و پەیماننامە دژی ئیمپریالیزم و دەستهەلاتێن دیكتاتۆری بوو. بانگەوازیا ئازادی و دیموكراسیێ دكر. ل گەل گەلێ عەرەب هەڤپەیمانی و هەڤپشكیا سیاسی دخواست. تەكەزی ل وێ ئێكێ دكر كو نابیت دۆزا كوردی ببیتە سەدەما دژایەتیكرنا ل گەل گەلێ عەرەب.
ئارمانجا خۆ یا سیاسی ب دەولەتەكا فیدرال و دیموكراتیك ب پێدڤی ددەتە خوەیا كرن.
چوار: وەك د بەلگەیێن دیرۆكی دا د هێتە خوەیاكرن.
ل دەسپێكێ ناڤێ پارتی (پارتی دیموكراتی كوردی) بوو. (نەكو پارتی دیموكراتی كوردستان)، لێ بەلێ ل كۆنگرەیا سێیێ ل 26 كانوونا دویێ ل سالا 1953 ناڤ هاتە گوهارتنێ بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان و حەتا نوكە پارتی چاردە كۆنگرە یێن ل دارخستین و داوی كۆنگەرە ژی ل باژارێ دهۆكێ بوو.
هەلبەت ب درێژاهیا 80 سالێن خەبات و تێكۆشینێ و رژاندنا رووبارەكێ خوین و رۆندكێن دایكێن كوردان، هێشتا پارتی یا بەردەوامە ل سەر رێك و كاروانێ خەباتێ ژبۆ ئارمانجێن نەتەوەیی. ئەو ژی پێكهاتیە ژ سەرخوەبوونا كوردستانێ.

زاگرۆس بەرواری

هەلبەت مەبەست ژ رەوشا ناڤبەینا ئەمریكا و ئیرانێ، چ پێشبینیێن دلئارامیێ بۆ چارەنڤیسێ جەنگێ ناهێتەكرن. بەلێ ب گشتی سێ ئەگەرێن سەرەكی یێن هەین:
كێمبوونا ئالۆزیان: ب رێیا دیپلۆماسی و دانوستاندنێ، هێرش بهێنە ڕاوەستاندن و ئالۆزی كێم ببن.
بەردەوامبوونا هەڤركییا سنوورداركری: هێرش و بەرسڤێن سنوورداركری د بەردەوام بن، بێی كو ببیتە جەنگەكا سەرانسەری.
جەنگا سەرانسەری: ئەگەر شاشیەكا مەزن یان هێرشەكا نوی ڕووی بدەت، ئەڤە دبیت وەلاتێن دی ژی تێكهەل ببن و دەڤەر ئاڵۆزتر ببیت.
بۆ هەرێما كوردستانێ‌ و ئیراقێ، هەر ئالۆزی و هەڤركیەك دشێت باندۆرێ ل سەر ئاسایش، ئابووری، و نرخێ پەترۆلێ و رەوشا سیاسی بكەت.
هەلبەت ل گۆرەی ڕەوشا داویێ نووچەیێن هەری داویێ و یێن باوەرپێكری ڕەوشا ناڤبەینا ئەمریكا و ئیرانێ هێشتا گەلەك ئالۆزە و جەنگ ب تەڤاهی نەسەكنییە.
ل قادا شەڕی دا هێشتا هێرش و بەرسڤدانا لەشكری بەردەوامە، ب تایبەتی ل دەوروبەرێن كەنداڤا فارسی و تەنگاڤا هۆرمز.
ل واشنتۆن، جڤاتا نوونەران بڕیارەك پەژراندییە كو داخوازێ ژ سەرۆك كۆمارێ ئەمریكا دكەت بێی ڕەزامەندیا كۆنگرێسێ جەنگێ فرەهتر لێنەكەت، بەلێ ئەنجوومەنێ پیران ئەو بڕیارە ڕەتكر.
پەترۆل ژی ل بازارێن جیهانێ هێشتا ل ژێر كاریگەریا ئالۆزیان دا یە و دلگرانی ل سەر ڤەگوهاستنا پەترۆلێ ل تەنگاڤا هۆرمز یا بەردەوامە. پێشبینێن نێزیك:
پڕانیا شڕۆڤەكاران د وێ باوەریێ دانە ل دەمەك نێزیك ئەگەرێن بەردەوامبوونا هێرشێن سنوورداركری زێدەترن ژ راوەستاندنا تەڤاهیا جەنگێ یان فرەهبوونا جەنگەكا مەزنتر، هەرچەندە چ ژ ڤان د پشتراست نینن.
تایبەت ئاماژە و باندۆرا ئەڤێ ڕەوشێ ل سەر هەرێما كوردستانێ و ئیراقێ دكەن ئەگەر ئالۆزی د ناڤبەینا ئەمریكا و ئیرانێ دا بەردەوام ببیت، هەرێما كوردستانێ و ئیراق زێدەتر د چەند ئالیەكان دا باندۆر دێ لێ هێتەكرن.
ئاسایش: ژ بەر هەبوونا هێزێن هەڤپەیمانان ل هەرێما كوردستانێ، هندەك باژار وەك هەولێر و تایبەت نێزیكی فرینگەهێ دێ بنە ئارمانجا هێرشێن درۆن یان مووشەكان. ل بەریا حەفتییا دەربازبووی چەندین هێرشێن درۆنی ل هەولێرێ هاتنە ئەنجامدان. و دەمێن دەربازبووی چەندین شەهید و بریندار ل پاش خوە هێلان.
ئابووری: نرخێ پەترۆلێ دشێت زێدەتر بلند ببیت و قەیران ژی دروست ببن، بەلێ ل هەمان دەم دا هاتن و بەرهەمئینان یان راوەستاندنا كاری ل هندەك كێلگەهێن پەترۆلا هەرێما كوردستانێ دێ زیانێن ئابووری دروست كەت.
هندەك كۆمپانیێن پەترۆلێ ژ بەر رەوشا ئەمنی، بەرهەمهئینان یا راگرتی.
سیاسی: حوكمەتا ئیراقێ بزاڤا د ناڤبەینا ئەمریكا و ئیرانێ دا دكەت دا هەڤسەنگیێ بپارێزیت و ب سەرەدانا سەرۆك وەزیرێ ئیراقێ عەلی زەیدی یا بۆ ئەمریكا و ئیرانێ ئەڤ چەندە زێدەتر سەلماند. بەلێ ئەڤ رەوشە فشارەكا مەزن ل سەر بەغدا دكەت و ململانێ ل گەل گرۆپێن چەكدار ئاڵۆزتر دكەت.
سنوورێ هەرێمێ: ژ سنوورێ ئیرانێ‌ و هەرێما كوردستانێ چاڤدێری و بزاڤێن هێزێن ئێرانێ یێن زێدەبووین، چونكو دلگرانیا هەی ژ چالاكی و هێزێن پێشمەرگێن كوردێن رۆژهەلاتێ كوردستانێ.
ل نوكەدا، پڕانیا شڕۆڤەكاران د وێ باوەریێ دانە. ئەگەرێ بەردەوامبوونا ئالۆزیێن سنوورداركری، زێدەترن ژ ئەگەرێ جەنگەكا فرەهتر ل ناڤبەینا ئەمریكا و ئێرانێ دا، لێ بەلێ ڕەوش زووتر دهێتە گوهەرتن.

زاگرۆس بەرواری

پشتی هەلوەشاندنا pkk، گاڤا هەری پڕاكتیك ژ لایێ سەركردایەتیا وێ ڤە ل شكەفتا (جاسانە) ل 11/7/2025 هاتەهاڤێتن.
جاسانە ئەو شكەفتا ناڤێ خوە ل دیرۆكا كوردستانێ كری.
پشتی سالا 1923 شێخ مەحموودێ حەفید و شۆڕەشگێرێن كورد كرە جهێ خوە پاراستنێ ژ هێرشێن لەشكرێ كۆلۆنیالیزما بریتانی.
شكەفت كرە جهێ رۆژنامەیا بانگی حەق ئەو ژی هەر ل ڤێ شكەفتێ ژ دایكبوو. هەلبەت رۆلێ شكەفتا جاسانە د دیرۆكێ دا رۆلێ هەری گرنگ یێ بۆ شۆڕشا مەزنا ئیلۆنێ و نوێ ژی یێ گێرای.
پەكەكێ ژی گاڤەك دیرۆكی هەر ل ڤێرێ هاڤێت بۆ چارەسەریا پرسا كورد ل باكوورێ كوردستانێ و 35 سەركردە و كادر و شەڕڤانان چەكێن خوە ل هەنبەری هەموو جیهانێ‌ و نوونەرێن وەلاتێن كاربدەست و رایا گشتی یا كوردستان و توركیێ شەوتاندن. نیازپاكیا خوە بۆ ڤێ پرۆسێسا ئاشتیێ دا خوەیاكرن. ئەڤ گاڤێن هەنێ‌ بۆ كوردان ب گشتی كرنە كارتێن بهێز كو كورد ل هەنبەری دەولەتا تورك بكاربینن. مخابن ئەڤێ دەولەتێ وەك پێدڤی د چارچووڤەیێ قانوونێ دبێژم:چ گاڤەك نەهاڤێتیە و سەركردەیێن ڤێ تەڤگەرێ ژی ئاماژێ ب ڤێ ئێكێ دكەن، دبێژن گاڤهاڤێتنا رایەدارێن توركیا وەك رێڤەچوونا كویسەلەیە. گومان تێدا نینە رۆلێ هەری سەرەكی هەرێما كوردستانێ پشتی بانگا ئۆجەلانی بۆ سەرخستنا ڤێ پێڤاژۆیێ یێ گێرای، سەرۆك بارزانی تەكەز ل پێڤاژۆیا ئاشتیێ دكر و د پڕاكتیك دا گاڤێن بۆ چارەسەریا ئاشتیانە ب رێیا دیالۆگێ یێن هاڤێتین، پرۆسێسێ د ئالی و رەهەندێن هەرێمایەتی دا سالەكا بێی كوشتن بێی هێرش و بێی تێكدانا گوند و جهێن سڤیلان موهراخوە یا ل پێڤاژۆیێ دای.
لێ ناهێتە وێ رامانێ كو ئەڤ پێڤاژۆیە دێ هەر ب سستی برێڤە بچیت. چونكو چاڤ ل سەر پەرلەمانێ توركیانە كو یاسایەك بهێتە دەرئێخستن ئێك هێزا چەكدار، زیندانیێن سیاسی، كەساتیێن پەنابەر كو ب سالانە ل ئەورۆپانە نەشێن ڤەگەرن وەلاتی و ئازادیێن چاند و زمانێ كوردی ل خوە بگرن و سوودێ ژ وان قانوونێن بنگەهین وەربگرن.
زیندانیێن سیاسی مافێ هیڤیێ یێ هەیی و ددەتە هندەك زیندانیان ئۆجەلان ژی د ناڤ دا، قانوونێن مافێن مرۆڤی یێن ئێكەتیا ئەورۆپا و چەمكێ هیڤیێ دبێژیت: هەر كەسێ ژ بەر ڕامان و هزرێن خوە یێن سیاسی پشتی 25 سالان كەفتیە د ناڤا زیندانێ دا، دشێت ژ نووڤە داخوازا ڤەكرنا بادەكێن خوە بكەت و قانوون رێكێ ددەتێ ب مەرج بهێتە ئازادكرن. دەولەتا توركیا ژی ئیمزا یا ل ژێر ڤان قانوونان یا كری، د نوكەدا داخوازا هەری سەرەكی یا بەرپرسێن تەڤگەرا هەلوەشیایی ژی، ئازادكرنا ئۆجەلانی یە.

زاگرۆس بەرواری

شێخ سەعیدێ پیرانی ئێك بوو ژ كەساتیێن دیار و رێبەرێن ئۆلی و جڤاكی یێن كوردی ل دەستپێكا سەدسالیا بیستێ. ئەوی پێشەنگیا شۆرەشەكێ كر.كو ل 13 شوباتا سالا 1925 شۆڕشێ دەست پێكر و ب شۆڕشا شێخ سەعید هاتە ناسكرن.
ئەگەرێن شۆڕشێ چ بوون؟
دیرۆكنڤیس ل سەر ئەگەرێن شۆڕشێ هەڤبیر و ئێك نێرین نینن! لێ بەلێ پڕانی ئاماژێ ب ڤان ئەگەڕان دكەن:
گەل نەیێ رازی بوو ژ سیاسەتا دەولەتا نوو یا توركیا، ب تایبەتی پشتی ژناڤبرنا خەلافەتا عوسمانی و چاكسازیێن ئێكلای و رۆگەشیێ.
داخوازیا پشكەكا سەركردە و هۆزێن كوردان بۆ ماف و ناسنامەیا كورد و كوردستانی، باندۆرا باوەریێن ئۆلی و شوینكەفتیێن رێبازا شێخ سەعیدی د ناڤا جەرگێ گەل دا.
بوویەرێن گرنگ: شۆڕشێ ل دەڤەرا پیران ئەوا د نوكەدا ناڤێ وێ ( دیجلە) دەست پێكر..
لێ هەر زویكا دەربازی ناڤچەیێن باژارێ ئامەدێ‌، چەولیك، مووش و هندەك دەڤەرێن دی بوو. لێ هێزێن دەولەتا توركیا ب هێزەكا زێدە یا سوپای و ب تایبەتی ب پشتەڤانیا لەشكرێ ئینگلیزان و سەرۆك هۆزێن كورد یێن كو ل شۆڕشێ و سەرۆكێ وێ غائین بووین، شۆڕش ژناڤبر.
شێخ سەعیدێ پیرانی ل نیسانا 1925 ب چەندین پێشەنگین شۆرشێ و بپشتەڤانیا ئێك ژ هەڤلنگێن شێخێ پیران یێ ب ناڤێ سەردار قاسم بەگ بهەڤرا هاتنە دیلگرتن.
ل 10 گولانێ ب دادگەهكرنەكا نە دادپەروەرانە یا لەشكری ب تاوانا غیانەتا مەزن ل 29~6~1925 ل گەل 49 رێهەڤالێن خوە ل ئامەدێ هاتنە سێدارەدان، لێ یا ژ هەموویێ سەیرتر ئەوبوو دەما دو ژ ڤان رێهەڤالێن شێخی دیار نامینن، هەما دادوەر بڕیارێ ددەت دو كوردێن دی یێن بێتاوان ل جهێ وان بگرن و ببنە بەر سێپێكێ و ل سێدارێ بدەن.
باندۆرا ڤێ شۆڕشێ و شكەستنا شۆڕشێ بوو ئەگەر، كو دەولەتا تورك ب توند و تیژی سەرەدەریەكا ستەمكارانە ل دەڤەرێن كوردستانێ و كوردنشین ل دژی كوردان بكەت.
كۆچكرن و سورگنكرنا كوردان یا ب دارێ زۆرێ.بۆ دەڤەرێن دووری وارێن وان، ئەڤێ چەندێ وەكر كو باندۆرا نەیێنی و یا دوورودرێژ ل سەر پەیوەندیێن دەولەتا توركیا و بزاڤا كوردی دا بمینن.
د ڤی چارچووڤەی دا حەتا نوكە ژی جوداهیەك د ناڤبەرا دیرۆكنڤیسان دا، هەیە ل سەر خوەزا و ئەگەرێن شۆڕشێ هندەك وەسا د بینن ئەڤە شۆڕەشەكا نەتەوەی و كوردی و كوردستانی یە، لێ د هەمان دەم دا هندەكێن دی وەسا د بینن پشتەڤانیا ئۆلی، و نەرازیبوونا ل هەمبەر چاكسازیێن دەولەتێ رۆلێ سەرەكی د ڤێ هەڤكێشێ دا هەبوو. لێ گەلەك لێكۆلەر و شرۆڤەكارێن سیاسی، د وێ باوەریێ دا نە، هەردو ئەگەرێن نەتەوەیی و ئۆلی باندۆر هەبوویە.

زاگرۆس بەرواری

بەری ئاماژێ ب مافێن پالە و كاركەرێن كوردستانێ بكەم، دێ رۆناهیێ ئێخمە سەر ڤێ رۆژا دیرۆكی جەژنا ئێكی گولانێ، هەلبەت بێدادی، د وەلاتەكێ دیكتاتۆری دا ژی بهێتە كرن حەتا داویێ بۆ وێ دەستهەلاتێ ناچیتە سەر.
ڤێجا وەلاتەكێ دایكا دیمۆكراسیێ و پاراستنا مافێن مرۆڤی قانوون هاتبنە دیاركرن، ژ بەر ڤێ چەندێ د ئێكی گولانا سالا 1886 ژ بۆ مافێن خوە یێن وەكهەڤیێ پالە و كاركەران ل وەلاتێن ئێكگرتیێن ئەمریكا و باژارێ شیكاگۆ دەست ب خۆنیشادانێن بەرفرهەكرن. خۆنیشاندان ژ بۆ وێ چەندێ هاتنەكرن كو ل جهێ 12 دەمژمێرێن كاركرنێ د رۆژەكێ دا بۆ بكەنە 8 دەمژمێر، ل جهێ 6 رۆژان ژ حەفتیەكێ بۆ بكەنە 5 رۆژ كاركرن د حەفتیەكێ دا، هەلبەت داخوازێن وان ب كەد و خۆنیشادانێن وان ب فەرمی ژ لایێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە هاتنە قەبوولكرن و رۆژا ئێكی گولانێ كرە جەژنا پالە و كاركەران.
و ماف ژی دایێ كو سەندیكایەك، بۆ پاراستنا مافێن وان بهێتە دامەزراندن، لەوا ل پڕانیا وەلاتێن جیهانێ یێن مافێن كاركەران د پاراستی، ئێكی گولانێ كریە پشوو و ئەو رۆژ وەك جەژن د هێتە پیرۆز كرن.
ل هەرێما كوردستانێ و عێراقێ كا مافێن ڤێ توێژا گرنگ حەتا چ ئاست هاتینە دابین كرن.؟ هەرچەندە حەتا ئاستەكی مافێن كاركەران ل هەرێما كوردستانێ ژ لایێ دەستهەلاتێ ڤە هاتینە دابینكرن و سەندیكایەك ژی بۆ هاتیە دامەزراندن، كو د چارچووڤەیێ وێ سەندیكایێ دا؛ مافێن وان بهێنە ڕێكخستن، چەندین پارتێن سۆسیالیزمی و كۆمونیستێن كوردستانێ ژی حەتا سەر هەستی ل گەل مافێن وانە، لێ ناهێتە وێ واتەیێ كو توێژا پالە و كاركەران چ كێماسی نینن.!
ئەگەڕ بەراوردەكێ دگەل وەلاتێن خوەدی سەروەری بكەین، دێ گەهینە ئەنجامەكێ كو ئەڤ توێژە ژ گەلەك مافێن خوە د بێبەهرن. بۆ میناك، هەر دەما كاركەرەك ل كۆمپانیەكێ، كارگەهەكێ، كاری بكەت، ل گۆرەی قانوونێن كاركەران پێدڤیە هەردەما ئەو كاركەر ل سەر ئەركی ژیانا خوە ژ دەست دا ئان ژ سەدەمێ كاری ل كارگەهەكێ، دەستەكی خوە پیەك ئان هەر ئەندامەكێ لاشێ خوە ژ دەست دا پێدڤیە ئەو ژ ئالیێ ماددی و مەعنەوی ڤە بهێتە قەرەبۆكرن.
مووچەك بۆ بهێتە دابینكرن و هەموو خەرجیێن نۆشداری ژ لایێ وێ كارگەهێ ڤە بۆ بهێنە خەرجكرن. حەتا ساخلەمیا وی وەك بەرێ دزڤریت، واتە پێدڤیە بیمەیا كاری (سیغورتە) هەر ل دەستپێكا دەست بكاربوونێ بۆ بهێتە دروستكرن. دا ل دەما هەر بۆیەرەكێ ژ مافێن خوە نەهێتە بێبەهركرن.
ب دیتنا من ئەگەر ل هەرێما كوردستانێ ئەڤ قانوونە هەبیت ژی لێ وەك پێدڤی د وارێن پڕاكتیكێ دا، نەهاتیە جێبەجێ كرن. بۆ میناك پێدڤیە پڕانیا كاركەرێن كوردستانێ ل كەرتێن تایبەت و گشتی دا كار بكەن كو حوكمەت ب قانوون ڤی مافی بدەتە كارەكەرێن كوردستانێ، لێ گەلەك جاران من دویڤچوونا د ڤی واری دا كری، د پرۆژەیێن كەرتێن تایبەت و حكومی دا پالە و كاركەر ژ وەلاتێن هەڤسۆیێن هەرێمێ بپرانی كاری تێدا دكەن.
ژ لایەكی ڤە ئەڤ چەندە ل چ وەلاتێن جیهانێ مرۆڤ نەشێت نموونەكێ بینیت، ژ لایێ دیڤە خوارنا مافێن كاركەرێن كوردستانێ یە، ژ لایێ دیڤە ئەو پارەیێ دكەڤیتە د بازارێن هەرێمێ دا ئەو ژی ژ هەرێمێ دەردكەڤیت و ئەڤ چەندە ژی دبیتە بارگرانی بۆ سازیێن پەیوەندیدارێن حوكمەتا هەرێما كوردستانێ.
بۆ میناك، پالەیێن پاككرنا كۆلان و تاخان، كاركەرێن ئاڤاكرنا چەندین پرۆژەیێن خانۆبەرەیان. كەسێن د مالان دا ل نەخۆشخانەیان كار دكەن، لێ ئەگەر خەلكێ هەرێمێ د هندەك بیاڤان دا كارنەكەن ئەو ژی ژ بەر چاند و تیتالێن كوردی، ئەڤە نابیتە بەهانە كو گرنگی ب تەخەیا كاركەر و پالەیان نەهێتە دان. و پێشنیاز دكەم د رێكا ناڤەندێن رەوشەنبیری و تایبەتمەندێن جڤاكناسی خەلكێ مە ژ لایێ دەروونی ڤە بهێنە پەروەردەكرن كو هەر كارەك ژ ڤانا مرۆڤ بكەت، سەركەفتنە بۆ ژیان و ئاڤەدانكرنا كوردستانێ. پیرۆز بیت ئێكی گولانێ جەژنا پالە و كرێكاران.

زاگرۆس بەرواری

ژینگەپارێزی قانوونی یە ئان وەلاتپاێزی یە؟ هەلبەت دو چەمكێن پێكڤە گرێداینە! جارێ ئەم پێدڤی قانوونێن وەكهەڤین، دا ل سەر وان شەنگستەیان جڤاكەك دلسۆز بهێتە ئاڤاكرن.
جڤاكێن دلسۆز گومان تێدا نینە دێ جڤاكەك هشیار بیت، لێ جڤاكا هشیار ئەو جڤاكە یا ل سەر مافێن خوە بێدەنگ نەبیت، وێ دەمێ دێ وەلاتەك ل سەر شیانێن وێ جڤاكێ هێتە ئاڤاكرن.
بۆچی ل وەلاتێ مە هەست ب بەرپرسیارەتیا تاك و خێزانێ ناهێتەكرن؟ چونكو وەلاتپارێزی ل جەم مرۆڤی و خێزانا كورد دهێتە پەروەردەكرن، پاشی دەربازی خواندنگەهێن حكومی و سازیێن سڤیل دبیت.
لێ ئەڤرۆ ئەم دبینن ل وەلاتێ مە دادپەروەریا جڤاكی ئەگەر هەبیت ژی یا پڕی كێماسی یە، لەوا شەنگستێن وەلاتیبوونێ هێشتا ل وەلاتێ مە نەهاتینەدانان، ئانكو كەسێن هەین خوە وەلاتیێن پلە ئێك دزانن، لێ پڕانیا وەلاتییان پلە دو و سێنە.
ئەڤ خالە پێدڤی چ شرۆڤێن دوور و درێژ ناكەت. ئاها ئەڤەیە كاكلكا مژارێ، لەوا ژینگەها وەلاتێ مە راستی جینۆسایدێ هاتیە، حەفتیا دەربازبووی، دەما بەرەو ئەركێ خوە دچووم دو هەڤال ژی ل گەل مەبوونن ئێك شۆفێرە یێ دوێ ژی، كارمەندێ پشكا ئەم تێدا كار دكەین گەلەك جاران د رێكێ دا ئەم دەرگەهێ هندەك خالێن گرتی ڤەدكەین و دانوستاندنێ ل سەر دكەین هەلبەت ئەڤ چەندە ژ دلسۆزی یە.
مە ل فەرمانگەها ئالاتریكێ (كارەبێ) ل دەڤەرداریا سێمێلێ بادەكەك برێڤە دبر. ل پێشیا فەرمانگەهێ ئەم ل هیڤیا كارمەندەكێ وان مایین یێ كارێ مە ل جەم. كەسەكی ژی هەر ل نێزیكی مە، هاتنوچوون دكر و بتلەكێ ئاڤێ د دەستی دابوو ئاڤ ڤەدخوار، ئەم ژی د ئۆتۆمبێلێ دا بوون. لێ ب جلكێن لەشكری بووین.
ئەو كەسێ ئاڤ ڤەدخوار ل نێزیكی تەنەكا گلێشی بوو، هێشتا بتلێ ئاڤێ ب دوماهی نە ئینای هەما بتلێ ئاڤێ هاڤێتە سەر لێڤا جادێ. من ژی گۆتە هەڤالان ئەز دێ بێژمێ بتلێ خۆ راكەت، شۆفێری گۆتە من بەلكو ژ ئالیێ دەروونی ڤە نەیێ دروست بیت!، من دیت ئەو ژی نەیێ بەرهەڤە وەك ئەز تێگەهشتیم یێ دبێژیتە من ما چ كارێ مە پێ یە هەما بلا ئەو ژی بتلێ خۆ بهاڤێت ژ لایێ سایكۆلۆژی ڤە، ئەڤێ چەندێ ئەز ئێشاندم.
چونكو كەسەك ل گەل من بیت هەست و بەرپرسیارەتیا وی ئەڤە بیت هەلبەت دێ پێ ئێشم. لێ پاشی هاتە بیرا من كو ئەو ژ لایێ بێدادیێ ڤە وێ بەرپرسیارەتیێ بۆ مە نا دانیت و بەلكو یێ مافدار ژی بیت.
لێ ئەز ژ ئۆتۆمبێلێ پەیابووم؛ هەردو هەڤالێن من ژی پەیابوون. هەما ئێكسەر من گۆتە وی هەڤوەلاتی ئاها ئەڤەیە وەلاتپارێزیا تە؟ بتلێ ئاڤێ بهاڤێژیە سەر جادێ.
هەما ئێكسەر چوو بتلە راكر و كرە د تەنەكێ گلێشی دا و گۆت: مامۆستا ئەز ئەندازیارێ تەكنیكێ مە و دەرچوویێ زانكۆیا مووسلم، لێ گەلەك جاران دهێمە ڤێرێ و گلێشی بەرهەڤ دكەم و ژ سەر جادێ و كۆلانان رادكەم. پڕسیارا جەوهەری ئەڤەیە؟ گەلۆ مافێ مەبوو وەك هەڤوەلاتی ل سەر زێدەگاڤیا وی كەسی بێدەنگ نەمینینن؟
ئەگەر ماف و بەرپرسیاریا مە بیت، واتە مافێ هەڤوەلاتیێن ڤی وەلاتی یە ل سەر هەموو زێدەگاڤیێن ژ لایێ كێڤە بن و چ زێدەگاڤی بن. خوە بەرپرسیار ببینن و پێدڤیە بێدەنگ نەمینن. ئەگەر ئەڤە پێكهات دێ وەلاتێ مە ل سەر شەنگستێن دادپەروەری و وەكهەڤیێ ئێتە ئاڤاكرن.

زاگرۆس بەرواری

هەلبەت فۆرما دپلۆماسی یا ئەنتالیا ژ لایێ وەزارەتا كارێ دەرڤە دهێتە ڕێكخستن و هەر سال ژی ب بەرنامە و ئەژندایێن ژێكجودا دهێتە برێڤەبرن.
كەساتیێن سیاسی، دیپلۆماتكار، ئەكادیمیست، بازرگان، و ئابووریناس، د چارچووڤەیێ سیاسی دا ل هەڤ دجڤن لێ ڤان مژار و ئالیێن مە ئاماژە ب ناڤێن وان كرین گەنگەشە ل سەر دهێتەكرن و چارەسەریا پرسگرێكێن هەرێم و دەڤەرێ د ناڤ دا دهێنە دەستنیشانكرن و چارەسەركرن.
د هەمان دەم دا، كێشەیێن، ژینگەهێ و یێن خوەزایێ ژی دهێنە دەستنیشانكرن ژ بۆ چارەسەركرنێ.
هەلبەت هەر سال ل سەر ئاستێن بلند هەرێما كوردستانێ ژی پشكداریەكا كاڕا یا هەی ئەڤ سالە ژی سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ نێچیرڤان بارزانی ب شاندەكا ل ئاستێن بلند بەشداریەكا كارا هەبوو ئەڤێ بەشداریێ گرنگیا هەرێما كوردستانێ دیار دكەت،
سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ، د دەمەكیدا پشكداری ڤێ كۆربەندا دپلۆماسی بوویە كو ئەڤسالە ڕەوشا رۆژهەلاتا ناڤین ژ ئالیێن ئاسائیشا دەڤەرێ و شەڕێن بەرەیێ ئەمریكا و ئیسرائیلێ، ل دژی ئیرانێ رەوشا ئالۆزتر لێكری، ئەڤە بابەتەكێ سەرەكی بوو كو ئەڤ سالە د ڤێ فۆرما دپلۆماسی دا هاتیەكرن، ژ لایێ دی ڤە رێگرتن ل بلندبوونا نرخێن كەرەستەیێن ب ژیانا وەلاتیان ڤە د گرێدایی و بازارێن ئەنەرژیێ، وەك غاز و گاز و ئەلكتریك، ئاڤا سەر ئەرد و گەشت و گوزارێ، و ڕێك خوشكرن بۆ بازارێن جیهانێ و دەڤەرێ.
هەلبەت كێشەیێن هشكەسالیێ‌ و حەتا كیشوەرێن وەك ئەفریقا باشوور ژی د ناڤ ڤێ فۆرما سێ رۆژی دا دهێنە نرخاندن، زێدەتری نوونەرێن ٧٥ وەلاتێن جیهانی و نێزیكی ٥٠٠٠ هزار كەس د ڤێ كۆڕبەندێ دا دپشكدارن. گرنگی ب وەلاتێن بەلقان هاتیەدان و رۆژهەلاتێ ئانادۆلۆ واتە باكوورێ كوردستانێ ژی د ناڤدا خالێن لاواز و یێن سەركەفتی دهێنە دەستنیشانكرن ژ بۆ چارەسەریێ. لێ ئەڤ سالە رۆلێ وەلاتێن وەك پاكستان، عەرەبستانا سعوودی و ئازەربایجان یێن دیارتر بوو، ئەو ژی ژ بەر رۆلێ سەرەكی ژ بەر ئاشتیا د ناڤبەرا وەلاتێن ئەمریكا و ئیسرائیل و ئیرانێ دا. خالەك ژ وان ژی گرێدای رۆژهەلاتێ كوردستانێ یە ئەگەر ل وێ پارچا كوردستانێ هندەك پێشهاتێن نوو ڕووبدەن دا ئەو وەلاتێن ئاماژە پێهاتیەكرن بەرەڤانیێ ژ هەلوەستێ دەولەتا تورك بكەن، ئەو ژی رێگریكرنە ل مافێن نەتەوەی و چاندی یێن كوردان و پاراستنا ئێكپارچەیا ئاخا وەلاتێ ئیرانێ یە. لێ پشكداریا سەرۆكێ هەرێمێ خالەكا ئەرێنیە كو دبێژیتە وەلاتێن داگیركەرێن كوردستانێ، ئەم چ دەمەكێ نەبووینە گەف ل سەر ئاساییشا وەلاتێن وە بەلكو كورد و دەستهەلاتێن كوردی فاكتەرێن ئاشتی و ئارامیا دەڤەرێنە و چارەسەریا پرسا وان دێ ڕۆژهەلاتا ناڤین یا ئارامتر بیت.

زاگـرۆس بـەرواری

باژارێن هێرۆشیما و ناكازاكیێن ژاپۆنی، شەرێ دوێ یێ جیهانی ب داویكرن. هەردو رژێمێن داگیركەرێن ئیراق و ئیرانێ ژی وەسا هزر دكر ئەگەر ب چەكێن كۆمكوژ هێرشی سەر باژارێن كوردان هەلەبجە و سەردەشتێ بكەن دێ شەڕێن كەنداڤی بداوی هێن، مخابن كوردێن هەردو پارچەیان كرنە قوربانی و سۆتەمەنیێن جەنگێن خوە، لێ پشتی بیرەوەریا 38 سالیا كیمیابارانكرنا باژارێ هەلەبجەیا شەهید ئەو باژارێ بوویە ناسنامەیا مەزلۆمیەتا گەل و نەتەوەیا كورد هێشتا رۆژهەلاتا ناڤین ئارامی ب خوەڤە نەدیتیە. ئەم د دەمەكی دا ڤێ بیرەوەریێ دكەین هێشتا زارۆكێن وەلاتێ مە و یێن رۆژهەلاتا ناڤین ب دەنگێن درۆن و بۆمبەیان ژ خەو را دبن. چاڤێن دوژمنان ب ڤێ ئازادیێ ڕانابن، ناخوازن كورد پاریەكێ نانی ب ئارامی بخۆن. هەلبەت ئەڤە بوونە 38 سال د قۆناغێن جوداجودا دا ل گۆرەی شیان و دەلیڤەیا خوە مە ب رێز و چالاكیێن جودا جودا و ب چەماندنا بەژنا خۆ و ب گۆتار و پەیڤ و ڕێورەسمان رێزا ل هەلەبجەیا شەهید و قوربانیێن وێ گرتی و پێدڤیە هەر سال لاپەرەكێ وێ تراژیدیێ و تاوانا هۆڤانە بێتە ڤەكرن دا نفشێ نوكە و یێن پاشەرۆژێ نرخێن ڤێ ئازادیێ و دەستكەفتیێن خوینا شەهیدان بزانن.
هەلبەت، دێ بۆ ئێكەم جار ئاماژێ ب ڤێ بیرەوەریا تراژیدیك و جەرگ بڕ كەم، كا چاوا ئەڤ بوویەرا تراژیدیك و هۆڤانە من بهیست و ئەز ل كیرێ بووم؟
ل رۆژا/17 -3 -1988 – ل گەل پۆلەكا پێشمەرگەیی ژ بارەگایێ لیژنا ناڤچەیا ئامێدیێ، ژ گە لیێ بێشیلێ، د هاتین ئەم چووینە، لایێ هەڤالێن ئەسنادێ ل گرێ ناڤبەینا بێشیل و بازێ جەم فەرماندە سەدیق بریفكی و پێشمەرگە مەهدی بریفكی كو نوكە ل باژارێ زاخۆ د ژیانێ دایە و كەساتیەكێ چەلەنگ و پێشمەرگەیەكێ ب جەرگ بوو.
پشتی مە خوارنا نیڤرۆ ل گەل ڤان قارەمانات خواری كو برنج و ئافكا سۆر یا فاسۆلیا زێدە باری، ب ڕاستی ژ بەر رێزا بابێ مە، وان مریشكە ك ژی هەبوو بۆ مە ئەو ژی چێكر و مە خوارن، هەلبەت، مە خواتر ژ وان خواست ئەم گەهشتینە گەلیێ گوندێ بازێ وێ دەمێ كۆمیتا یەكێتی نشتیمانی كوردستان ل گەلیێ بازێ بوو، عبدوللا هرۆری بەرپرسێ وێ بوو! لێ ئەو نەل بارەگایی بوو.
ئەم چووینە لایێ كادرەكێ دی یێ نیاس كو وێ قۆناغێ بەرپرسێ نڤێسینگەها پێنووس و بێتەلێ بوو.
ئەو ژی ئەیوب حەجی حەكیم بوو. پشتی خێرهاتن و دیدارێ گۆت: ب مخابنی ڤە دێ بۆ هەوە نووچەكا گەلەك دلتەزین و خەمگین بێژم: دگەل هندێ ژ هەردو خالێن دوژمنی یێن گرێ سۆتكی و بازیڤێ ب تۆپێن دویر هاڤێژ گەلی و بارەگا بۆ دەما نێزیكی دەمژمێرەكێ هاتە بۆمبەبارانكرن. لێ چ زیانێن گیانی نەبوون.
هەلبەت بۆ دیرۆك پێدڤیە مرۆڤ بێژیت و ب دروستی ئاماژێ پێ بكەت، ئیسنادا لیژنێ ل جەم مەهدی بریفكی وان كو پۆلەكا پێشمەرگێن قارەمان بوون، بەرسڤا بۆمبەبارانا دوژمنی ب باشی ژ لایێ وان ڤە هاتەدان. ئەو بۆردومان ژی بۆ مە نەگەلەكا نامۆ بوو.
چونكو رۆژانە دەڤەرێن ڕزگاركری دهاتنە بوردومانكرن ژ لایێ لەشكر و جاشێن رژێما گۆڕبەگۆڕ و دارودەستەكێن وان ڤە.
دا بهێمە د ناڤا مژارا خۆ یا سەرەكی دا. پاشی ئەیۆب گۆت: شڤێدی ئەم ژ ئالیێ سەركردایەتیا خۆ هاتینە ئاگەداركرن كو هەلمەت و ئۆپەراسیۆنا ئەنفالان یا دەستپێكری و دوهی بەری نیڤرۆ باژێرێ هەلەبجە ژ لایێ بالەفرێن دوژمنی یێن جەنگی و ب چەكێن قەدەغەكری وەكو بۆمبێن كێمیا وی و سیانید و خەردەلێ ڤە هاتینە بۆمبەبارانكرن. ب مخابنی ڤە، نێزیكی (5) هزار زارۆك و ژنێن سڤیل ژیانا خوە یا ژ دەست دایی.
و زێدەباری (10 )هزار خەلكێن بێگونەهێن باژارێ هەلەبجە بریندار بووینە. ب دەهان هەزار ژی ئاوارەی سنوورێ وەلاتێ ئیرانێ بووینە، ل گەل هندێ وەك بەلگە بۆ ئاخافتنێن خوە، برۆسكە و پەیام ل گەل وێنەیان نیشا مەدان و بۆ مە خواندن.
و گۆت: ئەم هاتینە ئاگەداركرن كو ب دروستی لێ بێی چاڤترساندن، كو ئەم مۆرالێ گوندنشینان تێكبدەین و ورەیا جەماوەری بیننە خوارێ پێدڤیە ڤان ڕاستیان بگەهینینە گەلێ خوە؛ هێشتا چ تاوانێن مەزن ل دەڤەرێ چێنە بووین.
بەری ئەم خاترا خوە، ژ وی و چەند هەڤالێن وان بخوازین گۆت: وەرن دا. هەوە ببمە د كوگایێ مەخزەنا چەكی ڤە دا بۆ خوە هندەك (فیشەك) گولەیێن كلاشینكۆفان ببەن، چونكو دێ ژ سوبەهی وێ ڤە، بارەگای ڤالا كەین لێ بلا ب نهێنی بمینیت.
هەرچەندە كلاشینكۆفا من ژ كەلەخێ من مەزنتر بوو چل خۆرەكا هنگاری (ئاربیكی) بوو.
ئەو سالەك بوو، ژ لیژنا ناوچا ئامێدیێ من وە رگرتی، ژیێ من پازدە سالەك د بوون. هەڤالان ب كەنی ڤە گۆتێ ئەو پارتی یە! ما دێ چاوا گولەیا دەیە وی؟ گۆت: بارەگا یێ وییە و یێ شەهیدانە ب راستی ل بیرا منە زێدەتری سەد گولەیێن كلاشینكۆفێ دانە من و چەند هەڤالەكان كو د وێ گەشتێ دا ئەم ب هەڤرابوون.
هەلبەت خواندەڤانێن رێزدار؛ دیسا ئەم ل بارەگایێ، لەشكری یێ لیوا 27 ڤێ بیرئانینا خەمگین د دەمەكی دا دكەین؛ دیسا گەلێ مە ل ژێر گەفێن داگیركەر و گرۆپێن ژ یاسایێ دەركەفتینە، رۆژهەلاتا ناڤین یا بوویە دۆژەهەكا مەزن، ژ كەركووك و شنگالێ‌ و حەتا دگەهیتە هەولێرا خۆڕاگر و بەرخوەدێر خوینا ژ ڤێ بڕینا كوویرا هەلەبجە دچیت و ئەو بڕین هێشتا یا ل چارەسەری و تیماركرنێ دگەرهیت. گومان تێدا نینە، تەنێ دەرمانێ وێ ژی ئێكرێزی و براتیا مللەت و رێكخستنێن سیاسی یێن گەلێ مەنە، ئەگەڕ مەحالە ئەم بشێن رێكێ ل ڤان تاوان و رۆمەت شكاندنا نەتەوەیا خوە بگرین، حەتا گەلێ مە بگەهیتە ئارمانجا خوە ئەو ژی سەرخوەبوون و ئازادیا وەلاتێ مەیە.

زاگرۆس بەرواری

ژنا كورد گەلەك جاران موهرا خوە ل دیرۆكێ دا یە، هەر ژ چاند و تیتالێن كوردی بگرە حەتا دگەهیتە تێكۆشین و خەباتا پێشمەرگایەتی و شەڕێن ئازادیێ و پڕ ئالی د ناڤا خەباتێن سیاسی، دپلۆماسی و جڤاكی دا بوویە، ژنا كورد ل سەر ئاستێ جیهانێ هاتیە ناسكرن د ڤان واروان دا. هەلبەت دێ ئاماژێ ب ژنەكا سیاسەتڤانا كوردان هۆلەندی كەم كا ئەو كییە؟ دیلان یەشیلگۆز ل 18/6/1977 ژ بابەكێ كورد و دایكەكا نەژاد تورك كو بابێ وێ خەلكێ دێرسما باكوورێ كوردستانێ بوو ل باژارێ ئەنقەرە ژ دایكبوویە.
هێشتا ئەو یا زارۆك بوو دەما دچنە گریكلاند، پاشی ل سالا 1984 ل گەل دایكا خوە فاتمایێ و خویشكا خوە دچنە وەلاتێ هۆلەندا و داخوازا پەنابەریێ دكەن و ل وی وەلاتی وەك پەنابەر ژیانێ دەرباز دكەن.
لێ هەرچی بابێ وێ یۆجەل یەشیلگۆزە ئەو بەری كۆدەتایا (جونتایا) 12/9/1980 ئەندامێ سەندیكا كاركەرێن ئانادۆڵو و توركیا (Disk) بوو، لێ پاشی ئەو ل سەر دۆزا كوردستانێ وەك ب هەزاران كوردێن دی و، ب ئەندامبوونا (PKK›ê ) دهێتە گونەهباركرن پاشی دهێتەگرتن و د زیندانێ دا راستی ئەشكەنجەكا گەلەك مەزن و هۆڤانە دهێت.
لێ دیلان خان ل ئەمستردام زانكۆیێ ب داوی دكەت و پاشی ماستەرێ ژی د خوینیت ل گەل هندێ ژی دبیتە ئەنداما پارت و تەڤگەرێن سیاسی،چاندی، رۆناكبیری، لەوا ل سالا 2014\بۆ 2017 دبیتە ئەنداما باژێرڤانیا ئەمستردام.
و پاشی درێژیێ ددەتە چەند خەباتێن دی د ناڤا پارتیا ئازادی و دەمۆكراسیا گەلاندا واتە VVD دبیتە كاندید و ل رێزا چارێ دهێتە هەلبژارتن. ئەو دچیتە جڤاتێ و ل سالا 2017 ئەركێ سیاسەتا ئەنەرژیێ دا كار دكەت.ل سالا 2021 دبیتە وەزیرا دەولەتێ د كابینەیا سێیێ یا سەرۆك وەزیر روتتە و ب كارێن ئەكۆنومی و سیاسەتێ بەرپرسیاریێ وەردگریت.ل سالا 2022 ژی د بیتە وەزیرا دادێ د كابینا روتتی دا..
هەلبەت د نوكە دا بەرپرسیاریەكا دی وەرگرتییە ئەو ژی، وەك سەرۆكا VVD بوویە جێگرا سەرۆك وەزیرێ هۆلەندا و د هەمان دەم دا ژی وەزیرا بەرگریا ڤی وەلاتی و كەسەكا خۆدان شیان ناڤێ وێ كەفتیە رۆژەڤا هۆلەندا و وەلاتێن ئێكەتیا ئەورۆپا دا.
هەلبەت دیلان چونكو كوردە و ژنە لەوا و د هەمان دەم دا ژی، كەساتیەكا سەركەفتی یە د سیاسەتێ دا و دەستپاكە، لەوا هەر زووكا شرۆڤەیێن جودا جودا ل سەر كەسایەتیا وێ دهێنەكرن و گەلەك ئالیێن چاڤدێر وێ ب گرنگ د نرخینن. دیلانا ژ دایكبوویا پایتەختێ توركیا ئەنقەرێ یە. لێ ئەو كچا بابەكێ كوردێ زازا یە و خەونێن وێ د نوكەدا بوونە راستی.
گەلۆ دێ حوكمەتا هۆلەندا كەنگی دەست بكار بیت؟ وەك هاتیە راگەهاندن دێ ل داویا مەها شوباتێ كو دبیتە 23/2/2026، لەوا ل باژارێ لاهای و ل كۆچكا پاشایێ هۆلەندا سووندا یاسای خوار و حوكمەت ژ ئالیێ كوالسیۆنەكا سێ پارتیان پێكهات، و دەستبكاربوون. لێ ڕێوڕەسمێن كابینەیا نوو پشتی 117 رۆژێن دانوستاندنێ هات حەتا گەهشتینە بڕیارا ئاڤاكرنا كابینا حوكمەتێ، هەلبەت ب هاتنا ناڤێ دیلانێ خوەیا دبیت كو د ڤێ قووناغێ دا، گوهارتنێن نوو یێن كەفتینە د سیاسەتا وەلاتێ هۆلەندا دا و ئەڤی ناڤی دێ باندۆر ل سەر سیاسەتا ناڤدەولەتی ژی هەبیت.بێگومان دیلان یەشیلگۆز كوردە، و كەسەكا پەنابەرە ل وەلاتێ هۆلەندا لێ یا خوە پێگەهاندی و شیایە ل ڤی وەلاتی بۆ خوە پێگەهەكی دروست كەت، لێ حەتا نوكە وەك سیاسیەكا كورد ژ بلی سەرەدانەكا هەرێما كوردستانێ ئەو ژی وەكە وەزیرەكا وی وەلاتی پشتەڤانیا وێ بۆ دۆزا كورد ل چ پارچەكێ خوەیا ناكەت. لێ چاڤێن كوردان ل سەر خەبات و تێكۆشینا دیلانێ نە كا دێ د چ واریدا گاڤەكێ بۆ چارەسەریا دۆزا كوردی هاڤێژیت؟.