زاگرۆسێ بەرواری

هەلبەت ریفراندۆما سەرخوەبوونا هەرێما کوردستانێ ئێکە ژ گرنگترین بۆیەرێن سیاسی د دیرۆکا نوو یا کوردستانێ، ئیراقێ و رۆژهەلاتا ناڤین دا.
ئارمانج ژ ڕیفراندۆمێ و کەنگی هاتەکرن.؟ وەکو یا خۆیا ل٢٥/ئیلۆنا ٢٠١٧ ڕیفراندۆم ل هەرێما کوردستانێ و هندەک دەڤەرێن ناکۆکی ل سەر، ژ وان باژارێ کەرکووکێ، برێڤەچوو، پرسیارەک ب ئاوایەکێ سادە دهاتەکرن و ئەڤە بوو؟ ئەریێ تە دڤێت هەرێما کوردستانێ و ناڤچەیێن دەرڤەی هەرێمێ کو کورستانی لێ دژین، ببنە دەولەتەکا سەربەخۆ؟ هەلبەت ئارمانجا سەرەکی ژ دەستپێکرنا پرۆسەیا سیاسی بۆ دامەزراندنا دەولەتا سەربەخۆ یا کوردستانێ بوو، نەکو تەنێ ب ئەنجامێن ڕیفراندۆمێ، دەولەتەکا نوی د هەمان رۆژ دا، دروست بکەن. نەتەوەیێن ئێکگرتی د وێ دەمێ دا ئاماژە ب وێ چەندێ دکر کو ڕیفراندۆما ئێکلایانە بۆ حوكمەتا ئیراقێ و پڕانیا وەلاتێن هەڤسوی و جڤاکا ناڤنەتەوەیی مەترسیدارە و پشتەڤانیێ ل ڤێ پرۆسێسا ڕیفراندۆمێ ناکەن. ئارمانجێن سەرەکی، ئارمانج و زەلالیا چەند خالێن سەرەکی:
ئێک: دەربڕین ژ خوەستەکێن گەلێ مە، نیشادانا ئەوێ چەندێ یە کو بەشەکێ زێدەترێ روینشتڤانێن کوردستانێ کا چ دڤێت؟
دو: دەستپێکرنا پرۆسەیا سەربەخۆییێ، ببیتە بنگەهێ دانوستاندنێ ل گەل بەغدا و جڤاکا نێڤدەولەتی.
سێ: ب هێزکرنا هەلوەستێ سیاسیێ هەرێما کوردستانێ، هەرێمێ ب دەنگێ پڕانیا گەلێ خوە پێگەهێ خوە د دەما دانوستاندنێ دا ب هێزکر.
چار: چارەسرکرنا پرسێن ناڤچەیێن کێشە و ناکۆکی ل سەرهەیین. ب تایبەتی باژارێ کەرکووکا دلێ کوردستانێ و ماددێ ١٤٠ دەستوورێ ئیراقێ.
پێنچ: بنەما و بنگەهێ دەولەتسازیێ. لێ ب مەرجێ ئەگەر پرۆسە یا سەرکەفتی بایە. هەلبەت دا گاڤێن دی بۆ دامەزراندنا دەولەتەک و سەرخوەبوونا کوردستانێ دەستپێکربان.
ئەنجام چ بوون؟ دەنگدەرێن دلسۆز ئەوێن پشكداری کرین ب ڕێژەکا ئێکجار زۆر ل گەل دەنگێ (بەلێ) بوون و دەنگ بۆ بەلێ دان. لێ مخابن ڕیفراندۆم نەشیا سەرخوەبوونا کوردستانێ ڕابگەهینیت. چونکو بەغدا ئەنجام ڕەتکرن و پڕانیا دەولەتان ژی تایبەت ئەمریکا و ئینگلتەرا پشتەڤانیا هەلوەستێ سەرکردایەتیا کوردستانێ و گەلێ کورد ژ بۆ سەرخوەبوون و جودابوونێ ژ ئیراقێ نەکرن. وەکو دهێتە زانینن! ل ٢٠ مەها چریا دویێ یا سالا ٢٠١٧ دادگەها فیدرالی یا بلندا ئیراقێ بڕیار دا کو ڕیفراندۆمێ چ بنەمایێن دەستووری نینن! و ئەنجام و باندۆرا وێ یا سیاسی و نەتەوەیی هەلوەشاندن. لێ چەندین ئەڤا هە هاتبیتە ئەنجامدان.، لێ ئەو نەشیانە چ دەمەکێ رێکێ ل بەر خوەستەک و ڤینا گەلێ کوردستانێ بگرن. چونکو ب کورتی دیرۆکا ڕیفراندۆمێ و رۆژا دەنگدانێ بۆ سەرخوەبوونا کوردستانێ ل ٢٥/٩/٢٠١٧ رۆژەکا دیرۆکی یە د دیرۆکا پڕشنگدارا هەرچار پارچێن کوردستانێ دا. چونکو دەنگێن زەلالێن هەری زۆر بۆ بەلێ بوون. لێ دەستهەلاتدارێن بەغدا ل جهێ ڤێ پرۆسێسا دیمۆکراتی و یا مافێن گەلان و چارەنڤیسێ وی، ب دیالۆگێ پێشوازیێ لێبکەن، بەروڤاژی ب هێزا لەشکری و تۆپ و تانکێن ئەبراهام هێرشی سەر هەرێما کوردستانێ یا دەستووری کرن. هێزا پێشمەرگێ کوردستانێ ژی ب گیانێ خوە بەرەڤانی ژ ئاخا کوردستانێ و سەروەریا هەرێمێ و هەلوەستێ گەل و سەرۆک بارزانی و سەرۆکایەتیا کوردستانێ کرن.
لەوا شیان ل سنوورێن پردێ و سحێلا وانەیەکا مەزن بدەنە لەشکر و ملیشیاتێن حەشدا شەعبی یا شۆفینی.
چەندین پشتی ڕیفراندۆمێ کێشەیێن سیاسی و سەربازی، و بڕیارا دادگەها فیدرالی یا ئیراقێ و هەلوەشاندنا ئەنجامێن کو گەلێ کوردستانێ ٩٣%،٧ دەنگێ بەلێ بوون لێ راستە ڕیفراندۆم ب سەرێ خوە نەشیا کوردستانێ سەربخوە بکەت. بەلێ دیارکر کو گەلێ کوردستانێ دەولەتا خوە یا سەربەخۆ دڤێت و ئارمانجا خوە ژی ب رێکا ئاشتیێ نیشانی هەموو جیهانێ دان.

زاگـرۆس بـەرواری

هەلبەت ژ بەر قوربانیێن ١٢سالێن تێكۆشینا تەڤگەرا ئازادیخوازیا كوردی ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ نەتەوەیا كورد چاڤەرێی دەستكەفتیێن مەزن بوو، د سووریا نوی دا، لێ مافێن نەتەوەیی یێن گەلێ كورد ل ڕۆژئاڤا و سووریا و ب تایبەتی پشتی ٢٠١١ حەتاكو ئەڤرۆ، ٢٥ی تەباخا ٢٠٢٦ ڕەوش یا هاتیە گوهارتن.
گرنگترین دەستكەفتێن كوردان
هەبوونا كوردان وەكو پێكهاتەیەكا ڕەسەن و یا سەرەكی ل سووریا هاتنە ناسكرن.
د ڕێككەفتنا ١٠ ئادارا ٢٠٢٥ ئەوا د ناڤبەرا ئەحمەد شەرع و مەزلۆم عەبدی دا، حوكمەتا سووریا ب فەرمی مافێ كوردێن سووریا بۆ هەڤوەلاتیبوونێ و مافێن دەستووری دانپێدان كر. ئەڤە د دیرۆكا نوی یا وەلاتێ سووریا دا خالەكا گرنگە.
ئەزموونا رێڤەبەریا خوەسەر و مافێن گەلێ كوردستانێ
ل ٢٠١٢ حەتا ٢٠٢٥، كورد و هەڤپەیمانێن خوە، ل باكوور و ڕۆژهەلاتێ سووریا سیستەمەكێ خۆەسەر و یێ خوەرێڤەبرنێ د چارچووڤێ مەدەنی و سیاسی دامەزراند؛ ئەڤە بوو ئێك ژ مەزنترین ئەزموونا سیاسی یا گەلێ كورد د دیرۆكا سووریا دا.
دەستكەفتێن نوو یێن سیاسی د ناڤ پرۆسەیا سووریا نوو دا؟
كورد شیان هەبوونا خوە بدەن قەبوولكرن و ڕاستەوخۆ ل گەل حوكمەتا نوو یا دیمەشقێ دانوستاندنێ بكەن و پرسگرێكا كوردی داننە سەر مێزا دانوستاندنێ د سووریا نوو دا. ڕێككەفتنا سالا ٢٠٢٥ تەگەزیێ ل ڤێ مژارێ دكەت.
زمان و ناسنامەیا كوردی
زێدەتر ئاشكرا بوو
پشتی سالێن ٢٠١١، بكارئینانا زمانێ كوردی، خوێندن و بیرەوەریێن نەتەوەیی وەك نەورۆز ل دەڤەرێن كوردنشین بێی ئاستەنگ دهاتنە پیرۆزكرن. راپۆرتێن میدیای ل سالا ٢٠٢٥ ئاماژێ ب وێ چەندێ دكەن كو كورد شیان جەژنا نەورۆزێ ب ئاشكرا ل دیمەشقا پایتەخت، عەفرینا داگیركەری و هندەك دەڤەرێن دی پیرۆز بكەن.
لێ مەزنترین ئاستەنگ ئەوە رێڤەبەریا خوەسەر ل ڕۆژئاڤا ب ئاوایەكی گشتی نەمایە. ل سالا ٢٠٢٦دا ل گۆرەیی ڕێككەفتنا نوو، هندەك ژ سازیێن رێڤەبەریا خوەسەر، پێدڤیە د ناڤ سازیێن دەولەتا سووریا تێكەل بكەن و HSD ژی د گەل هێزێن سووریاد ا ئێكبگرن. هەلبەت نێزیكی ٨٠٪ێ ژ دەڤەرێن ژێر دەسهەڵاتا HSD یا ژ دەست هاتیەدەر و داخوازیێن سەرەكی یێن كوردان بۆ دابەشكرنا دەستهەلاتێ و بجهكرنا مافێن كوردی د دەستووری دا، هێشتا ب نەچارەسەركری یێن ماین.
لئ ئەڤرۆكە ٢٥ی تەباخا ٢٠٢٦ێ، مەزلۆم عەبدی ل دیمەشقا پایتەخت، ل هۆلا گەل ڕاگەهاند كو HSD ب تەڤاهی ل گەل سۆپایێ سووریا تێكەل كر و وەكو هێزەكا سەربەخۆ داوی ب ئەركێ خوە ئینا. ئانكو ئەڤە دهێتە وێ واتایێ رێڤەبەریا خوەسەر یا پێشتر ئەوا ب سایا هێزێن HSD پشتگیری لێ دهاتە كرن، د نۆكە دا یا چوویە د قووناغەكا نوو یا سیاسی دا و مەزلوم عەبدی ژی دێ بیتە شێورمەندێ سەرۆكێ سووریا.
ئەگەر ب كورتی مرۆڤ نرخاندنەكێ بۆ بكەت.
پێناسەكرنا كوردان وەك پێكهاتەیا سووریا وەك دەستكەفتەكێ مەزن و یێ دیرۆكی یە.
مافێ هەڤوەلاتیبوونێ و مافێن مەدەنی
كو دانپێدانەكا فەرمی ب زمانێ كوردی و ناسنامەیێ ئەڤە ب سەرێ خوە پێشكەفتنەكا مەزنە. لێ د هەمان دەم دا ئەزموونا رێڤەبەریا خوەسەر پڕانیا وێ هاتیە گوهارتن، مخابن فیدرالی و دابەشكرنا دەستهەلاتێ هێشتا ب دەستڤە نەهاتیە.
ئەزموونا خوەرێڤەبرنێ و مافێن كوردان د دەستوورێ نوو دا هێشتا نەهاتیە چارەسەركرن.
دیسان HSD وەكو هێزەكا سەربەخۆ ل ٢٥ی تەباخا ٢٠٢٦ دوماهی پێهات.
ب گشتی: مەزنترین دەستكەفتێن ڕۆژئاڤا كوردستانێ ئەوە كو دۆزا كوردی ل سووریا ژ بابەتەكێ ناڤخۆ و یێ نەدیار بوو بابەتەكێ سیاسی و دەستووری كوو دیمەشق نەچارە ل گەل دانوستاندنێ بكەت؛ بەلێ خوەبرێڤەبرن و فیدرالیەت و گەرەنتیا دەستووریی مافێن كوردان هێشتا ب تەڤاهی نەهاتینە مسۆگەر كرن. ئەڤ چەندە ژی د پاشەرۆژێ دا گەلەك یا مەترسیدارە و ئەگەر وەلاتەكێ وەكو ئەمەریكا كو ئەڤ بادەكە د دەستێ وێ دابوو سەرپەرشتیا ڤێ پرۆسەسێ نەكەت دبیت ل پاشەرۆژێ كورد ببنە قوربانیێن نەخشەرێكا ئەمەریكا بۆ سووریایەكا ئێكگرتی..

زاگـرۆس بـەرواری

ئەنفالا بەهدینان قووناغا هەشتێ و یا داویێ بوو دهێتە ناسكرن ب ئەنفالا ٢٨/٨/١٩٨٨ كو ئێكە ژ تاوانێن هەری مەزن یێن رژێما بەعسیێن گۆڕبەگۆڕ یێن ئیراقێ ل دژی كوردێن بێگونەهێن بەهدینان ل سەدەیا بیستێ ئەنجامداین.
ئەنفالا بەهدینان كەنگی دەست پێ دكەت؟ وەك دهێتە زانینن حەفت قووناغێن ئەنفالان هەر ژ گەرمیان و حەتا د گەهیتە بالیسان و سنوورێن خواكوركی ل دژی كوردێن بێگونەهێن باشوورێ كوردستانێ ب جینۆساید دەربازبوون.
لێ هەر چ قووناغا داویێ یا ئەنفالێ ل ٢٥/٨/١٩٨٨ دەستپێكر حەتا ٦/٩/١٩٨٨ یا بەردەوام بوو. دەڤەرا بەهدینان تایبەت دهۆك، ئامێدی، زاخۆ، سێمێل، شێخان و زنجیرە چیایێن مەتین، گارە، خامتیر و بلنداهیێن زاگرۆسێ. ب ئاوایەكێ گەلەك بەربەلاڤ ئارمانجا دوژمنێ هۆڤ بوون. د ناڤا وێ ئۆپەراسیۆنا دوژمنی یا كو ب هەموو چەكێن سڤك و گران رژێما سەدامێ خوینمێژ ل وێ ئێكێ ژی نەسەكنینن، و چەكێ كۆمكوژ قەدەغە كری كێمیا وی ژی ل دژی كوردێن سڤیل و بێگونەهێن كوردستانێ بكارئینان. كەسێن دیل دكەفتنە دەستێ لەشكر و جاشان دا، ئەو ب زۆرملێ دبرنە بیابانێن ژێریا ئیراقێ و كۆمەلكوژ دكرن. ڕاپۆرتا ڕێكخراوا مافێن مرۆڤی ئاماژێ ب وێ ئێكێ ددەت كو د قووناغا شالاوێن دەڤەرا بەهدینان دا، هێرشێن ب چەكێ كیمیاوی هەر ل ٢٥ تەباخێ دەست پێ كر و پاشی كوشتنا ب كۆم و بەرزەكرنا گەلەك زەلام و خەلكێن گوندا د وێ تاوانێ دا، ل خۆ دگریت.
Human Rights Watch ڕاپۆرتا دەرئەنجامێن وێ ب ڤی ئاوای رێز دكەت.
١. بەرزەكرنا خەلكێ سڤیل ب ئاوایەكێ ب كۆم. ژمارەكا زێدە ژ زەلام و گەنجێن گوندنشین یێن دەڤەرا بەهدینان دیل گرتن و پشتی ل هەڤ كۆمكرین و ڤەگوهاستن ناڤەندین باژاران و گەلەك ژی برنە زیندان و كەلا نزاركێ یا كو بوویە قەسابخانەیا سەرێن كوردێن بێ تاوان. پشكا هەری زێدە ژی پشتی بێ سەروشوین كرین، چارەنڤیسێ وان ژی پاشی د گۆرێن ب كۆم دا هاتنە خوەیا كرن.
٢. ژ ناڤبرنا گوندان ب ئاوایەكێ سیستەماتیك رۆخاندن، خانی و مال، خواندنگەه، مزگەفت و دێر و پەرستگەهێن ئێزدیان بێی جوداهیا ئۆلان، كانیێن ئاڤێ و هەموو سەرچاوەیێن ژیانێ تێكدان. ب گشتی د هەموو ئۆپەراسیۆنێن ستەمكارانە زێدەتری دو هزار گوند تێكدان و ژ ناڤبرن.
٣.كۆچا خەلكێ سڤیل كو ب دەهان هەزار دەربازی سنوورێن باكوور و رۆژهەلاتێ كوردستانێ بوون. و ژ بەر ئۆپەراسیۆنێن لەشكری یێن ئەنفالان شیان ژیانا خوە ڕزگار بكەن.
لێ دیسا ل وەلاتێن داگیركەر راستی گەلەك نەخۆشیا هاتن چونكە ئەو جهێن وەكوو كەمپ و چادرگەهێن لێ ئاكنجی كرین چ سەرچاوەیێن ژیانێ لێ نەبوون و ئەگەر هەبان ژی لێ وەكوو پێدڤی نەبوون و ئەو كەمپ د تێلبەند كری بوون و لەشكران ژی نۆبەداری ل پەنابەران دكر مرۆڤ دشێت بێژیت: زیندانێن ب كۆمبوون.
٤.زیانێن جڤاكی و ئابووری ب سەرێ خوە تێر نەدكرن ئەنفال تەنێ كوشتن و ونداكرن نەبوو: بنەمایێن ژیانا كوردستانێ و گوندنشینان تێكدان، واتە كشتوكاڵ،سەوالداری، خانی و ژێرخانا دەڤەرێ ب ئاوایەكێ مەزن زیان گەهشتنێ.
٥.باندۆرا دەروونی و دیرۆكی كو ئەڤە ب دەهان سالە ژی پشتی وێ تاوان و بۆیەران مالباتێن هاتینە ونداكرن هێشتا چاڤەرێی چارەنڤیسێ كەسوكارێن خوە نە. هەلبەت بیرەوەریا ئەنفالان تەنێ بیرەوەریەكا دیرۆكی ب تنێ نینە. بۆ جڤاكا بەهدینان پرسەكا مرۆڤی یا دادپەروەرانەیە.
بۆچی سالڤەگەرا ئەنفالێن بەهدینان گرنگە؟ چونكو ئەنفال ل گۆرەی لێكۆلینڤان و بەلگەیێن سازیێن مافێن مرۆڤی تاوانەكا مەزنە و جینۆساید بوویە.
ڕاپۆرت تەكەزیێ و پشتاخوە ب بەلگەیێن ڕژێما ئیراقێ و دیدارێن ل گەل سەدان ڕزگاربوویان و یێن گەهشتینە وێ ئەنجامێ كو ئۆپەراسیۆنێن سالا ١٩٨٨ هەولدانەكا رێكخستی بوو، بۆ ژ ناڤبرنا ئەوێ ناڤێ وی كورد و كورستانی بوویە.
هەلبەت گەلەكا گرنگە حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و سازیێن پەیوەندیدار ژ بۆ ڤێ بیرەوەریێ پێدڤیە ئاورەكی ل ئەنفالبوویێن ڕزگاربوویێن ئەنفالێ بدەت. تایبەت كەسێن ئاوارەی باكوورێ كوردستانێ و توركیا بووین و ل كەمپێن ئامەد، مێردین، مووش و سلۆپیا بدەن.
پێدڤیە بهێنە قەرەبوو كرن ژ لایێ هەردو حوكمەتێن ناڤەندی و یا هەرێما كوردستانێ و رێز ل خەبات و تێكۆشینا وان بهێتە گرتن، مۆزەخانەك، و گۆرستانەك بۆ پاشماوەیێن ئەنفالێن بەهدینان بهێنە دروستكرن و د هەمان دەم دا شیانێن خوە زێدەتر لێبكەن كو ئەنفالێ وەك جینۆساید ل ئیراق و دەڤەر و وەلاتێن مافێ مرۆڤی لێ یێ سەروەر بدەن پەژراندن.
ژ لایێ دیڤە ئەو وەلاتێن دەست ل گەل هاریكاری و كۆمپانیێن چەك دفرۆشتە رژێما گۆڕبەگۆڕ و تایبەت چەكێن كێمیا وی بهێنە سزادان و قەرەبوویا خەلكێ دەڤەرا بەهدینان و كوردستانێ بكەن.

زاگرۆس بەرواری

هەلبەت دامەزراندنا پارتی دیموكراتی كوردستان PDK ل 16 تەباخا سالا 1946 ب سەرۆكایەتیا بارزانیێ نەمر، ل دەستپێكێ وەكوو تەڤگەرەكا نیشتمانی یا كوردی هاتە دامەزراندن ئارمانج ژ دامەزراندنێ ژ بوو ڕێكخستنا ئالیێن سیاسی، یێن كوردی و پاراستنا مافێن نەتەوەیی بوویە. ئارمانجێن دەستپێكێ یێن دامەزراندنێ پاراستنا ناسنامە و زمان و مافێن نەتەوەیی یێن كوردان ل ئیراق و دەڤەرێ و ب دەستڤەئینانا مافێن نەتەوەیی بوون.
ل دەستپێكا دیرۆكا وێ داخوازیا ئۆتۆنۆمی، و مافێن گەلێ كورد د چارچۆڤێ دەولەتا ئیراقێ دا د هاتنە دیتن.ب دەربازبوونا دەمێن ژێك جودا ئارمانج و داخوازیێن وێ گوهارتن ب سەردا هاتن.ژ بوو یەكخستنا هێزێن كوردی و ئارمانج ژ دامەزراندنا پارتەكا سیاسی كو بشێت كەسایەتیێن سیاسی،رۆناكبیر،و جڤاكی،یێن ژێك جودا ل دۆر بەرنامەكێ نیشتیمانی كۆمبكەت.دا بشێت ل هەنبەری دەستهەلاتا دكتاتۆری بسەكنیت.
ئەو بخوە ژی ب تەڤگەرەكا ئازادیخواز واتە PDK یا نیشتیمانی دهاتە نیاسین ل دژی رژێمێن دیكتاتۆری و ژ بۆ مافێن گەلێ كورد خەبات و تێكۆشین دكرن. د پشترا: سیستەمێ دیموكراسی و دیاریكرنا مافێ چارەنڤیس بۆ گەلێ كوردستانێ. د بەرنامە و ناسكرنا ئەڤرۆ یا PDK دا دیاریكرنا مافێ چارەنڤیسێ گەلێ كورد و نەتەوەیێن دی یێن كوردستانی، وەكو مافێن مرۆڤی، دادپەروەریا جڤاكی و ئازادیا تاك و یا ڕادەربڕینێ، جهەكێ گرنگێ هەی و پارتیەكە دبێژیت: ئەڤ مافێن هە دڤێت ب رێكا دیمۆكراتیەتێ و تێكۆشینا ئاشتیخوازانە ب دەستڤەبهێن.
هەلبەت ل گۆرەیی بەلگەیێن دیرۆكی، ئەوێن ل بەر دەست ئێكەم كۆنگرەیا پارتی دیمۆكراتی كوردستان PDK ل 16 تەباخا 1946 ب ئاوایەكێ نهێنی ل مالا سەعید فەهیم ل پایتەختێ ئیراقێ بەغدا برێڤەچوو و نێزیكی 70 نوونەران پشكداری د وێ كۆنگرەیێ دا كربوو، د وێ كۆنگرێ دا، ناڤێ پارتی و سەرۆكایەتیا بارزانیێ نەمر و بنەمایێن پارتی ل سەر هاتیە ئاڤاكرن دیاریكرن.
ئێك: ئارمانجێن سیاسی: خالەكا هەری گرنگ ئەوە د بەرنامەیێ سالا 1946 دا ب رۆهنی ئاماژێ ب فیدرالیزمێ دكەت. بەرنامە ئارمانجێن خۆ ل داویێ ب سەرخوەبوونا كوردستانێ ڤە گرێددەت.
بەلێ رێكا دەستپێكێ بۆ گەهشتنا وێ ئارمانجێ دامەزراندنا دەولەتەكا فیدرالی و دیمۆكراتیك ل ئیراقێ هەبیت دا كو كوردستانا فیدرالی ژی جهێ خۆ د ناڤدا بكەت.
ل گۆرەی ناڤەرۆكا بەرنامەی: ئیراق ببیتە دەولەتەكا فیدرالی و دیمۆكراتیك.كوردستان د ناڤا وی سیستەمی دا، دەستهەلاتا خۆ رێڤەبەر و فیدرال بیت.
پەیمانەكا فیدرالی د ناڤبەرا حوكمەتا ناڤەندی و نوونەرێن سیاسی یێن كوردان دا بهێتە ئیمزاكرن. كوردستانێ ئەو ماف هەبیت تێكلیێن خۆ ل گەل دەولەتێن دیمۆكراتی و رۆژهەلاتێ كوردستانێ ڕێكبێخیت.
دەڤەرێن مووسل، هەولێر، كەركووك، سلێمانی و خانەقین د چارچووڤەیێ كوردستانا فیدرال دا بن.
جڤاتەكا نیشتیمانی یا كوردی كو ب دەنگدانێ و راستەوخۆ هەلبژێریت و قانوونا بنەڕەتی و سەرۆكێ دەڤەرا فیدرالی یا كوردستانێ دەستنیشان بكەت.
دو: پەیماننامەیا نیشتیمانی چ دبێژیت:؟ هەلبەت پەیماننامەیا نیشتیمانی یا PDK تەنێ، بەرنامەیەكێ پارتایەتی نەبوو، هەولدانەك بوو و تەكەزی ل وێ ئێكێ دكر كو دۆزا كوردی نابیت ببیتە سەدەما دژایەتیكرنێ ل گەل گەلێ عەرەب. ئارمانجا خۆ یا سیاسی ب دەولەتەكا فیدرالی دیمۆكراتیك ب پێدڤی ددیت.
سێ:خالەكا گەلەك گرنگ كو ل هندەك بەلگەیان وەسا د هێتە خوەیاكرن كو PDK ل سالا 1946 دا تەنێ ژ بوو مافێن ئۆتۆنۆمی هاتیە دامەزراندن. لێ ئەڤ چەندە د چارچووڤەیێ خەبات و تێكۆشینا وێ دا قووناغ ل پێی قووناغێ باشتر خوەیا دبیت.
ئەگەر مرۆڤ ناڤەرۆكا بەرنامە و پەیماننامەیێ بخوینیت،دێ بینیت كو ئارمانجا دوومدرێژ سەرخوەبوونا كوردستانێ ب رۆهنی ئاماژە یا پێكری.لێ ستراتیژیا سیاسی ل دەستپێكێ پێكهاتبوو ژ دامەزراندنا كوردستانەكا د چارچووڤەیێ ئیراقەكا دیموكراتیك دا. ئەڤە ژی جوداهیەكا گرنگە ل گەل ئەوا دبێژن تەنێ خەباتا وێ ژ بۆ مافێن ئۆتۆنۆمی ب تەنێ بوو. دا رۆناهیێ بێخنە سەر دیرۆك و مافێن نەتەوەیی یێن كوردان.
ناڤەرۆكا پەیماننامەیێ ئاماژێ ب وێ چەندێ دكەت كوردان پشتی جەنگا ئێكێ یا جیهانی ژ بوو ئازادی و سەرخۆبوونێ بزاڤێن كرین و ئاماژێ ب بزاڤێن سیاسی و شۆڕشێن كوردی یێن پێشتر دكەت و پەیماننامە دژی ئیمپریالیزم و دەستهەلاتێن دیكتاتۆری بوو. بانگەوازیا ئازادی و دیموكراسیێ دكر. ل گەل گەلێ عەرەب هەڤپەیمانی و هەڤپشكیا سیاسی دخواست. تەكەزی ل وێ ئێكێ دكر كو نابیت دۆزا كوردی ببیتە سەدەما دژایەتیكرنا ل گەل گەلێ عەرەب.
ئارمانجا خۆ یا سیاسی ب دەولەتەكا فیدرال و دیموكراتیك ب پێدڤی ددەتە خوەیا كرن.
چوار: وەك د بەلگەیێن دیرۆكی دا د هێتە خوەیاكرن.
ل دەسپێكێ ناڤێ پارتی (پارتی دیموكراتی كوردی) بوو. (نەكو پارتی دیموكراتی كوردستان)، لێ بەلێ ل كۆنگرەیا سێیێ ل 26 كانوونا دویێ ل سالا 1953 ناڤ هاتە گوهارتنێ بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان و حەتا نوكە پارتی چاردە كۆنگرە یێن ل دارخستین و داوی كۆنگەرە ژی ل باژارێ دهۆكێ بوو.
هەلبەت ب درێژاهیا 80 سالێن خەبات و تێكۆشینێ و رژاندنا رووبارەكێ خوین و رۆندكێن دایكێن كوردان، هێشتا پارتی یا بەردەوامە ل سەر رێك و كاروانێ خەباتێ ژبۆ ئارمانجێن نەتەوەیی. ئەو ژی پێكهاتیە ژ سەرخوەبوونا كوردستانێ.

زاگرۆس بەرواری

هەلبەت مەبەست ژ رەوشا ناڤبەینا ئەمریكا و ئیرانێ، چ پێشبینیێن دلئارامیێ بۆ چارەنڤیسێ جەنگێ ناهێتەكرن. بەلێ ب گشتی سێ ئەگەرێن سەرەكی یێن هەین:
كێمبوونا ئالۆزیان: ب رێیا دیپلۆماسی و دانوستاندنێ، هێرش بهێنە ڕاوەستاندن و ئالۆزی كێم ببن.
بەردەوامبوونا هەڤركییا سنوورداركری: هێرش و بەرسڤێن سنوورداركری د بەردەوام بن، بێی كو ببیتە جەنگەكا سەرانسەری.
جەنگا سەرانسەری: ئەگەر شاشیەكا مەزن یان هێرشەكا نوی ڕووی بدەت، ئەڤە دبیت وەلاتێن دی ژی تێكهەل ببن و دەڤەر ئاڵۆزتر ببیت.
بۆ هەرێما كوردستانێ‌ و ئیراقێ، هەر ئالۆزی و هەڤركیەك دشێت باندۆرێ ل سەر ئاسایش، ئابووری، و نرخێ پەترۆلێ و رەوشا سیاسی بكەت.
هەلبەت ل گۆرەی ڕەوشا داویێ نووچەیێن هەری داویێ و یێن باوەرپێكری ڕەوشا ناڤبەینا ئەمریكا و ئیرانێ هێشتا گەلەك ئالۆزە و جەنگ ب تەڤاهی نەسەكنییە.
ل قادا شەڕی دا هێشتا هێرش و بەرسڤدانا لەشكری بەردەوامە، ب تایبەتی ل دەوروبەرێن كەنداڤا فارسی و تەنگاڤا هۆرمز.
ل واشنتۆن، جڤاتا نوونەران بڕیارەك پەژراندییە كو داخوازێ ژ سەرۆك كۆمارێ ئەمریكا دكەت بێی ڕەزامەندیا كۆنگرێسێ جەنگێ فرەهتر لێنەكەت، بەلێ ئەنجوومەنێ پیران ئەو بڕیارە ڕەتكر.
پەترۆل ژی ل بازارێن جیهانێ هێشتا ل ژێر كاریگەریا ئالۆزیان دا یە و دلگرانی ل سەر ڤەگوهاستنا پەترۆلێ ل تەنگاڤا هۆرمز یا بەردەوامە. پێشبینێن نێزیك:
پڕانیا شڕۆڤەكاران د وێ باوەریێ دانە ل دەمەك نێزیك ئەگەرێن بەردەوامبوونا هێرشێن سنوورداركری زێدەترن ژ راوەستاندنا تەڤاهیا جەنگێ یان فرەهبوونا جەنگەكا مەزنتر، هەرچەندە چ ژ ڤان د پشتراست نینن.
تایبەت ئاماژە و باندۆرا ئەڤێ ڕەوشێ ل سەر هەرێما كوردستانێ و ئیراقێ دكەن ئەگەر ئالۆزی د ناڤبەینا ئەمریكا و ئیرانێ دا بەردەوام ببیت، هەرێما كوردستانێ و ئیراق زێدەتر د چەند ئالیەكان دا باندۆر دێ لێ هێتەكرن.
ئاسایش: ژ بەر هەبوونا هێزێن هەڤپەیمانان ل هەرێما كوردستانێ، هندەك باژار وەك هەولێر و تایبەت نێزیكی فرینگەهێ دێ بنە ئارمانجا هێرشێن درۆن یان مووشەكان. ل بەریا حەفتییا دەربازبووی چەندین هێرشێن درۆنی ل هەولێرێ هاتنە ئەنجامدان. و دەمێن دەربازبووی چەندین شەهید و بریندار ل پاش خوە هێلان.
ئابووری: نرخێ پەترۆلێ دشێت زێدەتر بلند ببیت و قەیران ژی دروست ببن، بەلێ ل هەمان دەم دا هاتن و بەرهەمئینان یان راوەستاندنا كاری ل هندەك كێلگەهێن پەترۆلا هەرێما كوردستانێ دێ زیانێن ئابووری دروست كەت.
هندەك كۆمپانیێن پەترۆلێ ژ بەر رەوشا ئەمنی، بەرهەمهئینان یا راگرتی.
سیاسی: حوكمەتا ئیراقێ بزاڤا د ناڤبەینا ئەمریكا و ئیرانێ دا دكەت دا هەڤسەنگیێ بپارێزیت و ب سەرەدانا سەرۆك وەزیرێ ئیراقێ عەلی زەیدی یا بۆ ئەمریكا و ئیرانێ ئەڤ چەندە زێدەتر سەلماند. بەلێ ئەڤ رەوشە فشارەكا مەزن ل سەر بەغدا دكەت و ململانێ ل گەل گرۆپێن چەكدار ئاڵۆزتر دكەت.
سنوورێ هەرێمێ: ژ سنوورێ ئیرانێ‌ و هەرێما كوردستانێ چاڤدێری و بزاڤێن هێزێن ئێرانێ یێن زێدەبووین، چونكو دلگرانیا هەی ژ چالاكی و هێزێن پێشمەرگێن كوردێن رۆژهەلاتێ كوردستانێ.
ل نوكەدا، پڕانیا شڕۆڤەكاران د وێ باوەریێ دانە. ئەگەرێ بەردەوامبوونا ئالۆزیێن سنوورداركری، زێدەترن ژ ئەگەرێ جەنگەكا فرەهتر ل ناڤبەینا ئەمریكا و ئێرانێ دا، لێ بەلێ ڕەوش زووتر دهێتە گوهەرتن.

زاگرۆس بەرواری

پشتی هەلوەشاندنا pkk، گاڤا هەری پڕاكتیك ژ لایێ سەركردایەتیا وێ ڤە ل شكەفتا (جاسانە) ل 11/7/2025 هاتەهاڤێتن.
جاسانە ئەو شكەفتا ناڤێ خوە ل دیرۆكا كوردستانێ كری.
پشتی سالا 1923 شێخ مەحموودێ حەفید و شۆڕەشگێرێن كورد كرە جهێ خوە پاراستنێ ژ هێرشێن لەشكرێ كۆلۆنیالیزما بریتانی.
شكەفت كرە جهێ رۆژنامەیا بانگی حەق ئەو ژی هەر ل ڤێ شكەفتێ ژ دایكبوو. هەلبەت رۆلێ شكەفتا جاسانە د دیرۆكێ دا رۆلێ هەری گرنگ یێ بۆ شۆڕشا مەزنا ئیلۆنێ و نوێ ژی یێ گێرای.
پەكەكێ ژی گاڤەك دیرۆكی هەر ل ڤێرێ هاڤێت بۆ چارەسەریا پرسا كورد ل باكوورێ كوردستانێ و 35 سەركردە و كادر و شەڕڤانان چەكێن خوە ل هەنبەری هەموو جیهانێ‌ و نوونەرێن وەلاتێن كاربدەست و رایا گشتی یا كوردستان و توركیێ شەوتاندن. نیازپاكیا خوە بۆ ڤێ پرۆسێسا ئاشتیێ دا خوەیاكرن. ئەڤ گاڤێن هەنێ‌ بۆ كوردان ب گشتی كرنە كارتێن بهێز كو كورد ل هەنبەری دەولەتا تورك بكاربینن. مخابن ئەڤێ دەولەتێ وەك پێدڤی د چارچووڤەیێ قانوونێ دبێژم:چ گاڤەك نەهاڤێتیە و سەركردەیێن ڤێ تەڤگەرێ ژی ئاماژێ ب ڤێ ئێكێ دكەن، دبێژن گاڤهاڤێتنا رایەدارێن توركیا وەك رێڤەچوونا كویسەلەیە. گومان تێدا نینە رۆلێ هەری سەرەكی هەرێما كوردستانێ پشتی بانگا ئۆجەلانی بۆ سەرخستنا ڤێ پێڤاژۆیێ یێ گێرای، سەرۆك بارزانی تەكەز ل پێڤاژۆیا ئاشتیێ دكر و د پڕاكتیك دا گاڤێن بۆ چارەسەریا ئاشتیانە ب رێیا دیالۆگێ یێن هاڤێتین، پرۆسێسێ د ئالی و رەهەندێن هەرێمایەتی دا سالەكا بێی كوشتن بێی هێرش و بێی تێكدانا گوند و جهێن سڤیلان موهراخوە یا ل پێڤاژۆیێ دای.
لێ ناهێتە وێ رامانێ كو ئەڤ پێڤاژۆیە دێ هەر ب سستی برێڤە بچیت. چونكو چاڤ ل سەر پەرلەمانێ توركیانە كو یاسایەك بهێتە دەرئێخستن ئێك هێزا چەكدار، زیندانیێن سیاسی، كەساتیێن پەنابەر كو ب سالانە ل ئەورۆپانە نەشێن ڤەگەرن وەلاتی و ئازادیێن چاند و زمانێ كوردی ل خوە بگرن و سوودێ ژ وان قانوونێن بنگەهین وەربگرن.
زیندانیێن سیاسی مافێ هیڤیێ یێ هەیی و ددەتە هندەك زیندانیان ئۆجەلان ژی د ناڤ دا، قانوونێن مافێن مرۆڤی یێن ئێكەتیا ئەورۆپا و چەمكێ هیڤیێ دبێژیت: هەر كەسێ ژ بەر ڕامان و هزرێن خوە یێن سیاسی پشتی 25 سالان كەفتیە د ناڤا زیندانێ دا، دشێت ژ نووڤە داخوازا ڤەكرنا بادەكێن خوە بكەت و قانوون رێكێ ددەتێ ب مەرج بهێتە ئازادكرن. دەولەتا توركیا ژی ئیمزا یا ل ژێر ڤان قانوونان یا كری، د نوكەدا داخوازا هەری سەرەكی یا بەرپرسێن تەڤگەرا هەلوەشیایی ژی، ئازادكرنا ئۆجەلانی یە.

زاگرۆس بەرواری

شێخ سەعیدێ پیرانی ئێك بوو ژ كەساتیێن دیار و رێبەرێن ئۆلی و جڤاكی یێن كوردی ل دەستپێكا سەدسالیا بیستێ. ئەوی پێشەنگیا شۆرەشەكێ كر.كو ل 13 شوباتا سالا 1925 شۆڕشێ دەست پێكر و ب شۆڕشا شێخ سەعید هاتە ناسكرن.
ئەگەرێن شۆڕشێ چ بوون؟
دیرۆكنڤیس ل سەر ئەگەرێن شۆڕشێ هەڤبیر و ئێك نێرین نینن! لێ بەلێ پڕانی ئاماژێ ب ڤان ئەگەڕان دكەن:
گەل نەیێ رازی بوو ژ سیاسەتا دەولەتا نوو یا توركیا، ب تایبەتی پشتی ژناڤبرنا خەلافەتا عوسمانی و چاكسازیێن ئێكلای و رۆگەشیێ.
داخوازیا پشكەكا سەركردە و هۆزێن كوردان بۆ ماف و ناسنامەیا كورد و كوردستانی، باندۆرا باوەریێن ئۆلی و شوینكەفتیێن رێبازا شێخ سەعیدی د ناڤا جەرگێ گەل دا.
بوویەرێن گرنگ: شۆڕشێ ل دەڤەرا پیران ئەوا د نوكەدا ناڤێ وێ ( دیجلە) دەست پێكر..
لێ هەر زویكا دەربازی ناڤچەیێن باژارێ ئامەدێ‌، چەولیك، مووش و هندەك دەڤەرێن دی بوو. لێ هێزێن دەولەتا توركیا ب هێزەكا زێدە یا سوپای و ب تایبەتی ب پشتەڤانیا لەشكرێ ئینگلیزان و سەرۆك هۆزێن كورد یێن كو ل شۆڕشێ و سەرۆكێ وێ غائین بووین، شۆڕش ژناڤبر.
شێخ سەعیدێ پیرانی ل نیسانا 1925 ب چەندین پێشەنگین شۆرشێ و بپشتەڤانیا ئێك ژ هەڤلنگێن شێخێ پیران یێ ب ناڤێ سەردار قاسم بەگ بهەڤرا هاتنە دیلگرتن.
ل 10 گولانێ ب دادگەهكرنەكا نە دادپەروەرانە یا لەشكری ب تاوانا غیانەتا مەزن ل 29~6~1925 ل گەل 49 رێهەڤالێن خوە ل ئامەدێ هاتنە سێدارەدان، لێ یا ژ هەموویێ سەیرتر ئەوبوو دەما دو ژ ڤان رێهەڤالێن شێخی دیار نامینن، هەما دادوەر بڕیارێ ددەت دو كوردێن دی یێن بێتاوان ل جهێ وان بگرن و ببنە بەر سێپێكێ و ل سێدارێ بدەن.
باندۆرا ڤێ شۆڕشێ و شكەستنا شۆڕشێ بوو ئەگەر، كو دەولەتا تورك ب توند و تیژی سەرەدەریەكا ستەمكارانە ل دەڤەرێن كوردستانێ و كوردنشین ل دژی كوردان بكەت.
كۆچكرن و سورگنكرنا كوردان یا ب دارێ زۆرێ.بۆ دەڤەرێن دووری وارێن وان، ئەڤێ چەندێ وەكر كو باندۆرا نەیێنی و یا دوورودرێژ ل سەر پەیوەندیێن دەولەتا توركیا و بزاڤا كوردی دا بمینن.
د ڤی چارچووڤەی دا حەتا نوكە ژی جوداهیەك د ناڤبەرا دیرۆكنڤیسان دا، هەیە ل سەر خوەزا و ئەگەرێن شۆڕشێ هندەك وەسا د بینن ئەڤە شۆڕەشەكا نەتەوەی و كوردی و كوردستانی یە، لێ د هەمان دەم دا هندەكێن دی وەسا د بینن پشتەڤانیا ئۆلی، و نەرازیبوونا ل هەمبەر چاكسازیێن دەولەتێ رۆلێ سەرەكی د ڤێ هەڤكێشێ دا هەبوو. لێ گەلەك لێكۆلەر و شرۆڤەكارێن سیاسی، د وێ باوەریێ دا نە، هەردو ئەگەرێن نەتەوەیی و ئۆلی باندۆر هەبوویە.

زاگرۆس بەرواری

بەری ئاماژێ ب مافێن پالە و كاركەرێن كوردستانێ بكەم، دێ رۆناهیێ ئێخمە سەر ڤێ رۆژا دیرۆكی جەژنا ئێكی گولانێ، هەلبەت بێدادی، د وەلاتەكێ دیكتاتۆری دا ژی بهێتە كرن حەتا داویێ بۆ وێ دەستهەلاتێ ناچیتە سەر.
ڤێجا وەلاتەكێ دایكا دیمۆكراسیێ و پاراستنا مافێن مرۆڤی قانوون هاتبنە دیاركرن، ژ بەر ڤێ چەندێ د ئێكی گولانا سالا 1886 ژ بۆ مافێن خوە یێن وەكهەڤیێ پالە و كاركەران ل وەلاتێن ئێكگرتیێن ئەمریكا و باژارێ شیكاگۆ دەست ب خۆنیشادانێن بەرفرهەكرن. خۆنیشاندان ژ بۆ وێ چەندێ هاتنەكرن كو ل جهێ 12 دەمژمێرێن كاركرنێ د رۆژەكێ دا بۆ بكەنە 8 دەمژمێر، ل جهێ 6 رۆژان ژ حەفتیەكێ بۆ بكەنە 5 رۆژ كاركرن د حەفتیەكێ دا، هەلبەت داخوازێن وان ب كەد و خۆنیشادانێن وان ب فەرمی ژ لایێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە هاتنە قەبوولكرن و رۆژا ئێكی گولانێ كرە جەژنا پالە و كاركەران.
و ماف ژی دایێ كو سەندیكایەك، بۆ پاراستنا مافێن وان بهێتە دامەزراندن، لەوا ل پڕانیا وەلاتێن جیهانێ یێن مافێن كاركەران د پاراستی، ئێكی گولانێ كریە پشوو و ئەو رۆژ وەك جەژن د هێتە پیرۆز كرن.
ل هەرێما كوردستانێ و عێراقێ كا مافێن ڤێ توێژا گرنگ حەتا چ ئاست هاتینە دابین كرن.؟ هەرچەندە حەتا ئاستەكی مافێن كاركەران ل هەرێما كوردستانێ ژ لایێ دەستهەلاتێ ڤە هاتینە دابینكرن و سەندیكایەك ژی بۆ هاتیە دامەزراندن، كو د چارچووڤەیێ وێ سەندیكایێ دا؛ مافێن وان بهێنە ڕێكخستن، چەندین پارتێن سۆسیالیزمی و كۆمونیستێن كوردستانێ ژی حەتا سەر هەستی ل گەل مافێن وانە، لێ ناهێتە وێ واتەیێ كو توێژا پالە و كاركەران چ كێماسی نینن.!
ئەگەڕ بەراوردەكێ دگەل وەلاتێن خوەدی سەروەری بكەین، دێ گەهینە ئەنجامەكێ كو ئەڤ توێژە ژ گەلەك مافێن خوە د بێبەهرن. بۆ میناك، هەر دەما كاركەرەك ل كۆمپانیەكێ، كارگەهەكێ، كاری بكەت، ل گۆرەی قانوونێن كاركەران پێدڤیە هەردەما ئەو كاركەر ل سەر ئەركی ژیانا خوە ژ دەست دا ئان ژ سەدەمێ كاری ل كارگەهەكێ، دەستەكی خوە پیەك ئان هەر ئەندامەكێ لاشێ خوە ژ دەست دا پێدڤیە ئەو ژ ئالیێ ماددی و مەعنەوی ڤە بهێتە قەرەبۆكرن.
مووچەك بۆ بهێتە دابینكرن و هەموو خەرجیێن نۆشداری ژ لایێ وێ كارگەهێ ڤە بۆ بهێنە خەرجكرن. حەتا ساخلەمیا وی وەك بەرێ دزڤریت، واتە پێدڤیە بیمەیا كاری (سیغورتە) هەر ل دەستپێكا دەست بكاربوونێ بۆ بهێتە دروستكرن. دا ل دەما هەر بۆیەرەكێ ژ مافێن خوە نەهێتە بێبەهركرن.
ب دیتنا من ئەگەر ل هەرێما كوردستانێ ئەڤ قانوونە هەبیت ژی لێ وەك پێدڤی د وارێن پڕاكتیكێ دا، نەهاتیە جێبەجێ كرن. بۆ میناك پێدڤیە پڕانیا كاركەرێن كوردستانێ ل كەرتێن تایبەت و گشتی دا كار بكەن كو حوكمەت ب قانوون ڤی مافی بدەتە كارەكەرێن كوردستانێ، لێ گەلەك جاران من دویڤچوونا د ڤی واری دا كری، د پرۆژەیێن كەرتێن تایبەت و حكومی دا پالە و كاركەر ژ وەلاتێن هەڤسۆیێن هەرێمێ بپرانی كاری تێدا دكەن.
ژ لایەكی ڤە ئەڤ چەندە ل چ وەلاتێن جیهانێ مرۆڤ نەشێت نموونەكێ بینیت، ژ لایێ دیڤە خوارنا مافێن كاركەرێن كوردستانێ یە، ژ لایێ دیڤە ئەو پارەیێ دكەڤیتە د بازارێن هەرێمێ دا ئەو ژی ژ هەرێمێ دەردكەڤیت و ئەڤ چەندە ژی دبیتە بارگرانی بۆ سازیێن پەیوەندیدارێن حوكمەتا هەرێما كوردستانێ.
بۆ میناك، پالەیێن پاككرنا كۆلان و تاخان، كاركەرێن ئاڤاكرنا چەندین پرۆژەیێن خانۆبەرەیان. كەسێن د مالان دا ل نەخۆشخانەیان كار دكەن، لێ ئەگەر خەلكێ هەرێمێ د هندەك بیاڤان دا كارنەكەن ئەو ژی ژ بەر چاند و تیتالێن كوردی، ئەڤە نابیتە بەهانە كو گرنگی ب تەخەیا كاركەر و پالەیان نەهێتە دان. و پێشنیاز دكەم د رێكا ناڤەندێن رەوشەنبیری و تایبەتمەندێن جڤاكناسی خەلكێ مە ژ لایێ دەروونی ڤە بهێنە پەروەردەكرن كو هەر كارەك ژ ڤانا مرۆڤ بكەت، سەركەفتنە بۆ ژیان و ئاڤەدانكرنا كوردستانێ. پیرۆز بیت ئێكی گولانێ جەژنا پالە و كرێكاران.

زاگرۆس بەرواری

ژینگەپارێزی قانوونی یە ئان وەلاتپاێزی یە؟ هەلبەت دو چەمكێن پێكڤە گرێداینە! جارێ ئەم پێدڤی قانوونێن وەكهەڤین، دا ل سەر وان شەنگستەیان جڤاكەك دلسۆز بهێتە ئاڤاكرن.
جڤاكێن دلسۆز گومان تێدا نینە دێ جڤاكەك هشیار بیت، لێ جڤاكا هشیار ئەو جڤاكە یا ل سەر مافێن خوە بێدەنگ نەبیت، وێ دەمێ دێ وەلاتەك ل سەر شیانێن وێ جڤاكێ هێتە ئاڤاكرن.
بۆچی ل وەلاتێ مە هەست ب بەرپرسیارەتیا تاك و خێزانێ ناهێتەكرن؟ چونكو وەلاتپارێزی ل جەم مرۆڤی و خێزانا كورد دهێتە پەروەردەكرن، پاشی دەربازی خواندنگەهێن حكومی و سازیێن سڤیل دبیت.
لێ ئەڤرۆ ئەم دبینن ل وەلاتێ مە دادپەروەریا جڤاكی ئەگەر هەبیت ژی یا پڕی كێماسی یە، لەوا شەنگستێن وەلاتیبوونێ هێشتا ل وەلاتێ مە نەهاتینەدانان، ئانكو كەسێن هەین خوە وەلاتیێن پلە ئێك دزانن، لێ پڕانیا وەلاتییان پلە دو و سێنە.
ئەڤ خالە پێدڤی چ شرۆڤێن دوور و درێژ ناكەت. ئاها ئەڤەیە كاكلكا مژارێ، لەوا ژینگەها وەلاتێ مە راستی جینۆسایدێ هاتیە، حەفتیا دەربازبووی، دەما بەرەو ئەركێ خوە دچووم دو هەڤال ژی ل گەل مەبوونن ئێك شۆفێرە یێ دوێ ژی، كارمەندێ پشكا ئەم تێدا كار دكەین گەلەك جاران د رێكێ دا ئەم دەرگەهێ هندەك خالێن گرتی ڤەدكەین و دانوستاندنێ ل سەر دكەین هەلبەت ئەڤ چەندە ژ دلسۆزی یە.
مە ل فەرمانگەها ئالاتریكێ (كارەبێ) ل دەڤەرداریا سێمێلێ بادەكەك برێڤە دبر. ل پێشیا فەرمانگەهێ ئەم ل هیڤیا كارمەندەكێ وان مایین یێ كارێ مە ل جەم. كەسەكی ژی هەر ل نێزیكی مە، هاتنوچوون دكر و بتلەكێ ئاڤێ د دەستی دابوو ئاڤ ڤەدخوار، ئەم ژی د ئۆتۆمبێلێ دا بوون. لێ ب جلكێن لەشكری بووین.
ئەو كەسێ ئاڤ ڤەدخوار ل نێزیكی تەنەكا گلێشی بوو، هێشتا بتلێ ئاڤێ ب دوماهی نە ئینای هەما بتلێ ئاڤێ هاڤێتە سەر لێڤا جادێ. من ژی گۆتە هەڤالان ئەز دێ بێژمێ بتلێ خۆ راكەت، شۆفێری گۆتە من بەلكو ژ ئالیێ دەروونی ڤە نەیێ دروست بیت!، من دیت ئەو ژی نەیێ بەرهەڤە وەك ئەز تێگەهشتیم یێ دبێژیتە من ما چ كارێ مە پێ یە هەما بلا ئەو ژی بتلێ خۆ بهاڤێت ژ لایێ سایكۆلۆژی ڤە، ئەڤێ چەندێ ئەز ئێشاندم.
چونكو كەسەك ل گەل من بیت هەست و بەرپرسیارەتیا وی ئەڤە بیت هەلبەت دێ پێ ئێشم. لێ پاشی هاتە بیرا من كو ئەو ژ لایێ بێدادیێ ڤە وێ بەرپرسیارەتیێ بۆ مە نا دانیت و بەلكو یێ مافدار ژی بیت.
لێ ئەز ژ ئۆتۆمبێلێ پەیابووم؛ هەردو هەڤالێن من ژی پەیابوون. هەما ئێكسەر من گۆتە وی هەڤوەلاتی ئاها ئەڤەیە وەلاتپارێزیا تە؟ بتلێ ئاڤێ بهاڤێژیە سەر جادێ.
هەما ئێكسەر چوو بتلە راكر و كرە د تەنەكێ گلێشی دا و گۆت: مامۆستا ئەز ئەندازیارێ تەكنیكێ مە و دەرچوویێ زانكۆیا مووسلم، لێ گەلەك جاران دهێمە ڤێرێ و گلێشی بەرهەڤ دكەم و ژ سەر جادێ و كۆلانان رادكەم. پڕسیارا جەوهەری ئەڤەیە؟ گەلۆ مافێ مەبوو وەك هەڤوەلاتی ل سەر زێدەگاڤیا وی كەسی بێدەنگ نەمینینن؟
ئەگەر ماف و بەرپرسیاریا مە بیت، واتە مافێ هەڤوەلاتیێن ڤی وەلاتی یە ل سەر هەموو زێدەگاڤیێن ژ لایێ كێڤە بن و چ زێدەگاڤی بن. خوە بەرپرسیار ببینن و پێدڤیە بێدەنگ نەمینن. ئەگەر ئەڤە پێكهات دێ وەلاتێ مە ل سەر شەنگستێن دادپەروەری و وەكهەڤیێ ئێتە ئاڤاكرن.

زاگرۆس بەرواری

هەلبەت فۆرما دپلۆماسی یا ئەنتالیا ژ لایێ وەزارەتا كارێ دەرڤە دهێتە ڕێكخستن و هەر سال ژی ب بەرنامە و ئەژندایێن ژێكجودا دهێتە برێڤەبرن.
كەساتیێن سیاسی، دیپلۆماتكار، ئەكادیمیست، بازرگان، و ئابووریناس، د چارچووڤەیێ سیاسی دا ل هەڤ دجڤن لێ ڤان مژار و ئالیێن مە ئاماژە ب ناڤێن وان كرین گەنگەشە ل سەر دهێتەكرن و چارەسەریا پرسگرێكێن هەرێم و دەڤەرێ د ناڤ دا دهێنە دەستنیشانكرن و چارەسەركرن.
د هەمان دەم دا، كێشەیێن، ژینگەهێ و یێن خوەزایێ ژی دهێنە دەستنیشانكرن ژ بۆ چارەسەركرنێ.
هەلبەت هەر سال ل سەر ئاستێن بلند هەرێما كوردستانێ ژی پشكداریەكا كاڕا یا هەی ئەڤ سالە ژی سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ نێچیرڤان بارزانی ب شاندەكا ل ئاستێن بلند بەشداریەكا كارا هەبوو ئەڤێ بەشداریێ گرنگیا هەرێما كوردستانێ دیار دكەت،
سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ، د دەمەكیدا پشكداری ڤێ كۆربەندا دپلۆماسی بوویە كو ئەڤسالە ڕەوشا رۆژهەلاتا ناڤین ژ ئالیێن ئاسائیشا دەڤەرێ و شەڕێن بەرەیێ ئەمریكا و ئیسرائیلێ، ل دژی ئیرانێ رەوشا ئالۆزتر لێكری، ئەڤە بابەتەكێ سەرەكی بوو كو ئەڤ سالە د ڤێ فۆرما دپلۆماسی دا هاتیەكرن، ژ لایێ دی ڤە رێگرتن ل بلندبوونا نرخێن كەرەستەیێن ب ژیانا وەلاتیان ڤە د گرێدایی و بازارێن ئەنەرژیێ، وەك غاز و گاز و ئەلكتریك، ئاڤا سەر ئەرد و گەشت و گوزارێ، و ڕێك خوشكرن بۆ بازارێن جیهانێ و دەڤەرێ.
هەلبەت كێشەیێن هشكەسالیێ‌ و حەتا كیشوەرێن وەك ئەفریقا باشوور ژی د ناڤ ڤێ فۆرما سێ رۆژی دا دهێنە نرخاندن، زێدەتری نوونەرێن ٧٥ وەلاتێن جیهانی و نێزیكی ٥٠٠٠ هزار كەس د ڤێ كۆڕبەندێ دا دپشكدارن. گرنگی ب وەلاتێن بەلقان هاتیەدان و رۆژهەلاتێ ئانادۆلۆ واتە باكوورێ كوردستانێ ژی د ناڤدا خالێن لاواز و یێن سەركەفتی دهێنە دەستنیشانكرن ژ بۆ چارەسەریێ. لێ ئەڤ سالە رۆلێ وەلاتێن وەك پاكستان، عەرەبستانا سعوودی و ئازەربایجان یێن دیارتر بوو، ئەو ژی ژ بەر رۆلێ سەرەكی ژ بەر ئاشتیا د ناڤبەرا وەلاتێن ئەمریكا و ئیسرائیل و ئیرانێ دا. خالەك ژ وان ژی گرێدای رۆژهەلاتێ كوردستانێ یە ئەگەر ل وێ پارچا كوردستانێ هندەك پێشهاتێن نوو ڕووبدەن دا ئەو وەلاتێن ئاماژە پێهاتیەكرن بەرەڤانیێ ژ هەلوەستێ دەولەتا تورك بكەن، ئەو ژی رێگریكرنە ل مافێن نەتەوەی و چاندی یێن كوردان و پاراستنا ئێكپارچەیا ئاخا وەلاتێ ئیرانێ یە. لێ پشكداریا سەرۆكێ هەرێمێ خالەكا ئەرێنیە كو دبێژیتە وەلاتێن داگیركەرێن كوردستانێ، ئەم چ دەمەكێ نەبووینە گەف ل سەر ئاساییشا وەلاتێن وە بەلكو كورد و دەستهەلاتێن كوردی فاكتەرێن ئاشتی و ئارامیا دەڤەرێنە و چارەسەریا پرسا وان دێ ڕۆژهەلاتا ناڤین یا ئارامتر بیت.