سوبحی محەمەد مالكاییزی
رەزێ بابێ ئەم پێ سەربلند و شاناز
ب چاڤدان و سەخبێرەك دلخواز
یێ كۆلای پێژان كری
د دەمێ خوە دا
ڤەوژارتی و كەزاخ كری
كۆمپانیێن ئویشیان د دان
كتكتە ڤێدا شۆڕ دكرن
گەر مێوا تژی بەلك بایا
هندەك ژ ناڤڕا ژێ دكرن
دا ڕۆناهیێ تێر وەربگرن
د بوونە ئویشیێن زەر و زەلال
هەر ئێك ژ یێ دیتر دەلال
لێ ئەڤرۆكە
پێژان لێ هاتین پەقاندن
هرچ و رویڤیان یا بەردایێ
تژی ناڤ پیسییا وانە
سیما تە یێ د ناڤ دا دیار.
مەسعوود بارزانی
پشكا چاردێ
جینۆسایدكرنا بارزانییان
157
لژنا ناوچا شێخان راگەهاند، پشتی دۆرپێچكرنێ و رەوشەكا دژوار ل رۆژا 6ی ئیلۆنا 1988ێ گەلەك مالباتان خوە رادەستی رژێمێ كرییە و ئەو ژی بزاڤێ دكەن ب هەر رێكەكا هەبیت خوە بگەهیننە لقێ ئێك، ژ بەر كو شیمال زێباری و عەبدوللا قادۆ ل نێزیك شێخان هاتبوونە دۆرپێچكرن و هەتا نها چارەنڤیسێ وان دیار نینە. د چارچووڤەیێ كارڤەدانێن ناڤدەولەتی دا هەمبەری تاوانێن رژێما بەعس ل دژی گەلێ كوردستانێ، ئەمریكا ب فەرمی راگەهاند ئیراقێ چەكێ كێمیایی بكارئینایە. ل دۆر ڤێ ئێكێ شۆلتز (4) ب توندی د گەل سەعدوون حەمادی ئاخفت، هەلوەستێ بریتانیا د ڤێ ئێكێ گەلەك باش بوو، وەلاتێن سكەندەناڤی ژی پرۆژەیەك دابوو نەتەوەیێن ئێكگرتی و دیكۆیار، سكرتێرێ رێكخستنا نەتەوەیێن ئێكگرتی راگەهاند، گەلەك ژ رەوشا كوردان دلگرانم و هیڤیخوازم بشێم د چارچووڤەیێ دەستهەلاتا خوەدا هاریكارییا وان بكەم.
دەمەكێ كورت پشتی پرۆسەیا ئەنفالان، مەفرەزەیەكا پێشمەرگەی ڤەگەریانە كوردستانێ كو پێكهاتی بوون ژ هەڤالان:
محەمەد موحسن، شێخ عەلۆ، تەمەر كۆچەر، زەعیم عەلی، شوكری نێروەیی و محەمەد خالد بۆسەلی و هەژمارەكا پێشمەرگەی، پشتی بەرهەڤییان ل رۆژهەلاتێ كوردستانێ ب رێ كەفتن و گەهشتنە دەڤەرا خۆمار و حەقی بەگ، خەلكێ دەڤەرێ گەلەك هاریكارییا وان كر و دەرباز كرنە گوندێ بایێ، ئەو گوندێ بارزانییێ نەمر و هەڤالێن وی د ناڤ را چووینە رۆسیا. ب مخابنی ڤە پێشمەرگەیێ قەهرەمان شێركۆ ژ ئەگەرێ مینەكێ شەهید بوو.
ئێك ژ روودانێن دلتەزین یێن پشتی ئەنفالا بەهدینان كو ل ناڤا كەمپێن توركیا روودای، شەهیدكرنا پێشمەرگەیێ دێرین و دلسۆز محۆ گەودا بوو كو ل ناڤبەرا سالێن 1988 ــ 1989ێ ب رێكا كرێگرتیێن بەعسییان د ناڤ كەمپا دیاربەكرێ دا، هاتە رەڤاندن و رادەستێ ئیراقێ كر و ژ ئالییێ ئیراقێ ڤە هاتە شەهیدكرن.
سالا 1991ێ، د دانوستاندنێن بەرەیێ كوردستانێ دا دگەل بەغدا، عەلی حەسن مەجید ل نك هندەك هەڤالان بەحسی ئەنفالان كربوو، گۆت بوو چیە بەحس ل وێ هەژمارا مەزن یا ئەنفالان دكەن! زێدەیی تێدا هاتیە كرن، سەد و هەشتێ و دو هزار كەس نینن، بەلكو سەد هزار كەسن.
رۆژا پاشتر د روونشتنەكێ دا كو پێكڤە د لژنا ئاساییكرنا رەوشێ دا بووین، من بابەت د گەل دا بەحس كر و من گۆتێ: بلا سەد هزار ژی نەبن، بلا پێنجی هزار كەس بن، چارەنڤیسێ وان پێنجی هزار كەسان چییە؟.
ل گۆرەی وان بەلگەنامەیێن ب دەست كەفتین، هەژمارا قڕكرنێ ل سەردەمێ دەستهەلاتا مەجیدی ب شێست هەتا سەد هزار كەسان هاتیە تەخمینكرن.
ل گۆرەی پێشبینیێن رێكخستنا لێبوورینا ناڤدەولەتی (ئەمنستی ئەنترناشینال) ل كوردستانێ و هەموو ئیراقێ، ژ بلی وی دەمێ عەلی حەسەن مەجیدی دەستهەلات د دەستی دا، د سالێن هەشتییان دا ب سەدان هزار كەس، بێ دادگەهكرن هاتینە گوللەبارانكرن و بووینە قوربانی.
راپۆرتەكا دی ژی یا نەتەوەیێن ئێكگرتی بەحس ل وێ یەكێ كرییە كو (درندایەتییا سەددام حسێنی دژی كوردان ب راددەیەكێ وەسا یا كوژەك بوو و هند كۆمێن خەلكی ڤەگرتینە كو پشتی جەنگا جیهانییا دویێ یا كێم وێنە بوو).
فشارەكا مەزن ئێخستە سەر نەتەوەیێن دی وەكو كلدان و ئاشووری و كوردێن ئێزدی ل كوردستانێ و نەچار كرن بۆ وێ یەكێ خوە ب عەرەب ل قەلەم بدەن و ژێیاتی بۆ حزبا بەعس هەبیت.
ل گۆرەی نڤیسارەكا پشكا پەیوەندیێن نهێنی یێن پارێزگەها كەركووكێ یا هەژمار (س1/8231431) ل رۆژا 13ی تیرمەها 1988ێ كو ئاراستەی سەركردایەتییا لقا كەركووك یا حزبا بەعس كرییە، بەحسی راگوهاستنا پێنجسەد و چل و پێنج مالباتان دكەت ژ تاخێن: (شۆریجە، عەسكەری، رێكا بەغدا، ئازادی، ئیسكان، ناڤەراست، حەیران، موسەللا، ئیمام قاسم، عەسكەری هەژمار ئێك و كەسك). ل گۆرەی راپۆرتا رێكخستنا لێبوورینا ناڤدەولەتی، د دەمێ سال و نیڤان دا پشتی رێككەفتنا جەزائیرێ، نێزیكی دوسەد كورد هاتینە سێدارەدان.
وەزیرێن راگەهاندنا ئیراقێ و تارق عەزیزی د بزاڤەكا خاپاندنێ دا راگەهاند بوو: ڤەگوهاستنا كوردان ژ كۆمەلگەهێن بچووك دوماهی پێ هاتیە كو ژ پێنج مالباتان هەتا سەد مالباتان پێكهاتی بوون بۆ گوندێن عەرەبان، وی دەمی دشێن د برایێن خوەیێن عەرب بگەهن، دەمێ پرۆسەیا تێگەهاندن و رەوشەنبیركرنا وان ب دوماهی هات، دشێن بۆ سەرانسەری ئیراقێ گەشتێ بكەن.
ل دۆر چالاكڤانێن پارتی و پێشمەرگەیان، تارق عەزیزی راگەهاند، ئەو د كەمپان دا پشكدارییێ د سمیناران دا دكەن یێن ژ ئالییێ كادرێن بەعسییان ڤە بۆ وان دهێنە سازكرن ل دۆر (ئێكەتییا نشتیمانی و ئۆتۆنۆمی یا كوردان).
سوپایێ رژێمێ ب هاریكارییا سەعید ئەسعەدە شەل، چوونە دەڤەرا دۆلەمەرێ و گوندێ شێخان دۆرپێچ كر و داخواز ژ ئاكنجیێن وی گوندی ژی كر چەكێن خوە رادەست بكەن، پاشی ئاگر بەردا خانوویان و ئاكنجیێن گوندی دەرخستن. ل گۆرەی زانیارییان رەوشا ساخلەمیا دو كەسان باش نینە.
هەر د چارچووڤەیێ سیاسەتا گوهۆرینا دیمۆگرافیا كوردستانێ دا و ل بەر رۆناهییا سیاسەتا راستڤەكرنا بارێ نەتەوایەتی، ل گۆرەی رێنمایێن لژنا كاروبارێن باكور و ب نڤیسارا هەژمار 1142 ل رۆژا 23ی شواتا 1988ێ بارێ نەتەوایەتی یێ هۆزا (هەسینان) كو كوردێن ئێزدی نە، ژ كوردیێ بۆ نەتەوا عەرەب گوهارت. د ڤی چارچووڤەی دا ل سەرژمێرییا سالا 1977ێ نێزیكی 96%ێ ژ كۆما ئاكنجیێن ئێزدی یێن پارێزگەها مووسل و 97.5%ێ ژ كوردێن ئێزدی یێن پارێزگەها دهۆكێ ب عەرەب ل قەلەم دان.
رۆژنامەڤانێ فرەنسی، رینییه مۆریس، ئاشكرا كر كو سالا 1965 هەتا 1966ێ رژێما ئیراقێ گازا ژەهراوی ل كوردستانێ بكارئینایە.
كۆمەلا ناڤدەولەتی ل لەندەن كو یا تایبەتە ب داكۆكیكرنا مافێن كێمنەتەوەیان د جیهانێ دا، د راپۆرتا تایبەت یا هەژمار 23ی 1989ێ كو یا تایبەت بوو ب سەرانسەری كوردستانێ، گەلەك راستیێن تاوانا جینۆسایدێ تۆمار كرینە، ب تایبەتی ل سەر باشوورێ كوردستانێ نڤیسیە كو ل 1960 ــ 1970ێ چل هزار مال ژ كۆما حەفتسەد كوندان هاتینە وێرانكرن. هەژمارا ئاوارەبوونێ ژی گەهشتە سێسەد هزاران و ب كوشتی و برینداران ڤە شێست هزار كەسن.
هەمان راپۆرت ئەو ژی ئاشكرا كرییە كو ل سالا 1988ێ، ژ ئەنجامێ بكارئینانا چەكێ كێمیایی گەلەك خەلك هاتینە كوشتن و گەلەك خەلك ژی ئاوارەی توركیا و ئیرانێ بووینە.
رێكخستنا ئەمنستی ئەنترناشینال ل لەندەن، ل رۆژا 14ی ئادارا 1989ێ راگەهاند، ل باژارێ سلێمانییێ د ناڤبەرا ئیلۆن و چریا ئێكێ یا سالا 1985ێ دا، رژێما ئیراقێ سێسەد زارۆكێن كوردان سێدارە داینە كو ژیێ وان د ناڤبەرا 17 بۆ 23ێ سالان بوون.
ل گۆرەی دوماهی سەرژمێری یا بەرەیێ كوردستانی ـــ ئیراق ــ سەركردایەتییا سیاسی كو ل 24ی شواتا 1989ێ رادەستی لژنا مافێن مرۆڤی یا نەتەوەیێن ئێكگرتی كری، 55 بۆ 60 هزار كیلۆمەترێن دوجا هاتینە چوولكرن و وێرانكرن، زێدەتر ژ نیڤ ملیۆن كوردان ئاوارەبووینە و بەرێخوە دایە دەرڤە، زێدەتر ژ ئێك ملیۆن كورد ژ جهێن وان هاتینە راگوهاستن.
د بەلگەنامەكا نهێنی دا ل رۆژا 23ی خزیرانا سالا 1989ێ هاتیە: ئەڤرۆ دوماهی ب راگوهستنا ئاكنجیێن قەلادزێ هات و ئامیر و كەلوپەلێن فرقا بیست و چار دەست ب كاڤلكرن و خرابكرنا خانوویان كر.
ئەڤرۆ
هەرهین محەمەد:
سترانبێژ (هێرش ئاكرەیی) د دیدارەكێ دا بۆ رۆژناما ئەڤرۆ دیاركر كو ئەو مژوولی چێكرنا دو كلیپایە، یا ئێكێ ب ناڤێ (سۆز) و یا دویێ ب ناڤێ (كەنی و گرنژین) ئێكێ بۆ جەژنێ یادی ژی پشتی جەژنێ دێ بەلاڤ كەت.
هێرشی گۆت: گەلەك یا گرنگە ل هەربیرەوەریەكا چێبیت سترانبێژ ب سترانەكێ وەفاداریا خوە دیاركەت و دڤی دەمی دا یا گرنگە سترانەكا ئاینی من چێكربا و ب ئانەهیا خودێ دێ ل سەر وێ ژی كاركەم و ئەڤ كارێ نوكە دكەم ژی نەگرێدای جەژنێ نە و نوكە رەمەزانا پیرۆزە و مژوولێ دو كلیپانم، بۆ ڤی كاری ژی چ سپۆنسەر نەبووینە و هەموو مەزاختی ل سەر كیستێ من بخوە بوویە و هندەك سترنبێژ هەنە پشتەڤان یێن هەین و سپۆنسەریێن بۆ هەین و هندەكان ژی نین و هەرسترانبێژەك و ستایلێ خۆە و هندەك دچنە دەواتان و خوە ب وی داهاتی خودان دكەن و سترانبێژ هەنە ژی ب چێكرنا كلیپان خزمەتێ دكەن و ناچنە داواتان.
ئەڤرۆ
شاكر ئەتروشی:
سینەماكار (مریەم سەمەدی) د دیدارەكێ دا بۆ رۆژناما ئەڤرۆ دیاركر كو ئەو خەلكا باژێرێ ئۆرمیێ یە ل رۆژهەلاتێ كوردستانێ، دەرچۆیا پشكا سینەمایێ یە و دژیێ بیست و سێ سالیێ دا دەست ب كارێ هونەری كریە و بۆ ئەنجامدانا چەند كارێن سینەمایی نوكە ب سەرەدان ل باژێرێ دهۆكێ یە.
ناڤهاتیێ گۆت: هەردو فلمێن من (هاڤینا قۆلنگان و كارنیكا) ل باژێرێ ئۆرمیێ هاتینە بەرهەمئینان، وان هەردو فلمان گەلەك خەلات ل ئیرانێ وەرگرتینە، نوكە ژی دو فلمێن دی ل بەردەستن و كاری ل سەر دكەم، هەتا نوكە من پشكداری د بیست و دو فیستەڤالێن جیهانی دا كریە، بۆ زانین فلمێن (خێ فرۆش، خانیەك نێزی ئاڤێ، هاڤینا قۆلنگان، ژ نڤیسین و دەرهێنانا منن و من ل بەرە چەند كورتە فلمان دگەل فلمەكێ درێژ ل دۆر ئەنفالان ل دهۆكێ چێكەم.
زنار تۆڤی:
د. نەعیما محەمەد، مامۆستایە ل كۆلیژا هونەرێن جوان، پشكا سیرامیكێ ل زانكۆیا سلێمانییێ، د دیدرەكێ دا بۆ رۆژناما ئەڤرۆ دیاركر كو وێ ب كارەكێ هونەرێ سیرامیكی ئەڤ سالە پشكداری د گەرا پازدێ یا گەلەریا دهۆكێ دا كریە، كو ژ سێ پارچان پێك دهێت و تێدا بەحسێ پێشكەفتنا تەكتۆلۆژیایێ و داهێنانا سەردەمیانە دكەت، كو بووینە ئەگەرێ دروستبوونا شەڕێن ئێك ل دووڤ ئێكێ و دیاردێن سروشتی د مێژوویا نوو دا، كو روو ب روو مرۆڤان دبن، كو ئەو شەڕە دبنە ئەگەرێ ژناڤچوونا شارستانییەتێ ل جیهانێ، ل دووماهییێ ژی ب تنێ بەرمایكێن وان ئاڤاهی و خانییان دمینن، دیسان هەردەم ئەم وان كارەساتان د ئینینە بیرا خۆ یێن كو ب سەرێ مللەتێ مە دا هاتین.
ناڤهاتیێ گۆت: من پشكداری د پرانیا گەرێن گەلەریا دهۆكێ دا كرینە، هەبوونا ڤێ گەلەریێ گەلەك گرنگییا خۆ بۆ هونەرمەندان هەیە و ئەڤ سالە كەڤالێن گەلەك د باش بوون هاتبوونە نیشادان، هەروەسا نوكە كارێن سیرامیكی یێن گەلەك باش ل كوردستانێ دهێنە چێكرن، بەلێ ب مخابنی ڤە، سیرامیك نەبوویە پیشە و هونەر ل كوردستانێ، چونكی جڤاكێ مە پتر ل دووڤ هونەرێ ب ساناهی دگەریت، سیرامیك ژی كارەكێ گرانە، ئێكە ژ كارێن هەرە باش ل جیهانێ، بەلێ ئەڤ چەندە ل كوردستانێ نینە.
ئامێدیێ، مەحمود نهێلی:
د سەرەدانەكی دا بۆ دەڤەرا ئامێدیێ د. عەلی تەتەر، پارێزگارێ دهۆكێ و شاندەكێ د گەل دا ل گەل رێڤەبەرێن دام و دەزگەهێن میری ب گوژمێ پتر ژ چار ملیار دیناران بەرێ بنیاتی بۆ هەژمارەكا پڕۆژەیان ل ناوچەداریا چەمانكی دانا و هەژمارەكا پڕۆژەیان ژی هاتنە ڤەكرن.
ئەڤ پڕۆژەیە پێك دهێن ژ چێكرنا جادا سەرەكی یا ناوچەداریا چەمانكێ ب گوژمێ دو ملیار دیناران، هەروەسا دو پڕۆژەیێن چێكرن و سەخبێركرنا جادێن ناڤخوە و دیوارێن پالپشت ب گوژێ نێزیكی 400 ملیۆن دیناران و چێكرنا جادا گوندێ چەم رەبەتكێ بۆ گوندێ بیلمەندا ب درێژاهیا هەشت كیلۆمەتر و 500 مەتران ب گوژمێ ملیارەك و 700 ملیۆن دیناران.
پارێزگارێ دهوكێ د كۆنگرەیەكێ رۆژنامەڤانی دا دیار كر، د بەردەوامیا پڕۆژەیێن خزمەزتگوزاری دا، ئەوێن بۆ وەلاتیان دهێنە پێشكێشكرن، ب گوژمێ چار ملیار و 77 ملیۆن دیناران بەرێ بنیاتی بۆ هەژمارەیەكا پڕۆژەیان هاتە دانان و هەژمارەكا دی ژی هاتنە ڤەكرن.
دیار ژی كر، ئەڤ جادەیا هاتیە ڤەكرن ژی جادەیەكا گەلەكا گرنگە، چونكی ڤێ دەڤەرێ ب دەڤەرداریا ئاكرێ ڤە گرێ ددەت، كو بەری چەندەكێ ژی لایێ باكورمان تمامەتیا ڤێ جادێ هاتیە ڤەكرن و ئەڤە ژی پشكەكە ژ وێ رێكێ، كو د شیان دایە ل سیارەتیكا ب ڤێ رێكێ را بگەهیە دینارتێ و خەلیفان.
پارێزگاری گۆت: «ئەڤ دەڤەرە، دەڤەرەكا شۆڕەشگێر و كوردپەروەر و جهێ ڤەحەواندنا پێشمەرگەیان بوویە، راكێشانا ڤان جادەیان و پڕۆژەیێن خزمەتگوزاری بۆ خەلكێ ڤێ دەڤەرێ و پڕۆژێن كارەبێ ژی بەری نوكە هاتینە چێكرن و كۆمەكا پڕۆژەیان د ڤان چەند سالان دا ل ڤێ دەڤەرێ هاتینە بجهئینان و ب حەزكرنا خودێ دێ بەردەوام بین».
گۆتژی: «پڕانیا وان پڕۆژێن د ڤان سێ سالێن دەربازبوویی دا، رازیبوون ل سەر هاتیە كرن، نێزیكی 700 پڕۆژەیان بوون و ژ وان ژی ب تنێ 11 پڕۆژە ماینە، كو نەهاتینە رەوانەكرن، ئەو ژی كار ل سەر دهێتە كرن، كو ب كەڤنە د وارێ بجهئینانێ دا».
دەربارەی هەبوونا چەكدارێن پەكەكێ ل وێ دەڤەرێ پارێزگاری دیار كر، هەبوونا هێزەكا چەكدار و ڤەگوهاستنا شەڕی بۆ ڤێ دەڤەرێ زیانێن زۆر گەهاندینە پارێزگەها دهۆكێ و هەر ئەڤە ژی بوویە ئەگەرێ هندێ، كو هەژمارەكا زۆرا گوندان نەهێنە ئاڤەدانكرن و خەلك نەشێت قەست بكەنێ و ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ بێكاریێ و زێدەبوونا رێژا هەژاریێ ل دەڤەرێ.
بەرواری بالا، زنار تۆڤی:
ل شەڤا بۆری پێلەكا بەفرێ پارێزگەها دهۆكێ ڤەگرت و د ئەنجام دا هەشت سەنتیمەترێن بەفرێ ل دەڤەرا بەرواری بالا بارین و ئەو بەفر مایە ل سەر كۆلیلكێن داروباری و ب شەڤێ بوویە ساهی و ڤێ چەندێ زیان گەهاندییە فێقیێ ب بەرك ل دەڤەرا بەرواری بالا و هندەك دەڤەرێن دی، چونكی د نوكە دا داروبارێ وان دەڤەران یێ د كۆلیلكێ دا و ژ ئەگەرێ سەرمایێ كۆلیلكا داروباری دێ وەریێت و دێ زیان گەهیتە جۆتیاران.
ئەحمەد جەمیل، رێڤەبەرێ گشتی یێ چاندنێ ل پارێزگەها دهۆكێ، بۆ رۆژناما ئەڤرۆ دیار كر، ژ ئەگەرێ بارینا بەفرێ زیان گەهشتیە كۆلیلكێن داروباری ل دەڤەرا بەرواری بالا و هندەك دەڤەرێن دی یێن پارێزگەها دهۆكێ و سڕێ كۆلیلكێن داروباری برینە، چونكی د نوكە داروبارێ وان دەڤەران یێ د كۆلیلكێ دا، د هەمان دەم دا، ل شەڤا بۆری پلێن گەرمێ ل دەڤەرا بەرواری بالا چار پلان ل بن سفرێ دابوون، لەوما زیان گەهشتییە كۆلیلكێن فێقیێ ب بەرك یێن وەكو (مشمش، حلیك ب هەموو جۆرێن خوەڤە، خۆخ و باهیڤان) چونكی بەفر مایە ل سەر كۆلیلكا وان داروباران و ب شەڤێ بوویە ساهی و جەمەدێ ئەرد گرتییە، هەروەسا ئەو داروبارێ دكەڤنە دناڤا گەلییان دا پتر زیان دێ گەهیتە كۆلیلكا وان و ئەو زیانا گەهشییە داروباری ل هندەك جهان جۆداترە ژ هندەك جهێن دیتر، لەوما د ئەڤ سالە دا زیانەكا مەزن دێ گەهیتە بەرهەمێ جۆتیاران.
زاخۆ، عەلی حاجی:
رێڤەبەرێ كارگێری ل دەڤەرداریا ناڤەندیا زاخۆ بۆ رۆژناما ئەڤرۆ دیار كر، خەلكەك هەبوو بناڤێ داشكاندنێ وەلاتی د خاپاندن و ئەو نەچاربوون پێرابوونان بەرامبەر وان وەربگرن و مۆهلەتا وان یا كاری ژی ژ وان وەربگرن.
وەلات هەجەر، رێڤەبەرێ كارگێری ل دەڤەرداریا ناڤەندیا زاخۆ گۆت: «پشتی ب دەستپێشخەریا گوهدار شێخۆ، سەرپەرشتێ ئیدارەیا سەربخوە یا زاخۆ د مەها رەمەزانا پیرۆز دا چەند ماركێتەكان ل باژێرێ زاخۆ داشكاندن داناینە سەر كەلوپەلێن خوە، وەكو لژنەیا دووڤچوونا بازاری ل زاخۆ وان دووڤچوونەكا تایبەت ل سەر وان جهان كر، دیار بوو پشكەك ژ وان ماركێتان خەلك د خاپاند و وەكو پێدڤی داشكاندن نەدانابوو سەر كەلوپەلێن خوە، لەوما د ماوەیێ سێ رۆژان دا وان مۆهلەتا كاری ژ چار ماركێتان وەرگرت و هەتا ئەو لافیتەیا ب ماركێتێن خوە ڤە ژی هەلاویستین هاتنە لادان و ئێدی ئەو رێكێ ژی نادەنە وان ماركێتان داشكاندنان بناڤێ ئیدارەیا سەربخوە یا زاخۆ داننە سەر كەلوپەلێن خوە و دێ پێرابوونێن یاسایی ژی بەرامبەر وان جهان وەرگرین، ئەم رێكێ نادەینە چو كەسەكی بناڤێ داشكاندنێ وەلاتیێن مە سەردا ببەن».
ناڤهاتی گۆتژی: «ئەم بەردەوام دێ دووڤچوونا وان هەموو جهان كەین، ئەوێن داشكاندن داناینە سەر كەلوپەلێن خوە و هەر كەسەك ل دووڤ رێنمایان كار نەكەت دێ پێرابوونان بەرامبەر وان جهان وەرگرین و پێدڤیە ب دروستی داشكاندنان داننە سەر كەلوپەلێن خوە و خزمەتا وەلاتیان بهێتە كرن».
ئەڤرۆ
بڕیارە سێ پارك ل دەڤەرداریێن دهۆك و سێمێلێ بهێنە دروستكرن، كو دو ژ وان ل سەنتەرێ باژێڕێ دهۆكێ نە و ئێك ژی ل دەڤەرداریا سێمێلێ یە.
د. عەلی تەتەر، پارێزگارێ دهۆكێ كۆمبوونەك ل دۆر ب جهئینانا سێ پاركێن گشتی ل دەڤەرداریێن دهۆك و سێمێلێ ل گەل لایەنێن پەیوەندیدار كۆمبوو، تێدا خویا كر، پێدڤیە رێكارێن پێدڤی بۆ بجهئینانا وان هەر سێ پاركان بهێنە كرن و دەست ب دروستكرنا وان بهێتە كرن، كو ئێك ژ وان پاركا گشتی یا دهۆكێ یە ل ئالۆكا.
ئەو پاركێن بڕیارە ل هەردو دەڤەرداریێن دهۆك و سێمێلێ بهێنە دروستكرن، ئەڤەنە: (پاركا گشتی یا دهۆكێ ل ئالۆكا، پاركێ گشتی ل جهێ پیشەسازیا ترۆمبێلا ل تاخێ بەرۆشكێ یێ دهۆكێ و پاركا گشتی ل ناڤا بازارێ سێمێلێ).
ئەڤرۆ
، ئەمیر ئەترووشی
ل سنوورێ رێڤەبەریا گشتی یا باژێرڤانیان بەردەوام كار دهێتە كرن بۆ هندێ رێژا كەسكاتیێ و چاندنا داروباری و چێكرنا پارك و باخچەیان زێدەتر لێ بهێن و نوكە ل سنوورێ هەر 46 باژێرڤانیێن سەر ب رێڤەبەریا گشتی ڤە ژبلی سەنتەرێ دهۆكێ و زاخۆ، 163 پارك و باخچە هەنە و ژ ڤی سەرجەمی ژی نەهـ پاركێن مەزن هەنە و یێن دی ژی هەموو باخچە نە و د ئاڤانە.
ئەندازیار دیار بەحری، رێڤەبەرێ گشتی یێ باژێرڤانیان ل پارێزگەها دهۆكێ بۆ ئەڤرۆ دیار كر، ل گۆرەی ئامار و داتایێن پشكا پارك و باخچەیان ل رێڤەبەریا گشتی یا باژێرڤانیان، نوكە 163 پارك و باخچە هەنە، ژ ڤی سەرجەمی 154 باخچەنە و نەهـ پاركێن مەزن ژی هەنە كو رووبەرێ هەر ئێك ژ وان پاركان زێدەتر 20 دونەمێن ئەردی یە، چوار ژ وان پاركان دكەڤنە سنوورێ قەزا شێخان، دوو پارك ل سنوورێ قەزا بەردەرەش، پاركەك ل ئاكرێ، ئێك ل ئامێدیێ و ئێك ژی ل سێمێلێ یە.
زێدەتر گۆت: هەر ل گۆرەی وان ئاماران، 29 باخچە ل سنوورێ قەزا ئاكرێ هەنە، شەش باخچە ل سنوورێ قەزا زاخۆ، 25 باخچە ل سنوورێ سێمێلێ، 11 باخچە ل سنوورێ قەزا دهۆك (زاویتە، مانگێش، باگێرا و كۆرا)، هەروەسا 29 باخچە ل سنوورێ قەزا شێخان، 25 باخچە ل سنوورێ قەزا ئامێدیێ، و 23 باخچە ل سنوورێ قەزا بەردەرەش هەنە.
خویاژی كر، ل گۆرەی پاخچەیێن نها دهێنە چێكرن، نوكە كار ب تنێ ل سەر چێكرنا ئێك باخچە ل سنوورێ باژێرڤانیا مسێریكێ ب كۆژمێ 147 ملیون دیناران ل سەر رووبەرێ 2500 مەترێن چوار گوشە دهێتە كرن و هێشتا ب دووماهی نەهاتیە.
رێڤەبەرێ گشتی یێ باژێرڤانیان ل پارێزگەها دهۆكێ دیار كر ژی، هەروەسا بۆ ئەڤ سالە یا 2023 ل سنوورێ رێڤەبەریا گشتی یا باژێرڤانیان بزاڤێن زێدەتر بۆ زێدەكرنا رێژا كەسكاتیێ دهێنە كرن و نها 12 باخچە كەڤتینە د پلانێ دا و دێ هێنە چێكرن، ژ وان ژی چوار باخچە ل سێمێلێ نە، دوو باخچە ل شێخان و ئێك ل ئاكرێ، ئێك ل مانگێشكێ، ئێك ل مسێریكێ، ئێك ل باتێلێ، ئێك ل شاریا و ئێك ل قەسرۆكێ.
ب مەرەما پەیداكرنا سەقایەكێ خۆش و فێنك و رزگاربوون ژ دووكێلێن ژەهراوی و جوانكرنا سەر و سیمایێن باژێر و باژێركێن هەرێما كوردستانێ ب گشتی و پارێزگەها دهۆكێ ب تایبەتی، رێڤەبەریا گشتی و باژێرڤانیێن ب سەرڤە، بەرنامە و پلانێن سەرانسەری بۆ زێدەكرنا كەسكاتی و درۆستكرنا پارك و باخچەیان هەنە ب تایبەتی ل وان دەڤەرێن رێژا كەسكاتیێ دسرۆشتێ خوە دا دكێم و وەكو دەڤەرێن دەشت، ل پەی وان پلانان هژمارەكا زۆرا پارك و باخچەیان هاتینە چێكرن و هژمارەكا دن ژی د پلاندایە بهێنە درۆستكرن.
ل سنوورێ پارێزگەها دهۆكێ ب تایبەتی باژێرڤانیێن دەرڤەیێ سەنتەرێ دهۆكێ، هژمارەكا زۆرا پارك و باخچەیان هاتینە درۆستكرن، چێكرنا وان پارك و باخچەیان ژی ب دو شێوازایە، كەسكاتیێ ناڤا جاددەیان و كەسكاتیێ دەرڤەیێ جاددەیان ئانكو نافخوە مینا پارك و باخچە.
ب گورەی ئامار و داتایێن ل سەری رێژا كەسكاتیێ و هەبوونا پارك و باخچەیان جوداهی هەیە و ئەگەرێ سەرەكی ژی دزڤریت بۆ هەبوونا سرۆشتەكێ جوان ل هندەك دەڤەران و نەبوونا سرۆشتەكێ جوان ل هندەك دەڤەرێن دی، بۆ نموونە دەڤەرێن كانی ماسێ و دێرەلووك و دینارتە د سرۆشتێ خوە دا كەسكاتی زۆرە و رێژا كەسكاتی دبیتە نێزیكێ 75%، بەلێ دەڤەرەكا مینا وەكو فەیدیێ رێژا نێزیكێ 5% یە، لەورا زێدەتر گرنگی ب وان دەڤەران دهێتەدان كو كەسكاتی كێمە، ب گۆرەی ستاندارێن جیهانی و بەرنامێ رێڤەبەریاگشتی یا باژێرڤانیان، د پلان دایە رێژا كەسكاتی ل هەموو دەڤەران كێمتر نەبیت ژ 17،5%.
ئەندازیار دیار بەحری ئەو یەك ژی دیار كر، چێكرنا پارك و باخچە ل هەموو جیهانێ و زێدەكرنا رێژا كەسكاتی گرنگیەكا زێدە هەیە، چونكە پارك و باخچە ئێكە ژ نیشانێن پێشڤەچوونا شارستانیێن جیهانی و مودێرنن، ژێدەرێ ئێكانە و سەرەكی یە بۆ بێهنڤەدانا وەلاتیان و گوهۆرینا كەشوهەوایەكێ خوش ب تایبەتی دناڤا سەنتەرێن باژێران. دیسا پارك و باخچە و كەسكاتی دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا هەوایەكێ پاقژ و ساخ و سلامەتیا وەلاتیان، هەڤدەم جوانبوونا سەر و سیمایێ باژێر و باژێركان.
زێدەتر دبێژیت: كەسكاتی دبیتە ئەگەرێ زێدەبوونا ئوكسجینێ (O2) بۆ هەلمژینا وان ژلایێ مرۆڤان، هەڤدەم دبیتە ئەگەرێ كێمكرنا ئەوێ گاز و ژەهراویێن ترومبێل و كارگەهێن پێشەسازی (CO2) بەردەنە ناڤا بازار و سەنتەرێن باژێران. ل پەی شیان و بودجە، حوكمەتا هەرێما كوردستان و رێڤەبەریا گشتی یا باژێرڤانیان ل پارێزگەها دهۆكێ، پلان هەنە بۆ چێكرنا هژمارەكا پارك و باخچەیان و زێدەكرنا كەسكاتیێ ل هەموو باژێر و باژێركێن سنوورێ پارێزگەها دهۆكێ.
نيشاندان