وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

ئەز ئەوێ ب ئەڤینییا وەلاتێ خوە داگرتی، من بەلگێن پەرتوبەلاڤ خڕڤەکرن و بۆ ئەوێ نهۆ ژ هێزێ کەفتی ڤەگەڕاندن(١). ل وی چاخی ئەم گەهشتینە وی سویێ؛ بازنەیێ دووێ و سیێ ژ هەڤ جودا دکەت. وەسا دیارە کو دادپەروەرییا خودایی ل ڤێرە، هونەرەکێ سامناک و ب چریسەت هەیە. داکو بشێم تشتێن نوو ب باشی وەسفکەم، دێ بێژم کو ئەم گەهشتینە دەشتەکا هشک و ژ هەر گیایەکی ڤالا. ئەڤ دەشتە وەکو تانجەکا خیزێ هشک ل دۆر ڤێ دارستانا ژاندار بوو. مینا وێ خەندەکا خوینێ بوو، ئەوا ل دۆر دارستانا خوەکوژان. ئەم ل بەر تیێ دەشتێ ڕاوەستاین، هندی چاڤێن مرۆڤی قەترە دکەن، فەزایێ دەشتێ ب خیزەکێ چڕ و هشک یێ داگرتی بوو، سروشتێ وێ، وەکو وێ بوو یا کاتۆی شەقاندی(٢).
ئەی تۆلڤەکرنا خودایی، هەر کەسێ ئەوا د چاڤێن مندا دبینیت، دێ چەند ژ تە ترسیت. من کۆمەکا کەریێن وان ناخێن چپلاق دیتن، کو توندوتیژی د دنیایێدا کربوون. هەموویان ب خەمدارییەکا زەییری دکرنە گری، لێ ئەڤە ل بن هندەک یاسایێن سزادانەکا جودا دا بوون. هندەک ژێ ل سەر پشتێ د درێژکری بوون، داکو ب بەر کێمترین بارانا ئاگری بکەڤن. هندەک ب پێکڤەنووسیایی د ڕوونشتی بوون، هندەکێن دی ژی د هاتنوچوونەکا بازنەییا بەردەوامدا بوون(٣).
ئەڤێن داویێ پتر بوون، لێ ئەوێن ڕازایی ل بن ئەشکەنجێ کێمتر بوون، دژوارییا ئێشانێ ئەزمانێن وان ڤەدکرن و کا چەوا ل سەر دنیایێ نەفرەت ل خودێ دباراندن، ل ڤێرە ژی نەعلەتان ل دۆژەهێ دبارینن. ئەڤجا کا چەوا بەفر بێی با دباریتە سەر عەردی، ئها وەسا هێدی هێدی پەرمویچکێن ئاگری دبارینە سەر خیزێ مەزن.
هەروەکو ئەسکەندەری پاتۆرێن ئاگری ل دەڤەڕێن گەرمێن هندستانێ دیتین دبارینە سەر لەشکەرێ وی، ئینا فەرمان دایە فەیلەقێن خوە کو هەکو ئاگر دگەهتە عەردی، پی یێن خوە توند ل سەر عەردی بشدینن، چونکو دەمێ هەلما ئاگری دمینتە بێ با زووتر ڤەدمریێت. ئاگرێ ئەبەدییێ دۆژەهێ ژی، ب هەمان شێوەی بەر دبیتە خیزی، هەروەک وی ئاگرێ بەردبیتە بارویتا تڤەنگێ و بەرکێ وێ دپەقینیت، هند یێ دژوار و بلەز بوو داکو ئێشانەکا مەزنتر ژێ چێببیت. هەکو وان بێی ڕاوەستیان ئاگرێ ل ڤێرە و وێرا هە ژ خوە ددانە پاش، دەستێن وان یێن خەمدار د لڤینێن سەمایەکا نەڕێکخستییا بەردەوامدا خویا دکرن.
من دەست ب ئاخفتنێ کر: “سەیدایێ من! ئەوێ ژ بلی وان شەیتانێن ڕکۆیی یێن ل بەر دەروازەیا دۆژەهێ بەرئاتاڤی مە بووین و ل سەر هەمی تشتێن دی زالبوویی، بێژە من؛ ئەوێ هەنێ کیژان مەزندەیە کو چ پویتەی ب ئاگری نادەت؟ وەسا ب قەرفین ل دلپێڤەمانێ دنێڕیت هەروەکو بارینا ئاگری ژ وی ناگریت!”. ئەو ب خوە تێگەهشت کو ئەز یێ پرسیارا وی ژ ڕێنیشاندەرێ خوە دکەم، لەوا گازیکر و گۆت: “ئەز هۆسا یێ ژیایم و ل مرنێ ژی دێ هەر هۆسا بم(٤)، هەرچەندە جوبیتێری د دەمەکێ تووڕەبوونێدا ئاسنگەرێ خوە دەگراند و برویسییا کوژەک ژێ وەرگرت، ئو ئەو برویسییە د من وەرکر. یان هەکو کارکەرێن دی ژی ئێک ئێکە، ل سەر چیایێ ئاگری ب بوهژینکەرێ ڕەش دەگراندین و وان دکرنە هاوار: ڤۆلکانۆ یێ جوامێر د هانا مە وەرە! یان ژی ل شەڕێ فلێگرا، هەکو ب هەمی هێزا خوە تیر د من وەردکرن. لێ هەر نەشێت دلێ خوە ب تۆلڤەکرنێ هوین بکەت(٥)”.
ل وی دەمی، ڕێنیشاندەرێ من ب توندییەکا دژوارڤە گۆت، کو چ جاران من ئەو ب ڤێ توندیێ نەدیتبوو: “هۆ کاپانیۆ! وەسا دیارە پەلێن غروورا تە ناڤەمریێن، سزایێ تە ژی هەر یێ توندتر و دژوارتر لێ دهێت: چ ئەشکەنجە ژ ڤێ تووڕەبوونا تە مەزنتر نینە کو ببیتە ئێشانەکا هەژی کەربوکینا تە”.
پاشی ل من زڤڕی و ب تۆنەکا نەرمتر گۆت: “ئەڤە ژ وان هەر حەفت شاهان بوو یێن باژێڕێ تیبە دوورپێچکرین، ئەو ل دژی خودای ڕاوەستیا بوو، وەسا دیارە هەتا نهۆ ژی هەر یێ بەردەوامە و چ پویتە ب هێزا وی نادەت؛ لێ هەروەک بەری بێهنەکێ من گۆتیێ، ئەڤ تووڕەبوون و قەرفینە ب خوە، سزایەکە مینا خشلەکا خەملاندنێ ب سینگێ ویڤە گونجاییە. نهۆ ژی ل دویڤ من وەرە، لێ هەکو تو پی یێن خوە ددانییە سەر خیزێ ئاگرین، یێ هشیار بە، بلا هەردەم ب دارستانێڤە د نووسیایی بن”.
ئەم ب بێدەنگی گەهشتینە وێرێ، ئەو جهێ ڕووبارێ خوینێ ل دارستانا خوەکوژان دزێت(٦)، سۆراتییا وێ، هەتا نهۆ ژی من دترسینیت. کا چەوا جۆکەک ژ کانیا بۆلیکامی(٧) دەردکەڤیت و گونەهکار دناڤبەرا خوەدا دابەش دکەن، ئەڤ جۆکە ژی گەهشتە دناڤ خیزیدا. بنێ وێ و هەردو پەڕاڤ و هەردو تیێن بەر لێڤا وێ ببوونە بەر؛ من وە تێئینادەر کو ئەڤە جهێ دەربازبوونا د ناڤبەرا خیزێ سۆتی و ڕووبارێ خوینێدایە.
ڤیرجیلۆی گۆت: “هەر ژ وی دەمێ ئەم ل وی دەرگەهی بۆ کەسێ نەهێتە گرتن ب ژوورکەفتین، ئو ژ وان هەمی تشتێن من نیشا تەداین، چ تشتان سەرنجا تە ڕانەکێشایە، وەکو وێ جۆکا لار (ڕووبارێ خوینێ) هەکو پەرمویچکێن ئاگری ب هەلما وێ ڤەدمریێن. ئەڤە پەیڤێن ڕێنیشاندەرێ من بوون؛ لەوا من تکا ژێ کرن کو هێشتا پتر خوارنا زانینێ بدەتە من، ئەوا شەهیەتا من هێژ دچیتێ و ژێ تێر نابم.
ئەڤجا وی گۆت: “ل ناڤەڕاستا دەریایێ، گزیرتەیەکێ خۆپان ژێ ب سەردکەڤیت دبێژنێ کریت، جیهان ل بن سها شاهێ وێ یا پاقژ و بێگەرد بوو(٨). چیایەک ل وێرێ هەیە دبێژنێ ئیدا، ل سەردەمێن بەرێ ب ئاڤێ و بەلگێن داران یێ خەملاندی بوو، لێ نهۆ یێ ڕویتە و مینا چۆلاهیێ شۆپ بەرزەیە. ڕیایێ، ئەو چیایە وەکو لاندکەکا ئارام و ئەمین ژبۆ کوڕێ خوە هەلبژارتبوو، داکو ب تەوقایی بهێتە ڤەشارتن. هەکو وی زاڕۆکی دکرە گری، قێژی یێن بلند ژ چیای دەردکەفتن(٩).
د ناڤا وی چیایدا، پەیکەرەکێ مەزن یێ پیرەمێرەکی هەبوو، پشتا خوە دا بوو دمیاتێ و بەرێ وی ل ڕۆما بوو، هەروەکو خۆدیکا وییە(١٠). سەرێ وی ژ زێڕێ بێگەرد، سینگ و ملێن وی ژ زیڤی، پاشی هەتا چۆکان ژ سفری، ژ وێرێ ژووردا و هەتا بنی ژ ئاسنێ نەژەنگی هاتبوو چێکرن. تنێ پی یێ وییێ ڕاستێ ژ هەڕییا گۆزکان بوو و وی پتر ژ یێ دی پشتبەستن پێ دکر(١١). هەمی پشکێن ڤی پەیکەری ژ بلی پشکا زێڕی، ب درزەکێ یێ هاتییە شەقکرن و ڕۆندک ژێ دڕژیێن، کو هەکو کۆم دبن وی کەڤری دسمن.
د ڤی گەلیدا، ڕێڕەوا ڕۆندکان ژ کەڤرەکی دچیتە ئێکێ دی: ڕووبارێ ئەکیرۆنتی، گۆما ئەستێکس و ڕووبارێ خوینێ (فلیجیتۆنتی) ژێ چێدبن و دڕژیێنە دناڤ وی کەنالێ تەنگدا، کو چ جهێن خوارترێ نینن: ل وێرێ کوچیتۆسێ چێدکەت، دێ بینی کا چ گۆمەکا مەندە! لەوا نهۆ چ بەحسێ وێ ناکەم. من گۆتێ:
– ئەگەر سەروکانییا ڤی ڕووبارکی ژ دنیایا مە بیت، پا بۆچی ل ڤی ئالی وەسا دیار دبیت کو ب تنێیە؟
– تو دزانی کو ئەڤ جهە یێ بازنەییە، هەرچەندە تو هزردکەی ئەم بەر ب بنیڤە یێن هاتینە خوارێ. لێ هەتا نهۆ، ب تنێ ئەم بۆ لایێ چەپێ یێن چووین و هێشتا تە هەمی بازنە نەبڕییە: لەوا ئەگەر تشتەکێ نوو کەفتە بەر چاڤێن تە، بلا چ نیشانێن سەرسۆرمانێ نەئێختە سەر دێمێ تە.
– سەیدایێ من، پا فلیجیتۆنتی و لیتی ل کیڤەنە؟ تو بەحسی ئێکی ناکەی و دبێژی کو ئەڤ بارانا ڕۆندکان ژ یێ دییە.
– ب ڕاستی هەمی پرسیارێن تە ب دلێ منن، لێ فەر بوو کو کەلینا ئاڤا سۆر (فلیجیتۆنتی- ڕووبارێ خوینێ) بەرسڤا پرسیارەکا تە با. وەلێ پا ڕووبارێ لیتی(١٢)، ژ دەرڤەی ڤێ چالێ دێ پاشی بینین، ل وی جهێ خەلک ژبۆ تافیلکرنێ دچیتێ، کو گونەھ ب پەشێمانییێ دهێنە ژێبرن.
پاشی گۆتە من: “نهۆ دەمە ئەم ژ دارستانێ دەرکەڤین؛ یێ مقەیەت بە ل دویڤ من بهێی: ئەو هەردو پەڕاڤێن پەرمویچکێن ئاگری نەگەهنێ و نەهێنە سۆتن، هەمی ئاگر ل سەر ڤەدمرن و ڕێکەکێ بۆ چوونا مە ڤەدکەن”.

دەهمەن:
(١) ئەڤە تەمامکەرییا کانتۆیا بەری ڤێیە، هەکو صەیێن ڕەش ئەو گیایێن هشکێن گیاکۆمۆ ئەندریا دناڤ خوەدا ڤەشارتیی پرتکاندین. دانتی خەریبییا خوە ژبۆ وەلاتی دەردبڕیت وەکو پێشەکییەک بۆ ڤێ سروودێ.
(٢) کاتۆ (٩٥- ٤٦ ب. ز): سیناتۆر- سیاسەتمەدارەکێ ڕۆمانییە پشتەڤانییا سیستەمێ کۆماری ل ڕۆما دکر، لەوا گەهشتە ناڤ ڕێزێن پومبێ ل دژی یولیۆس سیزەری. پشتی شەڕێ فارسالیا دگەل هێزێن پومبێ دڕەڤیتە بیابانا لیبیا سۆتێنەر. لێ هێزێن سیزەری دگەهنێ و لەشکەرێ پومبێ تارومار دکەن. وی نەشیا شکەستنێ قەبوول بکەت، لەوا خوە کوشت.
(٣) ئەوێن درێژکری؛ ئەون یێن نەفرەت ل خودێ باراندین. ئەوێن ڕوونشتی و پێکڤە نووسیایی؛ ڕباخۆرن. ئەوێن د هاتنوچوونەکا بازنەییدا؛ نێربازن.
(٤) ئەو کاپانیۆسێ کوڕێ هیپۆنۆسییە؛ ئێکە ژ وان هەر حەفت شاهێن باژێڕێ تیبە (گیبە) دوورپێچکرین، ب دلڕەقی و ستەمکاریێ وهێزا جەستەیی یێ ناڤدار بوو، ب سەر شویرهێن تیبە دکەڤیت و نەفرەتان ل خودێیان دبارینیت، ئەڤجا جوبیتێر برویسییەکێ لێددەت و دکوژیت. لەوا دبێژیت کا چەوا ل سەر دنیایێ من نەفرەت ل خودێ کرینە، ل مرنێ ژی دێ هەروەسا بم.
(٥) ڤۆڵکانۆ کوڕێ جوبیتێری و ئاسنگەرێ وی بوو، وی دگەل کارکەرێن خوە برویسی چێدکرن. هەکو جوبیتێری برویسی ژ کوڕێ خوە ستاندی و د کاپانیۆی وەرکری، نەکەفت، لێ ژ پێرڤە مر.
– فلێگرا: گەلییەکە ل تسالیا، هەمی دێوێن هەولداین ب سەر چیایێ ئولیمپس بکەڤن، جوبیتێری د وی گەلیدا ژ ناڤبرن و کوشتن.
(٦) مەرەم پێ ڕووبارێ فلیجیتۆنتی یە، ئەوێ ل دۆر بازنەیێ ئێکێ و دووێ دزڤڕیت هەتاکو دگەهتە بازنەیێ سیێ ژ خەلەکا حەفتێ.
(٧) کانیا بۆلیکامی: کانییەکە ل نێزیکی ڤیتەربۆ، لەشفرۆشان ژبۆ خوەپاقژکرنێ ب کاردئینا.
(٨) ئانکو د سەردەمێ شاھ (ساتۆرن)دا، کو ب سەردەمێ زێڕینێ گزیرتەیا کریت دهێتە هژمارتن.
(٩) ئیدا: چیایەکە ل نیڤا گزیرتەیا کریت گەلەک کانی لێ هەبوون، جهێ زیۆس بوو. د ئەفسانەیێن کەڤندا دهێتە گۆتن کو ڕیا یا هەڤژینا ساتۆرنی کوڕێ خوە (جوبیتێر) ل وێرێ ژ بابێ وی ڤەشارتبوو داکو وی ژی نەکوژیت (وەکو هەموو کوڕێن خوە یێن دی)، لەوا دەنگێ گرییا وی ب هندەک قێژی یێن بلندێن دویڤکەفتی یێن خوە د داپۆشی، هەروەکو یێن ژ چیای دەردکەڤن.
(١٠) پشتا وی ل شەهرستانییا کەڤن یا ڕۆژهەلاتێ بوو (دمیات)، بەرێ وی ل شەهرستانییا نوو یا ڕۆژاڤایێ بوو (ڕۆما).
(١١) زێڕ: جەڤەنگێ سەردەمێ زێڕینێ ئێکێیە بەری مرۆڤ گونەهێ بکەت. زیڤ: جەڤەنگێ سەردەمێ دوویێیە. سفر: جەڤەنگێ سەردەمێ سیێیە. ئاسن: جەڤەنگێ سەردەمێ چوارێیە. هەڕی: جەڤەنگێ دەستەلاتا ئایینییە. پی یێ چەپێ هەر ژ ئاسنییە کو دبیتە جەڤەنگێ دەستەلاتا ئیمپراتۆری.
(١٢) ڕووبارێ لیتی ل بەرزەخێیە، ل جهێ تافیلکرنێ یە.