پرسا «كۆنترۆلكرنا چەكی د دەستێ دەولەتێ دا»، كو ئێكە ژ بڕگەیێن سەرەكی یێن بەرنامەیێ حوكمەتا (عەلی فالح ئەلزەیدی)، بۆچوونێن جودا د ناڤ گرۆپێن چەكدار دا دروست كرینە. بزاڤا نوجەبا ب «ئەستەم» دبینیت، كەتائیبێن حزبوللا پێشنیازا كڕینا چەكێن پێشكەفتی (وەك درۆن و مووشەك) دكەن، عەسائیب ژی دبێژیت: «چەكێ مە ل ناڤ باژێڕان نەما و مە رادەستێ دەولەتێ كریە».
بەرپرسەكێ ئەمنی یێ بلند ل ئیراقێ راگەهاند: «كێمترین سێ گرۆپێن چەكدار، كو ئێك ژ وان سەرایا سەلامە، نەرمبوون نیشان دایە و بەرهەڤییا خۆ بۆ دانوستاندنێ و دیتنا میكانیزمەكێ بۆ رادەستكرنا چەكێ خۆ نیشان دایە».
بەلێ ناڤهاتی ئاماژە ب وێ ژی كر كو هندەك گرۆپێن دی ب تەمامی پرۆسێسێ رەد دكەن و «گرۆپێن وەك كەتائیبێن حزبوللا و نوجەبا ب تووندی دژی پرۆژەی نە و بەرهەڤ نینن چەكێ خۆ رادەست بكەن».
نوجەبا: تا ئەمریكا بمینیت، چەكی رادەست ناكەین
بزاڤا نوجەبا ب تەمامی پرۆسێسێ رەد دكەت. فیراس یاسر، ئەندامێ مەكتەبا سیاسی یا نوجەبا گۆت: «تا ئیراق خودان سەروەرییا دارایی، سیاسی و ئەمنی نەبیت و هێزێن ئەمریكا ل وەلاتی بن، رادەستكرنا چەكی تنێ پڕوپاگەندەیا میدیاییە».
یاسری زێدەتر گۆت: «دەمێ ئەمریكا دەستێوەردانێ د دانانا سەرۆك وەزیران دا ژی دكەت، چاوا باس ل رادەستكرنا چەكی دهێتە كرن؟» هەروەسا دوپات كر كو چەكێ وان تنێ «بەرەڤ دوژمنێن ئیراقێ ڤەیە» و بژاردەیەكا دی نەمایە ژبلی پاراستنا خۆ.
كەتائیبێن حیزبوللا: ئەم دێ چەكی كڕین
ئەبو موجاهد عەساف، بەرپرسێ ئەمنی یێ كەتائیبێن حیزبوللا ل ئیراقێ، ل سەر پلاتفۆرمێ (ئێكس) راگەهاند، كاری جیهادی نوكە «ئەركەكێ كەفائی یە» و ئەو ل جهێ وان ئالیێن دەست ژ چەكی بەر ددەن، بەردەوام دبن.
رۆژا 26ێ مەها بۆری، موقتەدا سەدر جوداكرنا بالێ سەربازی (سەرایا سەلام) ژ باسكا خۆ راگەهاند و داخواز ژ گرۆپێن ناڤ حەشدا شەعبی كر چەكێن خۆ رادەست بكەن. عەساف پێشنیازا هەڤكاریێ بۆ وان ئالییان كر كو دڤێن چەكێن خۆ رادەست بكەن و گۆت: «ئەم بەرهەڤین سەرپەرشتییا سەرژمێرییا چەكان و عەمباركرنا وان بكەین، هەروەسابەرهەڤین ئەو چەكێن تایبەت كو دەزگەهێن دەولەتێ پسپۆرییا وان نینە، وەك درۆن، مووشەك و دژەتانك وەربگرین و پارەیێ وان ژی بدەین».
عەسائیب: چەكێ مە ل ناڤ باژێڕان نەمایە
بزاڤا عەسائیب ئەهلولحەق، كو خۆ ب پشكەك ژ بڕیارا سیاسی یا دەولەتێ دبینیت، دبێژیت كێشەیا وان ل گەل پرۆژەی نینە.
حسێن شەیحانی، ئەندامێ مەكتەبا سیاسی یا عەسائیب ئەهلولحەق گۆت: «مە ل سالا 2017 ێ چەكێ خۆ رادەستی دەولەتێ كریە، نوكە لیوایێن 41، 42 و 43 چەكێن وان ل ناڤ باژێڕان نینە، بەلكو ل عومبارێن حەشدا شەعبی نە و وەكو مولكێ دەولەتێ دهێنە هەژمارتن
بەرپرسەكێ ئەمنی یێ بلند ژی ئاشكرا كر: «ئەڤ رێكارە هێزێن پێشمەرگەی ڤەناگریت، ژبەر كو ئەو پشكەكن ژ سیستەمێ بەرگرییا ئیراقێ و سەر ب سەركردایەتییا هەرێما كوردستانێ ڤەنە».
سەرایا ئەولیا دەم: رادەستكرنا چەكی ناهێتە كرن هەتا داگیركاری ل سەر ئیراقێ ب دوماهی نەهێت
ئەبو مەهدی جەعفەری، پەیڤدارێ گرۆپا «سەرایا ئەولیا دەم» یا كو وەك نوونەرێ بەرەیێ مقاوەمێ یا ئیسلامی ل ئیراقێ دهێتە نیاسین، د بەیاننامەیەكێ دا دوپاتی ل وێ چەندێ كر كو بابەتێ دەستبەرداربوون ژ چەكی د ڤی دەمی دا جهێ باسێ نینە. جەعفەری راگەهاند ژی: «ئاخڤتن ل سەر دانانا چەكی و رادەستكرنا وی ناهێتە كرن، هەتا ئەو دەمێ ستەم و داگیركاری ل سەر ئیراقێ دوماهی نەهێت».
پەیڤدارێ «سەرایا ئەولیا دەم» رەخنە ل وان ئالییان گرت یێن داخوازا دانانا چەكی ژ وان دكەن و ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو: «د دەمێ شەری دا ب قەهرەمان ناڤێ بەرەیێ مقاوەمێ دئێنن، لێ د دەمێ ئاشتیێ دا ناڤێ وان كەسان ژ بیر دكەن یێن ئیراق ژ مەترسییان پاراستی».

پشتی دەربازبوونا زێدەتری دوو سالان ل سەر دەستپێكرنا پرۆژەیێ حوكمەتا ئیراقێ یێ «كڕین و توماركرنا چەكێ وەلاتییان» ژ بۆ بجهئینانا درووشمێ «كۆنترۆلكرنا چەكی د دەستێ دەولەتێ دا»، هێشتا ئەنجامێن وێ هەوێ د جهێ گەنگەشەیێ دانە. د ناڤ نەبوونا ئامارێن دروست و بەردەوامبوونا دیاردەیێن چەكداری ژ دەرڤەی رێكارێن فەرمی، پرسیار ل سەر شیانا دەولەتێ دمینیت بۆ دوماهیئینانا ڤێ دیاردێ.
پێشبینیێن ئەمنی یێن نەفەرمی ئاماژە ب وێ چەندێ ددەن كو نێزیكێ 13 ملیۆن پارچە چەكێن سڤك و ناڤنجی د دەستێ وەلاتییان دانە، كو پشكەكا مەزن ل سەرمایێن لەشكەرێ ئیراقێ یێ بەرێ (پشتی 2003) نە. د هەمان دەم دا، چو ئامارێن دروست ل سەر قەبارەیێ چەكێ د دەستێ گرۆپێن چەكدار (كو ب 70 گرۆپان دهێنە خەملاندن) نینن.
وەزارەتا ناڤخۆیا ئیراقێ ل كانوونا دوویێ یا سالا 2024ێ دەست ب پرۆژەیێ «كۆنترۆلكرنا چەكی» كر، لێ هەر چەندە هەتا دووماهیا 2025ێ نێزیكێ 250 هزار فۆرم هاتبوون توماركرن، لێ حوكمەتێ بڕیار دا دەمێ توماركرنێ هەتا دووماهیا 2026ێ درێژ بكەت، چنكو ئەڤ هەژمارە د ئاستێ پێشبینیێن حوكمەتێ دا نینن.
ئەفسەرەكێ پولیسێن ئیراقی دیار دكەت كو وەلاتی ب گشتی حەز ناكەن چەكێ خۆ تومار بكەن یان بفرۆشن، چنكو گەلەك خێزان چەكی وەك ئامرازەكێ پاراستنا كەسی دبینن، نەك وەك سەرپێچییەكا یاسایی. هەروەسا گەلەك خەلك دبێژن: «بۆچی ئەم چەكێ خۆ بدەینە دەولەتێ، د دەمەكێ دا گرۆپێن چەكدار و هۆزێن دیتر خوەدانێ ترسانێن مەزنێن چەكی نە؟».
زیاد بەیاتی، چالاكڤانێ مافێن مرۆڤی دبینیت كو ئاریشەیا سەرەكی نە تۆماركرنە، بەلكو نەبوونا دادیێ یە. دبێژیت: «حوكمەت نەشێت وەلاتۆیان قایل بكەت چەكێ خۆ رادەست بكەن، د دەمەكێ دا وەلاتی دبینیت گرۆپێن چەكدار و ململانییێن هۆزەكی ل گەلەك پارێزگەهان بەردەوامن».
بەیاتی دوپات دكەت كو ئێكلاكرنا ڤی بابەتی ب كڕینا چەكێ تاكەكەسی نابیت، بەلكو پێدڤی ب ئاڤاكرنا «هەستێ ئارامیێ» یە، داكو وەلاتی باوەریێ ب دەولەتێ بینیت كو شیانێن پاراستنا وێ هەنە و چو پێدڤی ب چەكێ د ناڤ مالێ دا نەبیت.
هەر چەندە درووشمێ «كۆنترۆلكرنا چەكی» بەردەوامە، لێ د ناڤبەرا ئاریشەیێن ئەمنی، سیاسی و میراتێ شەڕێن دەربازبووی، ئەڤ دۆسییە یا مایە ئێك ژ ئالۆزترین كێشەیێن ئیراقێ، كو بێی گەرەنتیكرنا ئارامیێ، زەحمەتە ب ساناهی بهێتە چارەسەركرن.