وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (٦ )

هێشتا ناخێ من ژ خەمێ یێ داگرتییە، ژبەر وی جێمکێ دلێ من پێ سۆتی(١)، وەلێ پشتی هۆشێ من ڤەگەڕای و هشیار بوویم، چەوا بلڤم و بەرێ خوە بدەمە کیژ سەمتێ، یێ کۆمەکا کەسێن ئەشکەنجەدایی و عەزابەکا نوو ل دۆر خوە دبینم. ئەز یێ ل خەلەکا سیێ، خەلەکا بارانا ئەبەدی، بارانا نەفرەتیی و سار و گران، ئەوا نە توندییا وێ کێم دبیت و نە جۆرێ وێ دهێتە گوهۆڕین. سڕوسەقەمەکا مەزن، ئاڤ یا ڕەشکری و بەفرەکا دناڤ بایێ تاریدا دباریت، بێهنەکا نەخۆش ژێ بلند دبیت و دکەڤیتە سەر عەردی. چیربیرۆس(٢)، ئەو هۆڤێ دڕندە و سەیر، مینا صەیەکێ سێ سەر ل ڤێرە ل هنداڤ وان مرۆڤێن دناڤ تەقن و زیلاقێدا پەنگیایی دڕەویت. ب دو چاڤێن سۆر، ڕدێنەکا بۆش و ڕەش، زکەکێ مەزن و دو دەستێن پەنجدار، جانان ددڕینیت و ژ کەڤل دکەت و دکەتە چوار پارچە دا ب ساناهی بدابلعینیت(٣). باران ڕەوینەکا مینا صەیان ژ وان گیانان بەرددەت، کێلەکەکا خوە دکەنە پەرچانێ کێلەکا دی، ئانکو ئەو لایێ ل بەر بارانێ دقولپیننە دناڤ د هەڕیێ ڕا، دا ئێشانا وی سڤککەن، ئەڤ گونەهکارێن دامایی، ب بەردەوامی، یێ دناڤ هەڕیێدا دگەڤزن. ئو دەمێ وی هۆڤێ مەزن، چیرپیرۆسی ئەم دیتین، دەڤێ خوە بەشکر و کێلبێن خوە قیچکرن، تەڤ ئەندامێن وی دلڤلڤین.
ڕێنیشاندەرێ من، دەستێن خوە درێژکرن، هندەک ئاخ ژ سەر ڕوویێ عەردی ڕاکر، هەردو مستێن خوە ژێ مشتکرن و تێوەرکر، ب تنێ ئاخە گەروویێن چاڤبرسییان تێر دکەت. وەک وی صەیێ ژ برسا دڕەویت، هەکو خوارنێ دخۆت تەنا دبیت؛ چونکو هەمی شەڕ و ڕەوینا وی ژبۆ قووتدانا نێچێرا وییە. وان دێمێن کرێت و ب ترس ژی وە کر، ڕەوینا دێمێن چیرپیرۆسێ شەیتان ژی گورمێنەکا وەسا ئێخستە هنداڤ گیانان هەتاکو حەزکری د کەڕ بان. ئەم ل هنداڤ هندەک ڕەشەیان ڕا چووین، ل بن بارانا گران دنالین، د سەر میناکێن وان یێن ڤالا ڕا بۆرین، مینا جەستەیێن مرۆڤان بوون. هەمی کەفتنە سەر عەردی ژ بلی ڕەشەیەکێ ب تنێ(٤)،
ئەو بلەز ڕادبوو و د ڕوونشتەڤە. دەمێ دیتی ئەم یێن ل بەرانبەری وی دبۆرین، گۆتە من:

– تو ئەوێ د ڤێ دۆژەهێ ڕا دهێیە هاژۆتن، من بنیاسە ئەگەر بشێی، پێش مرنا من تو یێ ژ دایکبووی.
– دبیت ئەو عەزابا تو تێدا، میناکێ تە ژ بیردانکا من سڕیبیت، هەروەکو بەری نۆکە من چ جاران تو نەدیتبی. لێ بێژە من کا تو کیی ئەوێ کەفتییە دناڤ ڤی جهێ ژاندار و ڤێ ئەشکەنجەیا ئەگەر ژ وێ توندتر هەبیت ژی، ژێ ب رق و کینتر نینە.
– باژێڕێ تە هند یێ پڕە ژ ئەرەشکییێ(٥) تاکو ئامان د سەرداچووی، ژینا تەنا ئەز ڤەگرتم. ئو وەیێن هەڤوەلاتی یێن من، ناڤێ من کرە چاکۆ: ئەز ب گونەها زۆرخوەڕییا نەفرەتیی کەفتیمە بن ڤێ بارانا بۆش، هەروەک دبینی. ئو نە ئەز تنێ ئەو گیانێ بێزارم، ئەڤێن هەنێ هەمی وەک من یێن کەفتینە د بن سزایێ هەمان گونەهێدا.
پشتی هینگێ، ژ وەستیانا سزادانێ، چ دی نەگۆت. لێ من د بەرسڤدانا ویدا گۆت:

– هۆ چاکۆ، عەزابا تە، من گەلەک دلگران دکەت و گریا من دئینیت؛ لێ بێژە من، ئەگەر بزانی کا دێ خەلکێ ڤی باژێڕێ دابەشکری چ لێ هێن؛ ئەرێ مرۆڤەکێ دادپەروەر لێ هەیە؟ بۆ من بێژە کانێ بۆچی ڤێ هەمی هەڤڕکییێ هێڕشکرییێ(٦)؟
– پشتی هەڤڕکییەکا درێژ، دێ خوینێ ڕێژن، پارتا گوندی دێ هەڤڕکا خوە ب زیانەکا مەزن کەتە دەرێ. پشتی هینگی ب سێ دەورانێن ڕۆژێ ئەڤ پارتە ژی دێ کەڤیت و ئەوا دی، ب هێزا ئەوێ هەردوان کونترۆل دکەت، دێ ب سەرکەڤیت(٧). ژبۆ دەمەکێ درێژ ئەو هەر دێ یا سەربلند بیت، لایێ دی ژی، هندی گریانێ و هەستکرنا ب فهێتییێ درێژ بکەن، دێ د بن بارێن قورسڤە مینیت. یێن دادپەروەر تنێ دوونە(٨)، لێ ل وێرێ کەسەک گوهێ خوە نادەتێ: چونکو ستەمکاری و ئەرەشکی و چاڤتەنگی، هەر سێ چریسکێن دلسۆژن، دلان مشتی کەربوکین دکەن.
وی ل ڤێرە، ئاخفتنا خوە یا گریۆکی ب دوماهی ئینا، لێ من گۆتێ:

– حەز دکەم من هێشتا فێربکەی و بۆ من پتر باخڤی، فاریناتا و تیجیابۆ دو قەنجکارێن مەزن بوون. ئو جاکوپۆ روستیکۆچی، هنڕی و مۆسکا و گەلەکێن دی(٩)، ئەوێن مەژێن خوە ژبۆ قەنجی و خێرێ تەرخانکرین، بێژە من کا ئەو ل کیڤەنە؟ دێ هەولدەم کو ببینم، حەزەکا دژوار من پالددەت کو بزانم کا ئاسمان وان دلخۆش دکەت یان ژی دۆژەھ وان بۆش دکەت؟
– ئەو دناڤ ڕووڕەشترین گیاناندانە، ب هندەک گونەهێن دی یێن ل خوارێ، وان دهاڤێژنە بنی بنی: ئەگەر پتر تێندەیە خوارێ و بۆ بچی دێ وان بینی. لێ ل دەمێ دگەهییە جیهانا خۆشتڤی، هیڤیدارم ناڤێ من بکەیە دناڤ بیردانکا ساخاندا: چ گۆتنێن دی نابێژم و چ بەرسڤان ل سەر زێدە ناکەم.
پشتی دروستدیتنێ، حەوێلییێ چاڤێن وی ڤەگرتنەڤە(١٠): پیچەکێ ب گۆمان و نەرێنی ل من نێڕی، پاشی سەرێ خوە چەماند، کەفتە دناڤ هەمی کۆرەیێن دیدا(١١).
ڕێنیشاندەرێ من گۆتە من: «ئەو ڕانابیتەڤە هەتاکو ل ئاخرەتێ فریشتە پف دکەنە صۆرێ(١٢) و هێزا لایێ دی دگەهیت (ئانکو مەسیح): هەر ئێک ژ وان دێ بەرەف گۆڕێ خوەیێ خەمگینڤە چیت، دێ میناک و جەستەیێ وان بۆ زڤڕیت، ئەو دێ دەنگێ حوکمێ عەزابا خوە بۆ هەتا هەتایێ ل ڕۆژا تالییێ بهیسن.
ئو هۆسا ب پێنگاڤێن هێدی هێدی، مە بەحسی ژیانا هاتیی دکر و ئەم دناڤ وی تێکهەلەیێ کرێت ژ بارانێ و ڕەشەیان دەرباز بووین. لەوا من گۆت:
– سەیدایێ من، ئەرێ پشتی دادرەسکرنا داوییێ، ئەڤ عەزابە دێ زێدەتر یان کێمتر لێ هێت؟ یان ژی هۆسا دێ هەر یا توند و دژوار بیت؟
– ل زانشێ خوە ڤەگەڕە، ئەوێ دبینیت کو چەند مرۆڤ کاملتر بیت، دێ هەستکرنا وی ب لەزەت و ئێشانێ پتر بیت(١٣).
هەرچەندە ئەڤ خەلکێ نەفرەتیی، چ جاران ناگەهنە کاملانییا دروست، لێ ئەو وە پێشبین دکەن کو نهۆ یێن ژ وێ کاملانییێ نێزیکن. ئەم ل دۆر ڕێکا خەلەکا سیێ دزڤڕین و گەلەک دئاخفتین، ژ وان ئاخفتنێن من نەڤێت دوبارە بکەم، ئەم گەهشتینە جهەکی کو دەستپێکا چوونا بەرەف خوارترێیە، ژ خەلەکا سیێ بەر ب یا چوارێڤە.
ئو ل وێرێ مە پلوتۆسێ دوژمنێ مەزن دیت(١٤).

دەهمەن:
(١) مەرەم پێ فرەنچیسکا و پاولۆنە (ژ سروودا بەری ڤێ).
(٢) چیربیرۆس (Cerberus): د میتولۆجیا کەڤندا، صەیەکێ چیڤانۆکییە، ڤیرجیلۆی کربوو زێرەڤانێ هەمی دۆژەهێ، لێ ل ڤێرە زێرەڤانێ ڤی خەلەکێ ب تنێیە.
(٣) چاڤێن سۆر: نیشانا تووڕەبوون و دڕەندەییێیە. سێ سەر، ڕدێنا ڕەش و زکێ مەزن: نیشانا چلێسی و خوەڕەیی و تێر نەبوونێیە.
(٤) ئەڤە ڕەشەیێ چاکۆیە (Ciacco)، هەڤوەلاتییەکێ فلورەنسایە، ل سەدەیێ سێزدێ، دەربڕینێ ژ کەسێ چڵێس و خوەڕە دکەت. ل ساڵا ١٢٨٦ێ یێ مری، ئانکو پشتی ژیێ دانتی ژ بیست سالییێ بۆری.
(٥) مەرەم پێ باژێڕێ فلورەنسایە ئەوێ مشتی ئەرەشکی (دلڕەشی- حەسوودی) و ڕکابەرییا ل سەر پلە و پۆست و بەرژەوەندان.
(٦) پرسیارا پاشەڕۆژێ ژ چاکۆی دکەت؛ چونکو گیانێن مرییان وێ دزانن. د پرسیارا ئێکێدا دڤێت چارەنڤیسێ خەلکێ فلورەنسا دابەشکری ل سەر پارتان بزانیت. پرسیارا دووێ ئەوە کا کەسەکێ دادپەروەر مایە ل فلورەنسا. پرسیارا سیێ دەربارەی سەدەمێ وێ هەڤڕکییا هەییە ل فلورەنسا. ئەڤ دێرە دیرۆکا فلورەنسا د سالێن (١٣٠٠- ١٣٠٣)دا تۆمار دکەت.
(٧) ئانکو دێ هەڤڕکییەکا خویناوی دناڤبەرا هەردو پارتێن لایەنگرێن پاپای (گویلفیێن سپی و یێن ڕەش)دا چێبیت و پارتا گوندییان (گویلفێن سپی) دێ ب سەرکەڤیت. لێ پشتی بۆرینا سێ سالان دێ گویلفی یێن ڕەش ب هێزا ئەوێ هەردوان کونترۆل دکەت ب سەرکەڤیت؛ مەرەم پێ پاپا بانیڤاچۆیێ هەشتێ، کو ب ناڤێ ئاشتییێ پارتا گویلفی یێن ڕەش ب سەردئێخیت و گەلەک ژ لایەنگرێن پارتا گویلفی یێن سپی ل سالا ١٣٠٢ێ دهێنە نەفیکرن کو دانتی ژی ئێک ژ وان بوو.
(٨) نەدیارە کا ئەو هەردو دادپەروەر کینە، دبیت دانتی بەحسی خوە و هەڤالێ خوە جویدۆ بکەت، دبیت ژی مەرەم ئەو بیت کو دادپەروەر ل فلورەنسا د کێمن، ئو سەرەڕای کێمییا وان ژی کەسەک گوهێ خوە نادەتێ.
(٩) فاریناتا دلی ئوبرتی (Farinata degli Uberti)؛ فەرماندەیەکێ گیبلییان بوو، جەڤەنگێ وێرەکییێ و هێزا نیشتمانپەروەرییێ بوو. تیجیابۆ ئەلدوبراندی دلی ئەدیماری (Tegghiaio Aldobrandi degli Adimari)؛ فێرسەکێ فلورەنسییێ وێرەک و زیرەک بوو. جاکوپۆ روستیکۆچی (Jacopo Rusticucci) فێرسەکێ فلورەنسیێ وێرەک بوو. ڕەخنەڤان ل سەر کەسایەتییا هنڕی پێک نەهاتینە کا کییە. مۆسکا دی لامبرتی (Mosca dei Lamberti) هەڤوەلاتییەکێ فلورەنسییە. ئەڤە هەمی وەلاتپارێز بوون ژ پێخەمەت خزمەتکرنا فلورەنسا کار دکرن. دانتی د ڤیا وان د دۆژەهێدا نەبینیت. لێ ئەو نە ب گونەها چلێسیێ ل دۆژەهێنە، ب هندەک گونەهێن دی ل وێرێنە.
(١٠) ئەڤە سزایێ ئەشکەنجەداییانە کو هەکو سەرێ خوە دچەمینن، تووشی حەوێلییێ دبن، چونکو تشتان ب ڕاستییا وان نابینن.
(١١) ئەو چ تشتان نابینن، چونکو سەرێن وان یێن دناڤ تەقن و زێلاقێدا، ڕابوونا چاکۆی یا بەروەخت بوو، تنێ دا دگەل دانتی باخڤیت.
(١٢) ئانکو (نفخ الصور فی یوم القیامە).
(١٣) ئاماژەیە بۆ بۆچوونێن قەددیس تۆماسێ ئەکوینیێ (١٢٢٦- ١٢٧٤)، کو لاهۆتزان و کاهنەکێ کاسۆلیکییە، ئەڤ هزرە ژ فەلسەفا ئەرستۆی وەرگرتییە کو هەکو جان و جەستە هەڤ دگرن پتر هەست ب لەزەت و ئێشانێ دکەن.
(١٤) پلوتۆس (Plutus): خوداڤەندێ سامانی د میتولۆژیا یۆنانییاندا، دبێژنێ دوژمنێ مەزن، چونکو حەزا ب دەستڤەئینانا سامانی ل دەف مرۆڤی دئازرینیت.