دوهی 31/1/2026، سالڤەگەڕا 39 یا مالئاڤاهییا خەباتكەر وسەركردەیێ ناڤدارێ كورد، ئدریس مستەفا بارزانی دەرباز بوون.
ئدریس بازرانی، كەسایەتییەك بوو كو ژیانا خوە تەخانكربوو بۆ خەباتێ ژ پێخەمەت دۆزا رەوا یا مللەتێ خوە و بەردەوام وەك پرەكا هەڤبەندیێ د ناڤبەرا ئالیێن سیاسی و پێكهاتەیێن جودا جودا یێن كوردستانێ دا رۆل د دیت.
ئدریس بارزانی ل سالا 1944 ل گوندێ بارزان ژ دایكبوویە، ل سەردەمەكێ هەستیار و پڕ گوهۆڕینێدا كو شۆڕشا سیێ یا بارزان و دامەزراندنا كۆمارا كوردستان ل مهابادێ ب خوەڤە دیت.
پشتی نسكۆیا كۆمارا كوردستان ل مهابادێ و چوونا بابێ وی مەلا مستەفا بارزانی بۆ ئێكەتییا سۆڤییەتی یا جاران ل سالا 1947، ئدریس بارزانی ل گەل بنەمالا خوە بۆ دەمێ 14 سالان بۆ باژێرێن باشوورێ ئیراقێ هاتە دوورئێخستن و ژیانەكا ب زەحمەت ل باژێرێن بەسرا، مووسل و بەغدا بۆراند.
ل گەل دەستپێكا شۆڕشا ئیلۆنا مەزن ل سالا 1961، ئدریس بارزانی وەك پێشمەرگەیەكێ ئازا و سەركردەیەكێ ژێهاتی پشكدارییەكا كارا تێدا كر. ژ بەر ژێهاتن و شیانێن وی، هەر زوو بۆ جهێ باوەرییا مەلا مستەفا بارزانی و ئەركێن ب زەحمەت پێ هاتنە سپاردن. هەروەسا رۆلەكێ گرنگ د دانوستاندنێن رێككەفتنا 11 ئادارا 1970 دا گێرا، كو ب ئێك ژ دەستكەفتێن دیرۆكی یێن بزاڤا رزگاریخوازا كوردی دهێتە هەژمارتن.
پشتی نسكۆیا شۆڕشا ئیلۆنا مەزن ژ ئەگەرێ رێككەفتنا جەزائیرێ ل سالا 1975، ئدریس بارزانی مل ب ملێ برایێ خوە مەسعود بارزانی، رۆلەكێ سەرەكی دیت د دەستپێكرنا شۆڕشا گۆلانێ و رێكخستنا هێزا پێشمەرگەی دا و بەردەوامیدان ب خەباتێ. د وێ قووناغا دژوار دا سەرپەرشتییا ئاوارەیێن پشتی نسكۆیا 1975 ل ئیرانێ دكر.
ئدریس بارزانی ل 31/1/1987، د ژیێ 43 سالیێدا ژ ئەگەرێ جەلتا دلی ل ناحیا (سلیڤانا) یا سەر ب پارێزگەها (ورمیێ) ل رۆژهەلاتا كوردستانێ مالئاڤاهی كر. جەنازێ وی ل باژێرێ (شنۆ) و ب رەخ بابێ وی، مەلا مستەفا بارزانیێ نەمر هاتە ڤەشارتن.
پشتی سەرهلدانا مللەتێ كورد ل سالا 1991 و ئازادبوونا پشكەكا ئاخا كوردستانێ، ل ئۆكتۆبەرا 1993، روفاتێن مەلا مستەفا بارزانی و ئدریس بارزانی د رێورەسمەكێ هەژی دا هاتنە ڤەگوهاستن بۆ گوندێ بارزان و ل وێرێ هاتنە ڤەشارتن.
ئدریس بارزانی، وەك ئێك ژ كاریگەرترین سەركردەیێن سیاسی یێن كورد ل چەرخێ 20، میراتەكێ مەزن ژ خەباتێ، نیشتمانپەروەریێ و بزاڤكرن بۆ ئاشتیێ و ئێكڕێزیێ پشتی خوە بجهـ هێلا.

د پەیوەندییەكا تەلەفۆنیدا، هنارتیێ تایبەتێ سەرۆكێ ئەمریكا بۆ كاروبارێن سووریێ، ب ناڤێ خوە و سەرۆكێ ئەمریكا، رێز و سوپاسی گەهاندنە سەرۆك بارزانی، بەرانبەر بزاڤێن سەرۆك بارزانی ئەنجامداین بۆ سەرئێخستنا دیالۆگێ و گەهشتن ب ئاشتیێ ل سووریێ.
بارەگەهێ بارزانی بەلاڤكر» د پەیوەندییەكا تەلەفۆنیدا، تۆم باڕاك ب ناڤێ خوە و دۆنالد ترەمپی، سەرۆكێ ئەمریكا رێز و سوپاسیێن تایبەت ئاراستەی سەرۆك بارزانی كرن بۆ رۆل و هەلوەستێ وی یێ بەرچاڤ د پەیداكرنا ئاگربەستێ و پشتەڤانییا دیالۆگێ د ناڤبەرا حوكمەتا سووریێ و هێزێن سووریا دیموكرات (هەسەدە) دا. هەروەسا رۆلێ سەرۆك بارزانی د ئەنجامدانا رێككەفتنێ د ناڤبەرا حوكمەتا سووریێ و هێزێن سووریا دیموكرات دا بلند هەلسەنگاند».
ژ ئالیێ خوەڤە، سەرۆك بارزانی، سەرەرای دوربڕینا سوپاسیێ بۆ سەرۆكێ ئەمریكا و هەموو وان ئالیێن پشكداری د پرۆسەیا ئاشتیێدا كری، پشتەڤانییا خوە یا تمام بۆ رێككەفتنێ دووپاتكر و ب پێنگاڤەكا گرنگ هەژمارت ژ پێخەمەت چەسپاندنا ئارامیێ و ب دووماهیئینانێ ب نەهامەتییان. هەروەسا سەرۆك بارزانی رۆلێ تۆم باڕاكی د نێزیككرنا ئالییان و گەهشتن ب ڤی ئەنجامی بلند هەلسەنگاند.
تەوەرێ دی یێ پەیوەندییا تەلەفۆنی، هاتبوو تەرخانكربن بۆ گەنگەشەكرنا رەوشا سیاسییا ئیراقێ، هنارتیێ تایبەتێ سەرۆكێ ئەمریكا ب فەرمی داخواز ژ سەرۆك بارزانی كر، وەك چاوان د دۆسێیا سووریێ دا رۆلێ ئەرێنی هەبوویە، ب وی شێوەی ژی رۆلێ خوە یێ كاریگەر و پێشەنگ د رەوشا سیاسییا نوكە یا ئیراقێدا بگێریت بۆ دەربازكرنا قەیرانان.
د بەرسڤێدا، سەرۆك بارزانی بۆچۆنا خوە بۆ چارەسەركرنا بنەڕەتییا كێشەیێن ئیراقێ بەرچاڤكر و دووپاتكر كو» مەرجێ سەرەكی بۆ ئارامیێ و چارەسەركرنا كێشەیان پێك دهێت ژ بجهئینانا تمام یا دەستووری و پاراستنا سەروەرییا وەلاتی و رێزگرتن ل وی پرەنسیپی كو پێكهاتەیێن ئیراقێ ب خوە بڕیارا چارەنڤیسێ خوە بدەن».

فەرمانگەها میدیا و پێزانینان ل حوكمەتا هەرێما كوردستانێ، راپۆرتەكا تایبەت و هوور ل دۆر داتا و خەملاندنا وان زیانان بەلاڤكر، كو ژ ئەنجامێ تاوانێن رژێمێن بەرێ یێن ئیراقێ د ناڤبەرا سالێن 1963- 2003 دا دژی مللەتێ كورد هاتینە ئەنجامدان.
ب گۆڕەی وێ راپۆرتێ، قەبارەیێ وان زیانێن دارایی ژ ئەگەرێ سیاسەتێن ستەمكاری و تاوانێن جۆراوجۆرێن رژێما بەرێ گەهشتینە هەرێما كوردستانێ، ب 384 ملیار و 600 ملیۆن دۆلاران دهێنە خەملاندن.
هووركاریێن زیانان د راپۆرتا فەرمانگەها میدیا و پێزانینان ل حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ب ڤی شێوەیی هاتینە:
1-زیان مرۆڤی: مەزنترین پشكا زیانان پێك دئینیت و ب 306 ملیار دۆلاران هاتینە خەملاندن.
2-زیانێن مادی: ب گۆژمەیێ 32 ملیار و 800 ملیۆن دۆلار زیانێن مادی ب ژێرخانە و مال و سامانێن وەلاتییان كەفتینە.
3-زیانێن ژینگەهی و نەراستەوخوە: ژ ئەگەرێ تێكدانا ژینگەهێ و ئەنجامێن نەراستەوخوە، گۆژمەیێ 10 ملیار دۆلار زیان هاتینە تۆماركرن.
4-پشتگوهئێخستنا ب ئەنقەست و دووبارە ئاڤەدانكرن: ب گۆژمەیێ 35 ملیار دۆلاران هاتینە دیاركرن بۆ وان دەڤەرێن ب ئەنقەست هاتینە پشتگوه هاڤێتن و پێدڤی ب ئاڤەدانكرنێ هەیە.
د پشكەكا دی یا راپۆرتێدا هاتیە كو رژێما بەرێ یا ئیراقێ زنجیرەیەكا تاوانێن مەزن دژی مروڤایەتیێ بەرامبەر گەلێ كوردستانێ ئەنجامداینە، ژوان ژی كیمیاباران، ئەنفال و وێرانكرنا هزاران گوندان.
فەرمانگەها میدیا و پێزانینان ل حوكمەتا هەرێما كوردستانێ دووپاتكر، ب گۆڕەی دەستوورێ ئیراقا فیدرال، حوكمەتا نوكە یا ئیراقێ وەك میراتگەرا رژێمێن بۆری، بەرپرسیارەتییەكا قانوونی و دەستووری ل سەرە و دڤێت قەرەبوویا زیاندارێن خەلكێ كوردستانێ بكەت و ئەو گۆژمەیێ پارەی وەك مافەكێ رەوا بۆ گەلێ كوردستانێ بزڤڕینیت.

ئەندامەكێ دەستەیا كارگێرییا مەكتەبا سیاسی یا پارتی دیموكراتی كوردستان، پەردە ل سەر هووركاریێن رێككەفتنا نوو د ناڤبەرا دیمەشقێ و هەسەدە لادا و ئاشكراكر كو ئەڤ رێككەفتنە دەرئەنجامێ دیپلۆماسییەكا چر و هەماهەنگییەكا بلندبوو د ناڤبەرا ئالیێن نێڤدەولەتی و هەرێمی، كو تێدا دووپاتی ل سەر رۆلێ ئاڤاكەر یێ هەرێما كوردستانێ هاتە كرن.
هشیار زێباری، ئەندامێ دەستەیا كارگێرییا مەكتەبا سیاسی یا پارتی دیموكراتی كوردستان، ل پێگەهێ خوە ل تۆرا جڤاكییا (ئێكس) نڤیسی» ئەو رێككەفتنا د ناڤبەرا حوكمەتا سووریێ و هێزێن سووریا دیموكرات (هەسەدە) هاتیە ئەنجامدان، دەرئەنجامێ بزاڤێن دیپلۆماسی یێن تۆم باڕاك، هنارتیێ تایبەتێ دۆنالد ترەمپ، سەرۆكێ ئەمریكا بۆ كاروبارێن سووریێ یە».
زێباری دیاركر ژی كو ئەڤ پێنگاڤا گرنگ، بەرهەمێ بزاڤ و هەڤبەندیێن بەردەوام یێن هنارتیێ سەرۆكێ ئەمریكا بوو ل گەل سەرۆك مەسعود بارزانی و مەزلووم عەبدی، فەرماندەیێ گشتیێ هێزێن سووریا دیموكرات (هەسەدە) . هەڤدەم ل گەل ئەنجامدانا دانوستاندنێن ئاڤاكەر ل گەل حوكمەتا توركیا ب مەبەستا نەهێلانا دلتەنگییان.
د پشكەكا دی یا ئاخڤتنێن خوە دا، هشیار زێباری دووپاتی ل وێ چەندێ كر كو سەرمەفتنا ڤێ دەستپێشخەریێ پەیامەكا رۆهن و ئاشكرایە كو د سەلمینیت هەرێما كوردستانێ خودانا پێگەهەكێ ب هێز و رۆلەكێ ئەرێنی و ئاڤاكەرە د پرۆسەیا چەسپاندنا ئاسایش و ئارامییا دەڤەرێ دا.
هشیار زێباری ئەوژی رۆهنكر كو ئەڤ جۆرە تێكگەهشتنە دچنە د خانەیا بەرژەوەندییا بلند یا هەموو مللەتێن دەڤەرێ و پێنگاڤەكا كریارییە ب ئاراستەیا ب دووماهئینانێ ب ئالۆزییان و پاراستنا ئاشتییا هەرێمایەتی.

فەرماندارێ گشتی یێ هەسەدێ دیار دکەت ل گۆر رێککەفتنا ڤێ دووماهیێ ل گەل شامێ هێزێن کوردی دێ دەڤەرێن خوە پارێزن و مافێن گەلێ کورد دێ هێتە گەرەنتیکرن و ئەو ب چو رەنگەکێ ژی رێ نادەن هێزێن سووریێ بهێنە دەڤەرێن کوردی.

فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن سووریا دیموکرات دیار کر، رێککەفتنا نوو یا ل گەل شامێ تشتەک باشە، راستە وەکو گەلێ کورد ئەو چاڤەرێی دەستکەفتیێن زێدەتر بوون، لێ یا نها هاتیە کرن ژی تشتەک باشە و ئەو دەستکەفتیێن کوردان بدەستڤەئیناینە دێ هێنە پاراستن و گۆت: (ل گۆر رێککەفتنێ دێ هێزێن ئاسایشا ناڤخوە دەڤەرێ کوردی پارێزن، هەروەسا هێزێن سەربازی یێن هەسەدێ ژی دێ ل دەرڤەی باژێران و ل بنگەهێن خوە بن، لێ ب چو رەنگەکێ هێزێن سووریێ ناچنە ناڤ باژێران، ئەوا بەحس ژێ هاتیە کرن ژی هندەک هێزێن سووریێ بۆ برێڤەچوونا کارێن خوە دێ چنە باژێران و پاشی ژی دێ دەرکەڤن، ئانکو ل باژێرێن کوردی نامینن).
مەزلوم عەبدی ئەو یەک ژی دیار کر رێککەفتن ب ناڤبژیڤانیا ئەمریکا، فرەنسا هاتیە کرن و هەرێما کوردستانێ ژی رۆلەک سەرەکی گێرایە، خوەنیشادانێن ل هەرێما کوردستانێ و هەموو جیهانێ رۆلەک سەرەکی هەبوون دا شام و ئالیێن دی فشارێن خوە یێن ل سەر کوردان کێم بکەن، ئانکو هەرێما کوردستانێ ب هەموو رەنگەکێ هاریکاریا رۆژئاڤایێ کوردستانێ کریە و گۆت: (سوپاسیا سەرکردایەتیا هەرێما کوردستانێ و خەلکێ خوە ل هەرێما کوردستانێ دکەین کو براستی ژی گەلەک هاریکار بوون، خەلکێ مە ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ هاریکاریێن برایێن خوە ل هەرێما کوردستانێ گەلەک هێژا دبینیت و یا هاتیە کرن کارەک گەلەک مەزن بوو، پشتەڤانیا سیاسی یا هەرێما کوردستانێ ژی وەسا کر کو رێککەفتنەک وەسا بهێتە کرن).
ناڤهاتی ئەو یەک ژی دیار، نها قووناغەکا دی دەستپێ دکەت، وەکو کورد ل سووریێ ئەو دی پتر کار کەن دا بشێن هەموو مافێن خوە بدەستڤە بینن، لێ یا هاتیە کرن ژی وەکو پێنگاڤا ئێکێ تشتەک باشە و گۆت: (هەموو سازیێن رێڤەبەریا خوەسەر دێ وەکو خوە مینن، سازی دێ بنە سازیێن دەولەتێ و کارمەند ژی دێ ل سەر کارێن خوە بەردەوام بن، هەروەسا هێزێن ئاسایشێ ژی دێ ب کارێن خوە رابن و سیستەمێ پەروەردێ ژی دێ وەکو خوە بەردەوام بیت و شام دێ باوەرنامەیێن کوردی یێن ل رێڤەبەریا خوەسەر قەبوول و پەسەند کەت).
مەزلوم عەبدی ئەو یەک ژی دیار کر، هێزێن وان دێ ب هەموو رەنگەکێ د ئامادەباشیێ دا بن، ئەو هیڤیدارن کو شام پێگیریێ ب رێککەفتنێ بکەت و وەکو هێزێن سووریا دیموکرات و خەلکێ کورد ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ وان بریار داینە کو دەستکەفتیێن خوە بپارێزن و شام نەشێت ب زۆرێ کوردان نەچار بکەت دا دەست ژ مافێن خوە یێن رەوا بەردەن، چونکی ئەوا نها کوردان ل سووریێ بدەستڤە ئیناینە بەرهەمێ خوونا شەهیدانە و کەس نەشێت کوردان تەنگاڤ بکەت دا دەست ژ مافێن خوە بەردەن.