بەرهەڤكرن: دلدار محەمەد

گۆتنەكا دێرین هەیە دبێژیت راگەهاندن دەستهەلاتا چارێ یە، بەلێ گەلەك بسپۆر ل وێ باوەرێ نە ئەڤ گۆتنە بۆ ڤی دەمی نەیا گونجایە، چونكی راگەهاندن گەلەك جاران ڤی دەمی بەری دەستهەلاتێن دیتر دكەڤیت و ببیتە دەستهەلاتا ئێكێ ئەرێ گەلۆ د ڤێ رەوشێ دا راگەهاندنا كوردی شیایە ببیتە دەنگێ جادەیێ، هەتا چ رادە شیایە دەربرا دیتنا تاكێ جڤاكا مە بیت، ئەرێ رێكخستنەك د ناڤبەرا سازیێن راگەهاندنێ و خەلكی دا هەیە، ئەگەر نەبیت ئەركێ كێ یە ڤێ رێكخستنێ پەیدا بكەت؟
ل دەستپێكێ مە ڤیا دیتنا راگەهاندكار خەلیل كەمال ل دۆر ڤێ پرسێ وەرگرێن، ئەوژی هۆسا دەربرین ژ دیتنا خۆ كر:
راگەهاندنا مە د چەندین قووناغ و بیاڤان دا شیایە دەنگێ وەلاتیان و هندەك ژ كێشەیێن وان بگەهینیتە لایەنێن پەیوەندیدار. بەلێ د هەمان دەم ژی دا، سێبەرا سیاسی و حزبی ل سەر پتریا كەنال و دەزگەهان زالە و پتریا خەلكی هەست ب ڤێ چەندێ دكەن كو راگەهاندن پتر بەرەڤانیێ ژ بەرژەوەندیێن خۆدانێن خۆ دكەت پتر ژ یا جادێ.
د رێژیا دەربرینا دیتنا خۆ دا خەلیل كەمال گۆت: ب مخابنی ڤە بابەتێن لاوەكی دبنە رۆژەڤ و (ترێند) و بابەتێن سەرەكی و بنەرەتی یێن ژیانا تاكێ مە كێمتر تەكەز ل سەر دهێتە كرن. و جاران ژی شێوازێ ناڤەرۆكێن دهێنە پێشكێشكرن دویرن ژ راستیا ژیانا رۆژانە یا پشكەكا مەزن ژ تاكێن جڤاكێ.
هەردیسا دەربارەی چاڤدێری و رێكخستنێ د ناڤ راگەندنێ دا خەلیل كەمال دبێژیت: بێگومانە كارەكێ كۆم و رژد و پێگری و ب چاڤدێری پێ دڤێتن، دەزگەهێن راگەهاندنێ ب رێكا پێگیربوون ب ئیتیكا كاری و سەرخۆبوونا پیشەیی و سەندیكا و لایەنێن رێكخەر ب دانانا قانوون و رێنماین رۆهن بۆ راگرتنا هەڤسەنگیا د ناڤبەرا ئازادیا رادەربرینێ و پاراستنا مافێن جڤاكێ، هەروەسا یا ژ هەمیێ گرنگتر خەلك پێ بگەهیت دەما ناڤەرۆكا نزم و بێ مفا دبینیت رەت بكەت و پشتبەستنێ ل سەر ژێدەرێن باوەرپێكری بكەت، دەزگەهـ ب خۆ دێ نەچاربن ئاستێ خۆ بلند بكەن.
راگەهاندكار رێژین نهێلی ل دۆر بابەتی گۆت: ب دیتنا من راگەهاندنا مە وەك پێدڤی نەشیایە ببیتە دەنگێ جادەیێ پتر دەنگێ ئالۆزی لێك تێنەگەشتنا د ناڤبەرا جادەیێ و دەستهەلاتێ دا، ئەڤەژی كاریگەریەكا نەرێنی ل سەر رەوشا خەلكی دكەت ب تایبەتی د ئازراندنا هندەك بابەتان دا د كاودانێن بەرتەنگاڤ دا هەروەسا بابەتێن هەستیار یێن جڤاكێ، داكو نابیت ب رێیا راگەهاندنێ ئەڤ بابەتە بكەڤنە سەر جادەیێ، چونكی شیرازا خێزانێ د هندەك ئازراندنان دا دهێتە تێكدان، ئەڤە ژی ئێكە ژ وان بابەتێن كو راگەهاندنێ وەك پێدڤی رۆل تێدا نەگێرایی، پتریا ئەوا راگەهاندن پێشكێش دكەت دەربرینە ژ سیاسەتا كەنالان، نەكو ژ تاكێ مە، بەلكو دەربرینە ژ ئاستێ تێگەهشتنێ و ئاستێ هزری یێ رۆژنامەڤانی، لەوما ژی وەك پێدڤی خۆ ل گەل خەلكی نەدیتی یە، یان دەربڕینێ ژ تاكێ جڤاكا مە بكەت، بەلكو پتریا جاران خۆ دادنیتە جهێ تاكان و بابەتی دئازرینیت، یان ل ژی خۆ ددانیتە جهێ دادگەهێ بابەتێ شرۆڤە دكەت و لڤاندنێ تێدا دكەت و ئەنجامان ژی دگەریت ئەڤە ل جهێ هندێ كو بابەتی دەستنیشان بكەت و بهاڤێتە مەیدانا چارەسەریێ بۆ بنبڕكرنا ئاریشەیان یان نەهێلانا وان.
دیسا رێژینێ گۆت: یا دروست ئەوە كو راگەهاندن خەلكی ژی و خۆ ژی رێكدئیخیت، لەوما رێك و پێكی و رێكخستن ئەركێ سازیێن راگەهاندنێ ب خۆیە، نەكو خەلكەكێ دی، دێ ب ڤی ئەركی رابیت، بەلێ مخابن ئەڤ رێكخستنە گەلەكا لاوازە د ناڤبەرا سازیان و خەلكی دا، چونكی راگەهاندنا مە ئێدی حەزدكەت هەمی رێكخستن وەسا بن وەكی وان دڤێت ئەگەر نە بابەتان بەر ب ئاقارەكێ دی ڤە دبەن، لەوما رێكخستن و خۆرێكخستن بۆ سازیان ڤەدگەریت داكو كارەكێ ساخلەم یێ راگەهاندنێ بهێتەكرن دا بابەت بهێنە ژێك ڤاڤارتن و بزانن هەر بابەتەك دێ ل كیژ كۆژی هێتە بەحس كرن یان ژی كیژ بابەت د هەستیارن و گرنگە كو ئەو هەستیاری د ئازراندنێ دا بهێتە بەرچاڤ وەرگرتن
راگەهاندنكارێ گەنج سەربەست جەمیل ل دۆر بابەتی بۆ مە گۆت: دەنگێ جاددێ كو ئێك ژ هۆكارێن دروستبوونا ڕاگەهاندنێ یە، لێ د نوكەدا ڕاگەهاندن ب پێدڤی نەشیایە بیتە ئەو دەنگوڕەنگ یێ جاددەیێ دڤێت، بەلكو ئەوی دەنگ و ڕەنگی ڤەدگوهێزیت یێ د خزمەتا وی دا ـ د ناڤبەرا دو كڤانان دا ـ ب كورتی (ڕاگەهاندن خەلكی بۆ خزمەتا خۆ بكاردئینیت، نەك خۆ بۆ خزمەتا خەلكی بكاردئینیت))
سەربەستی د كوژیەكێ دیتر دا تەماشەی بابەتی كر و دیسا گۆت: ڕەنگڤەدانا تاكی ڕاگەهاندنێ دا یا دیارە، بەلێ ئەڤا ڕاگەهاندن پێشكێش دكەت دەربرینێ ژ سنوورەكێ بچویك یێ دیاركری یێ چەند مرۆڤان دكەت نەك یێ تاكی، ئانكو دەربرینا وانە یێ وی جهێ ڕاگەهاندنێ ب ڕێڤەدبەن.
هەلبەتە ئەرك هەر یێ هەڤوەلاتی ب خۆیە ژبەركو ئەو دشێن مینبەرێن ڕاگەهاندنێ بگوهۆرن و ئەون یێ بڕیاڕێ ددەن بۆ ڕێكخستنێ، ئەم دشێن بێژین ڕاگەهاندن كەشتیە و كابتنێ وێ هەڤوەلاتی یە.
لەوما دشێت ئاراستەی بۆ ڕێكخستنێ بگوهۆریت.
ل داویێ مە خۆ گەهاندنە مامۆستایێ زانكۆیێ (مللەت عسمەت) ئەوی ژی ب ڤی ئاوایی هاتە پەیڤینێ: بێگومانە پەیاما راگەهاندنێ ئەوە كو دەنگ و رەنگێ خەلكی بیت ل جادەیێ یان ژی ل هەر جهەكی بیت چ ناڤەندێن ئەكادمی یان قانوونی یان سیاسی و هەتا دوماهیێ ژ ڤان ناڤەندان، ب دیتنا من راگەهاندنا كوردی هەتا رادەیەكێ باش یا شیایی ببیتە دەنگێ جادەیێ یان ژی یا د بن كاریگەریا جادەیێ دا و ئەوا كو خەلك داخواز دكەت راگەهاندنا مە دكەتە مژارا خۆ یا سەرەكی و د ئەجندا و بەرنامە و پلانا وێ دا هەنە، بێگومان ژی راگەهاندنا مە دەربرینێ ژ تاكێ كوردستانی دكەت چونكی راگەهاندن ب خۆ بۆ كۆمێ و كۆمەلێ و جەماوەری و جڤاك وەرگری یە، د بەرامبەر ژی دا تاك خۆ تێدا دبینیت چ ل سەر ئاستێ شیانێن تاكی بیت چ ژی ل ئاستێ گەهاندنا پەیاما تاكی بیت هندەك جاران ژی بیاڤەكێ زێدەتر بۆ ئازادیێ یێ هەیە، ئەم دشێن بێژین ئەڤێ گەلەك جاران سەقەیەك یێ پەیداكری كو د راگەهاندنا مە دا هەست ب فەوزایێ وپەیداكرنا وێ هاتیەكرن و ژ تێگەهێ ئازادیێ بەر ب تێگەهێ (ئەنارشیزمێ) چوویە.
دیسا مامۆستا مللەت عسمەت ی زێدەتر ل دۆر بابەتی گوت: بێگومان دێ نە رێكخستن هەبیت د ڤێ پەیوەندیا خەلكی و راگەهاندنێ دا، چونكی ب پشتبەست ل سەر وێ تیۆرێ ئەرێ جڤاك راگەهاندنێ ئاراستە دكەت، یا راگەهاندن جڤاكێ ئاراستە دكەت، هەردو باردۆخان دا دبیت ئەڤ چەندە هەبیت و ئەڤە ژی ئاسایی یە چونكی ئەگەر ئەڤ نەرێكخستە هەبیت كاریگەریا وێ پێلا پۆپۆلیزمێ یە ئەوا ئەڤرۆ جیهان ڤەگرتی نە بتنێ ل كوردستانێ بەلكو ل جیهانێ ب رەنگەكێ گشتی ژ ئەنجامێ پەیدابوون بەفرەهبوونا دەزگەهێن راگەهاندنێ و هەبوونا راگەهاندن مۆندێرن و نوی و فۆرمێن سۆشیال میدیایێ یێن بووینە، ئەگەر كو بیاڤەكێ مەزنتر و ب ساناهیتر بۆ پۆپۆلیزمێ هەبیت و خەلك پتر پەنایێ ببەتە بەر جەماوەر خوازیێ ل سەر حسێبا گەلەك تشتێن دیتر، ئەڤە راستە پێدڤی رێكخستنێ یە هەر چەندە ئەز نە ل گەل چەمكێ سانسۆر نینم، بەلكو ئەم دگەل بكارئینانا جەمكێ رێكخستنین، چونكی د وەلاتەكێ دیموكراتی دا رەنگە ئەڤ تێگەهە باش جهێ خۆ نەكەتن ئەڤ رێكخستنە ژی ئەركێ گەلەك سازیانە د سەری دا ئەڤە ئەركێ پەرلەمانێ كوردستانێ یە كو قانوونا ژمارە 35 یا كارێ رۆژنامەڤانی راستڤەبكەت و بەرفرەهـ بكەت و بۆ قانوونا كارێ راگەهاندنێ و میدیایا نوی ل هەرێما كورستانێ وەزارەتا رەوشەنبیری و لاوانە كو رێنما بۆ ڤان سازیان ژ وەزارەتا رەوشەنبیری دەدكەڤن، ئەركێ سەندیكایا رۆژنامەنڤیسێن كوردستانێ یە، وەكو لایەنێ مەعنەوی و پالپشت بۆ رۆژنامەڤانان و ئەركێ هەمی سازیێن رێكخستنێ و رەوشەنبیری یە كو رێكخستنا كارێ میدیایی ب ستویێ خۆڤە بگرن، وەك پێشنیار ژی دێ بێژین، مە پێدڤی ب جڤاتەكا میدیایی هەیە كو دەڕبرینێ حەز و ئارەزۆ دیسا سكالایێن خەلكی بكەت پالشتیا دەزگەهێن راگەهاندنێ ل سەر بنەمایەكی بیت كو ئەو بنەما د چارچووڤەیێ قانوونەكێ دا بیت، ئەو قانوون ژی ژ پەرلەمانێ كوردستانێ دەر بكەڤیت.

سالار محەمەد دۆسكی:

6-8

هەمان زیندانیێ‌ سیاسی ئەو ژی گۆت: پشتی دروستبوونا پەرلەمان و حوكمەتا هەرێما كوردستانێ‌ و دامو دەزگەهێن میری ل كوردستانێ‌ پێدڤی بوو زیندانیێن سیاسی دهوسابانە هەر جهەكێ‌ چووبانێ‌ هاتبانە نیاسین، ل هەمی وەلاتێن جیهانێ‌ هەر كەسەكێ‌ 10 سالان خزمەتا مللەتێ‌ خوە كرین یێ‌ د یارو بەرچافە و دیرۆكا وی یا دیارە ،ل سالا 1989 دەمێ‌ چوویمە لەشكریێ‌ برمە تاجی بۆ چاككرنا دەبابا و زینادینیێ‌ سیاسی ل دەف حوكمەتێ‌ هێلا سورە و هەر تشتەكێ‌ بهێتە روودا ندێ‌ پاتكاتە هێتەگرتن وبرمە بەغدا 10 رۆژ بورین و من دیت هەوالگێریێ‌ ئەز گازیكرم و ئێك هاتە دویف من ڕا،و گۆت تە چ كریە؟، من گۆتێ‌ من چ نەكریە و گۆت هەوالگێریێ‌ تو داخازكری، و پشتی چوویم نەقیبەكێ‌ رونشتی یە و كونیا من یا ل بەر چاڤێن وی و ئەز كەسەكێ‌ نە روحەت بووم و چەندین جاران پشتی ئازادكرنا زیندانێ‌ ژی هاتبوومە دەستەسەركرن، و دەست ب كرنا پرسیاركر ناڤێ‌ تە سێ‌ قولی؟ خەلكێ‌ كیڤە؟ یا عەشیرە؟ ، من گۆتێ‌ نێروەیی و گوندێ‌ دوتازیی و گۆت بۆچی هاتبوویە زیندانكرن؟، من گۆتێ‌ زیندانیێ‌ سیاسی بووم، گۆت ئانكو مخەربی؟ ، من گۆتێ‌ بەلێ‌، گۆت مەلا مستەفا نە جەلال تەلەبانی من گۆتێ‌ بەلێ‌ مەلا مستەفا، گۆت بۆچی گرتی ؟، من بابەت هەمی شرۆڤەكر، ئەوی سوند خوار و گۆت ب هەمی ناڤێن خودێ‌ هەر تشتەكێ‌ ل ڤێرە چ بیت و رووبدەت ئەز تەنیاسم و دێ‌ توی بی و دێ‌ تە سێدارەدەم و دیسا سویند خوار و گۆت تشتەك ل ڤێرە دروست بیت، و ئەم تەدنیاسین و دێ‌ تە سێدارەدەم و ئاخفتنێن كرێت گۆتنە من و دەرێخستم، و پشتی زڤریم ئەفسەری گۆت تە چ كر، من گۆت زیندانیێ‌ سیاسی مە 15 سالان ل ئەبو غورێب بوی گۆت، هوووو تویێ‌ ب مەترسی و هشیاربی و من گۆتێ‌ باشە ئەڤە هولا مەیە و ئەگەر ئێك كێشەكێ‌ بكەت ما ئەز چ زانم وی ئەفسەری گۆت ئەزێ‌ دبێژمە تە هشیاربی و ئەگرە نوكە بچمە بارەگایەكێ‌ حزبی ل دهۆكێ‌ و بێژمێ‌ چەندین سالان هاتبوومە زیندانكرن و بڤی رەنگی دێ‌ هەر بێژنە من ئەرێ‌ تو زیندانیێ‌ سیاسی؟، بۆ نموونە مە مرۆڤەك هەبوو دگۆتنێ‌ مەلا ئەحمەد و ئەگەر كەسەك چوبا مالا وا دا بێژیتێ‌ تو كورێ‌ كێ؟ دا بێژیتێ‌ كورێ‌ سالحم و رۆژا دوڤدا ژی ئەگەر چووبا وێرێ‌ هەر دا بێژیتێ‌ تو كورێ‌ كێ ؟ دوڤدا ئەو دا بێژیتێ‌ ئەز كورێ‌ فلان گیانەوەری مە تەزانی ؟ و ئەڤە 20 جارا مە گۆت و باوەر بكە ئەڤە نوكە هوسا مەنیاسین و دڤێت ئەم گرێدایی جهەكی بین هەر ژ دوور ڤە بهێنە نیاسین و مە دەزگەهێ‌ خوە هەبیت و بەغدا دەزگەهێن هەمیان هەنە و هەر كەسەكێ‌ دێ‌ چیتە جهێ‌ خوە و ئەڤە نوكە بمە كیڤە دڤێت سەری ژیانا خوە و هەر هەمیێ‌ بێژم و هەتا ئەڤە هەمی دهێنە دەرێ‌ و گەلەك ژی یێ‌ دناڤدا درەوە.
هەمان زیندانیێ‌ سیاسی گۆت ژی: پشتی ئەم چووینە پشكا سنێلان ل زیندانا ئەبو غورێب روژەكێ‌ گازی مە كر، و گۆت هوون هاتینە ڤێرە و سەرۆك كۆماری دلوڤانی ب هەوە بریە و هوون نەهاتینە سێدارەدان و چەندین پشكێن كاركرنێ‌ هەنە و خواندن و هەر چ هەوە دڤێت یێ‌ هەی و مە گۆتێ‌ ئەم چ ناكەین 17 تەموزێ‌ سالا 1982 ێ‌ بریارا لێبورینێ‌ هاتەدەركرن، و دەركەفتم وبژڤان بوو بچمە سەر شوویێ‌ و ملازم عەلیەك هەبوو، و خەلكی بەغدا بوو و گازی من كر و گۆت دەمێ‌ تو هاتیە دەستەسەركرن چەك د دەستێ‌ تە دابوو؟ من گۆتێ‌ نەخێر، دوڤدا گۆت تو ل گەل كیێ‌؟ مەلا مستەفا یان جەلال تەلەبانی؟ من گۆتێ‌ مەلا مستەفا، گۆت دێ‌ هێیە ئازادكرن لێبورین دێ‌ دەركەڤیت و من هزر كر، یێ‌ یاریا ب من دكەت و من گۆتێ‌ ئەڤە نینە وی سویند خوار گۆت دێ‌ لێبورین ژ دەف سەرۆك كۆماری هێت و دێ‌ هێیە ئازادكرن، و ئەز چوومە سەر شوویێ‌ و پشتی زڤریم و هەمیێ‌ تەماشەی تەلەڤزیونێ‌ دكەن، و بەیان هاتە خواندن و هەر هەمی یێ‌ هیتافاتێن سەددام حسێن بیژن، و خەلك رابوون و سەر خوە و چەند رۆژ دەربازبوون، و ئەم برینە هولێ‌ ڤە وێنە بوومە گرتن و شیرەت ل مەكرن و گۆتن ئەف شاشییە دوبارە نەبن، و چەندین گوتار خواندن، ناڤێن مە خواندن و ئەم بەرەف دەرگەهی ڤە چووین و كاغەزەك دامە و دیسا مورەك ل دەستێ‌ مە دا ژ بەر زالگەهان دا داخازا هەویا نەكەن، و كاغەزەك د دەستێ‌ مە دا بوو و دەمێ‌ ئەم دەركەفتین جارا ئێك بوو بەغدا بینن و مە چ جاران هوسا گەلەك مرۆڤ نەدیتی نە، و مرۆڤێن زیندانێ‌ ڤە هەر هندەك تەوارا هندەك مرۆڤێن خوە هاتبوو، واحد ئەو شەڤەكێ‌ مانە ل بەغدا و بابێ‌ وی هاتبوو دوفڕا بەری ئەم بهێنە ئازادكرن، ئەو كەسێن سەرەدانا مرۆڤی دكەن هاتبوونە زیندانێ‌ ل دەف من و خودێ‌ ژ هەمیان رازی بیت و دایك و بابێن من هوسا بێ‌ جارە بووینە ژ قەهران دا نەدنیایێ‌ دبینن و من گەلەك حەش كەوا دكر، و دەمێ‌ هاتیمە دەستەسەركرن من دو كەو هەبوون و نازی مەزنێ‌ مە خودێ‌ ژێ‌ رازی بیت، ل گەل هەشت كەسێن دی سەرەدانا من كرینە و ئەم چووین ل ناڤ باغچەی بوو و ئاخفتنا من یا دەسپێكێ‌ من نەگۆتێ‌ كا هوون چ دكەن یان چەوانن؟ من گۆتە دەیكا خوە دا چ كەوێن من هاتینە؟ و دایكا من هات گرتم و كەفت و مەزنێ‌ مە گۆت خالو مراد تو ژ مرنێ‌ یی خلاس بووی تو پرسیارا كەوا دكەی؟ دایكا من هشیار بوو و هاتە سەرێ‌ من و دایكا من گۆت پشتی تو هاتیە دەستەسەركرن كەوێ‌ تە ل جهێ تەبوویە و كەوێ‌ تە وەكی تە من چاڤێ‌ خوەیێ‌ دایێ‌ و كەوی تە من دانا بوو جهێ‌ تە و نێزیكی دو دەمژمێران مان و من گۆتێ‌ خەما نەخون و و من گۆتێ‌ چ دەمێ‌ هاتینە ئازداكرن، دێ‌ هێمە مال و دو جاران هاتن، پشتی ئەم هاتینە دەرخستن و ئەم هاتین و ئەم هاتینە جیهانەكا دی و ئەم هاتینە ەراج عەلاوی و مە پارە نەبوون و بابێ‌ واحد سیاری خودێ‌ ژێ‌ رازی بیت ئەوی پارە دانە مە ئەم پێ‌ بینە مال و تیكێن شەمەندەفرێ‌ مە بری بوون، و ئەز و كورخالەتێ‌ خوە بووین و ئەم هاتینە مویسل و ل گەراج شیمال و ئەم هاتینە دهۆكێ‌ سپێدە زوی بوو، عەبدوللا نیاسێ‌ مەبوو و فەرمانبەر بوو ل باژێرڤانیێ‌ و بەر دەرگەهێ‌ دادگەها كەڤن بوو و سەرێ‌ مە د تراشی بوون.