هۆزان: ڤیان محەمەد طاهر
شرۆڤه‌: ئیسماعیل بادی
٢ – ٢

تڤانگ د چەند حالەتان دا دهێتە بکارئینان:
هه‌یه‌جانەکا بهێز: حالەتێ دەروونی یێ تێکەلی ڤالایی و خوڕاگری و هەیەجانێ، دەمێ مرۆڤ تێدا توند و دژوار و گەرم دبیت.
هێرش و هه‌و: تڤانگ هەروەسا ب واتایا تەڤگەڕێ توند و لەزوبەز یێ هێرش و هه‌وان ژی دهێت.
پاڵدان و پالپێڕان: گەلەک جاران وەکی هێز و باوەریا پالدان و پالپێڕانا تشتەکی یان کەسەکی دهێته‌ بکارئینان.
ژڤانا هەستێ د عەشقێ دا: د ئەدەبیاتا کوردی دا، تڤانگ جاران ب واتایا هەستێ هەیە، کو وەکی ژڤانەکا دل و دەروونی دهێتە هەستپێکرن دەمێ مرۆڤ د عەشقێ دا دبیت.
د ڤێ هەلبەستێ دا، دەمێ مه‌ به‌حسی «تووڕەیی و تڤانگ»ا كری، مەبەست ئەو حالەتێ هه‌یه‌جان و لەزوبەزێ و گەرماتییێ بوو، کو ژ دێرێن هەلبەستێ دیار دبیت، و یەکەم جار دێرا «دا…ب غروورا خۆ ئەژدەهایێن حەزا هار بکەی» نموونەیەکا هەستێ تڤانگێ یە کو تێدا هەست و سۆز یێن توند و بهێز دهێنە دەربڕین.
ب کورتی، هەلبەستڤان د ناڤ حالەتەکێ دەروونی یێ ئالۆز و ناسەقامگیر دا دژیت، تژی ژ دژایەتی و شه‌ڕه‌نیخێ، د ناڤبەرا عەشق و رزگاربوونێ، سەربەخۆیی و گرێدارییێ، تووڕەیی و هێڤیێ دا. ئەڤ شه‌ڕه‌نیخا دەروونی هەلبەست کریە بەرهەمەکێ بهێز و کاریگەر، کو گەلەک خوانده‌ڤان دشێن خۆ پێ بناسن.
وێنەیێن شعری یێن هەلبەستا «غروور»
هەلبەستڤان ڤیان محەمەد طاهر گەلەک سەرکەفتی بوویە د ئافراندنا وێنەیێن شعری و میتافۆرێن بهێز دا. ئەڤە چەند نموونە نە:
١- وێنەیێ دەریایی یێ غروورێ
«غروورا خۆ یا دەریایی نە فرۆشە من» – ئەڤ وێنەیە زۆر یێ سەرکەفتی یە، چونکی دەریا چه‌ڤه‌نگێ مەزناهی، بێ- سنووری و هێزێ یە. غروور وەکی دەریا هاتییە وەسفکرن، کو دشێت مرۆڤی نقۆم بکەت. هەروەسا، پەیوەندییەکا هونەری هەیە د ناڤبەرا دێرا ئێکێ و یا دویێ دا: «ئێدی ئەز ژ پێل و سیپەلا ناترسم» – پێل و سیپەل بەشێن وی دەریایی نە.
٢- کڕین و فرۆتنا غروورێ
«دا غروورا تە پێ بکڕم» – دروستکرنا وێنەیەکی، کو غروور تشتەکە مرۆڤ دشێت بکڕیت، وێنەیەکێ بازرگانی یێ بهێزە. ئەڤە دیار دکەت کا چەوا غروور دشێت ببیتە بابەتێ مەعامەلەیەکێ د ناڤبەرا دو کەسان دا، ئو هەر تشته‌كی بهایەکێ خۆ هەیە.
٣- رەنگێ کەسەکی ل سەر ژیانێ
«هەمی چرکێن ژییێ من – یێن ب ڕەنگێ تە پەنگیاین» – ئەڤ وێنەیێ رەنگی، کو چەوا کەسەکێ دی دشێت کاریگەرییا خۆ ل سەر هەر چرکەیێن ژیانا مرۆڤی بهێلیت. پەیڤا «پەنگیاین» ژی گەلەک یا بهێزە – ئانکو رەنگ ب دووماهی ناهێت، بەلکو کۆم دبیت و پەنگیانێ په‌یدا دکەت.
٤- ڤالاکرنا کەسەکی ژ خۆ
«پێکۆلا من بۆ ڤالاکرنا تە یا ژ خوه‌« – ئەڤ وێنەیە دیار دکەت کا چەوا کەسەک یێ تژی بوویە ژ کەسەکێ دی، ئو نوکە دڤێت خۆ ژێ ڤالا بکەت. ئەڤە وێنەیەکێ فیزیکی یێ هونەرمەندانە یە، وەکی کو تشتەک د ناڤ دەمژمێرەکێ دا بیت و مرۆڤ بڤێت وێ ژێ دەربێخیت.
٥- دزینا خۆ ژ کەسەکی
«خوه‌ ژ تە بدزم» – وێنەیەکێ گەلەک بهێزە، کو هەستێ دزینێ خویا دکەت، ئانکو هەلبەستڤانێ دڤێت ب نهێنی و بێی هایدارییا وی کەسی خۆ ژێ رزگار بکەت.
٦- مەستبوون د پێکێن عەشقێ دا
«دا د پێکێن عەشقا مندا مەست ببی» – وێنەیەکێ کلاسیکی یێ عەشقێ یە، لێ ب شێوەیەکێ نوی و جودا هاتییە پێشکێشکرن، کو عەشق وەکی ڤەخوارنەکا بهێز هاتییە وەسفکرن.
٧- ئەژدەهایێن حەزێ
«ب غروورا خوه‌ ئەژدەهایێن حەزا هار بکەی» – ئەڤ وێنەیە یێ سەرکەفتی یە، چونکی ئەژدەها چه‌ڤه‌نگێ گیانەوەرەکێ مێژوویی یێ مەزن و بهێزە، و هەڤبەندییا وێ ل گەل حەزێ، وێنەیەکێ پڕ- واتا دئافرینیت.
٨- کڕینا غروورێ ب هشێ
«من ب هشێن خوه‌ غروورا تە یا کری» – ئەڤ وێنەیە دیار دکەت کا چەوا مرۆڤ دشێت ب هشێن خۆ، ئانکو ب باوەرییا خۆ، غروورا کەسەکێ دی زێدە و مەزن بکەت.
ب کورتی، هەلبەستڤان د کارئینانا وێنەیێن شعری دا گەلەک سەرکەفتی یە و شییایە زمانێ نەرم و هەستیار و د هەمان دەم دا بهێز ب کار بینیت دا پەیاما خۆ بگەهینیت. وێنەیێن وێ یێن شعری تایبەتمەندییەکا سەرەکی یە، کو هەلبەست کرییە تشتەکێ ب تام، کاریگەر و بەرچاڤ.

پەیڤێن دوبارەکری و واتایا وان
د هەلبەستا «غروور» دا
د هەلبەستا «غروور» دا، هه‌لبه‌ستڤان (ڤیان)ێ چەند پەیڤ دوبارە کرینە، کو تایبەتمەندییەکا گرنگ یا ڤێ هەلبەستێ یە و واتایێن کویر دگەهینن:
په‌یڤا «غروور»:
«غروور» سێ جاران دهێتە دوبارەکرن:
– «غروورا خوه‌ یا دەریایی نە فرۆشە من».
– «دا غروورا تە پێ بکڕم».
– «من ب هشێن خوه‌ غروورا تە یا کری».
ئەڤ دوبارەکرن دیار دکەت کو غروور تیما سەرەکی یا هەلبەستێ یە. دوبارەکرنا وێ د دێرێن جودا دا نیشان ددەت، کو غروور تشتەکە هەم یێ وی کەسی یە و هەم ئاکامەکا پەیوەندییێ یە کو هەلبەستڤانێ ب خۆ پشكداری د چێکرنا وێ دا کرییە.

داچەکا «خوه‌«
«خوه‌« گەلەک جاران هاتییە دوبارەکرن:
– «غروورا خوه‌ یا دەریایی».
– «ڤالاکرنا تە یا ژ خوه‌«.
– «من چەند دڤێت خوه‌ ژ تە بستینم».
– «خوه‌ ژ تە بدزم».
– «من ب هشێن خوه‌ غروورا تە یا کری».
ئەڤ دوبارەکرنە جەختێ ل سەر خودان- بوون و ناسنامه‌یا کەسی دکەت. نیشان ددەت کو شەڕەکێ خودان- بوونێ هەیە د ناڤبەرا هەلبەستڤانی و وی کەسی دا – کی خودانێ کێ یە؟ کی کاریگەرییێ ل سەر کێ دکەت؟
«من» و «تە»
داچەکا «من» و «تە» گەلەک جاران د هەلبەستێ دا دهێنە دوبارەکرن، کو نیشانا ململانێ و بەربەرکانێ یە د ناڤبەرا دو کەسان دایە. ئەڤ دوبارەکرنه‌ دیار دکەت، کو هەلبەستڤان دخوازیت سنووران د ناڤبەرا خۆ و وی کەسی دا زەلال بکەت.

«ب»
داچەکا «ب» چەند جاران هاتیە بکارئینان:
– «یێن ب ڕەنگێ تە پەنگیاین».
– «ب دیناتییا من ب هش ناکەڤی».
– «ب غروورا خۆ»
– «من ب هشێن خۆ غروورا تە یا کری»
ئەڤ دوبارەکرنە نیشانا ئامرازیێ یە، ئانکو چەوا تشتەک دێ ب تشتەکێ دی هێتە کرن، کو گرێدایی یە ب مێکانیزمێن پەیوەندیێ ڤە.

پەیڤا «هش»
– «ب دیناتییا من ب هش ناکەڤی».
– «من ب هشێن خۆ غروورا تە یا کری»
ئەڤ دوبارەکرن نیشان ددەت کا چەوا هش (ئاقل/فکر) رۆلەکێ سەرەکی د پەیوەندییێ دا دبینیت. دووبارەکرنا «هش»ێ ژی نیشانا بەربەرکانێ یە د ناڤبەرا ئاقل (هش)ێ و عەشقێ (دیناتی)ێ دا.
پەیڤێن دوبارەکری د ڤێ هەلبەستێ دا، نە تنێ ڕیتمەکێ دەنگی ددەنە هەلبەستێ، بەلکو دوپاتییێ ل سەر تیما سەرەکی و پەیاما هەلبەستێ ژی دکەن، کو ئەوە: ململانێ یا د ناڤبەرا مرۆڤەکی و غروورا کەسەکێ دی دا، هەروەسا ئەو تێگەهشتنا کو جاران مرۆڤ ب خۆ دبیتە ئه‌گه‌رێ دروستکرنا غروورا کەسەکێ دی.
ڤان دوبارەکرنا هەلبەست کرییە تشتەکێ ئێکگرتی و کاریگەر، هەر دوبارەکرنەک لایەکێ نوی یێ واتایێ خویا دکەت.

ئەنجام
هەلبەستا «غروور» بەرهەمەکێ هونەری یێ تایبه‌ته،‌ کو ب شێوازەکێ هونەرمەندانە به‌حسی پەیوەندیێن ئالۆز یێن مرۆڤان دکەت. ڤیان محەمەد گاهر وه‌كو هه‌لبه‌ستڤانه‌ك شییایە ب پەیڤێن ساکار و کورت، پەیامەکا کویر و پڕی واتا پێشکێش بکەت. هەلبەست دەربارەی غروورێ یە، لێ د هەمان دەم دا دەربارەی خۆ- ناسینێ و خۆ- رزگارکرنێ ژی یە، و نیشان ددەت کا چەوا مرۆڤ دشێن د ناڤ پەیوەندیێن ئالۆز دا به‌رزه‌ ببن، لێ ب هەمان دەم دا ئەڤێ چەندێ دزانن و دئاگه‌هدارن.

ژێده‌ر:
١- دكتور صلاح فضل، شفرات النص- دراسه‌ سیمیولوجیە فی شعریە النص والقصید، ط2، القاهرە- 1995.
٢- د. علی جعفر العلاق، في حداثە النص الشعری، بغداد- 1990.
٣- جان كوهن، الكلام السامی- نظریە فی الشعریە، ترجمە وتقدیم وتعلیق: د. محمد الولی، لیبیا- 2013.
٤- چیروم ستولنیتز، النقد الفني – دراسە جمالیە، ترجمە: د. فۆاد زكریا، الاسكندریە – 2007.‌

شیان مەهدی كانیساركی

دەیك و بابێن وی نەگەهەشتن چ ڕێكەفتنان ل سەر ناڤكرنا وی، لەوڕا ئەڤە ژیێ وی بوونە پێنج سال هێژ یێ بێ ناڤە. پاشی پشتی گەنگەشەیەكا دۆم درێژ هەردو ڕازیبوون كۆ خالێ وی ناڤەكی بۆ ببینیت! پشتی هاتییە ناڤكرن، نوكە پێدڤیە ل قوتابخانەیەكێ بهێتە قەیدكرن. دەیكا وی دڤیا ڤڕێكەتە وێ قوتابخانەیا خویشكا وێ لێ مامۆستا، بابێ وی ژی دل ل سەر هەبوو ئەو ل نك مەتا خوە بیت ل قوتابخانەیا ئازادی ئەڤا ل گەڕەكا وان، پاشی ئاخفتنا بابێ ب چ نەچوو. پشتی مەزنبوویی هەڤالێن وی هەمیان هێژ ل پۆلا دەهێ بۆ خوە بەشەكێ زانكۆیێ كربوونە ئارمانج و بۆ وی بەشی دخواندن، ئەو ب تنێ تێنەبیت نەدشیا چ بریاران بدەت، چونكی دزانی دێ هەر هێتە گوهۆڕین. نە ژبەر ڤێ چەندێ هەمیێ دلێ من پێڤەیە، لێ تشتێ وژدانا من د ئێشینیت و دلێ من بۆ د كوزریت ئەوە، نوكە ئەو و هەڤژینا خوە «ئەوا ژ هەلبژارتنا پیرا وی» هەردەم ب جڕە و شەڕن، دەنگێ وان ب سەر مال دكەڤیت و یێ ب دەرولێڤێن ئێك و دو ڤە، ئەرێ كا دێ چ ناڤ دەینن سەر زارۆكێ خوە؟!