وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (٥ )

ئەز ژ خەلەکا ئێکێ خوارکەفتمە دناڤ خەلەکا دووێدا، جهەکێ بچووکتر و کۆژانێن مەزنتر، چەند پتر چووبامە خوار ئەشکەنجە توندتر دبوو و نالینێن سۆتنێ پتر ژێ بلند دبوون. مینۆسێ ب ترس(١)
ل وێرێ ڕوونشتییە و یێ ددانێن خوە ل سەرێک دسیڕکینیت: ل بەر دەرگەهی گونەهان هەلدسەنگینیت، حوکمی ل سەر ددەت و ب کوریا خوە وەرباددەت و دهاڤێژیتە جهێ پێدڤی، ئانکو دەمێ هەر جانەکێ نەفرەتیی دهێتە بەرانبەر وی، دانپێدانێ ب هەر تشتی ددەت، دادوەرێ گونەهان ژی بڕیارێ ددەت کا کیژ جهێ دۆژەهێ بۆ گونجاییە، کا چەند جاران ئەو کوریا خوە د خوە دئالینیت، د هاڤێتە د وێ خەلەکێدا. هەردەم پێلەکا جانێن تێچوویی ل هەمبەری وی ڕادوەستێن، هەر ئێک ل دۆرا خوە یا دادرەسکرنێ، گونەهێن خوە دبێژیت و سزایێ خوە دبهیسیت، پاشی دهێنە هاڤێتن بۆ جهێ سزادانێ. هەکو مینۆسی ئەز دیتیم، دەست ژ کارێ خوە یێ ب مەترسی بەردا و گۆتە من:
– تو ئەوێ دهێیە وارگەهێ ژانان، هەکو دهێیە دڤێرەڤە، ل خوە هشیار بە و ئاگەهداری وی بە یێ تە باوەری دایێ، بلا بەرفرەهییا دەروازەی تە د سەردا نەبەت!.
ئینا ڕێنیشاندەرێ من گۆتێ:
– تو بۆچی وەسا دکەیە هاوار؟ نەبە ئاستەنگا وەغەرەکا قەدەرێ بۆ ڕاچاندی: خودێ ل بلنداهییێ هۆسا یا ڤیای کو هەر چی یا وی بڤێت دشێت بکەت، ئو گەلەک پرسیارێن دی ل سەر ڤێ چەندێ ژ من نەکە.
نهۆ یێ دگەهمە درەکێ، دەنگێ نالینێ یێ ب بەر گوهێن من دکەڤیت و ب پێلێن زێمارێ دهێمە پێچان. نێ ئەز یێ هاتیمە جهەکی هەمی ڕۆناهی لێ دمتن، چ لێ ناهێتە دیتن، بەس دەنگەکێ مینا زڤڕۆکێن دەریایێ هەکو بایێن هەڤدژ لێ ددەت. ئەڤ هوڕەبایێ دۆژەهیی چ جاران ڕاناوەستێت، گیانان ب توندییا خوە دهاژۆت: لێددەت و لێکدزڤڕینیت و ژ تێن و ڤەژەنێ دئێخیت. ئو دەمێ ئەو دگەهنە بەرانبەر پاشمایکێن وێ باهوڕێ، ئها ل وێرێیە مە گوھ ل قێژی و نالین و زێمارێ دبیت، ئو هەر ل وێرێ ژی نەفرەت ل قودرەتا خودایی دهێنە باراندن. وە تێگەهشتم کو ئەوێن گونەهێن جەستەیی کرین و عەقلێ خوە داردەستی شەهوەتێ کرین، ب ڤێ عەزابێ دهێنە دادرەسکرن. کا چەوا زەرزویری ل وەرزێ سەرمایێ، دناڤ رەفێن مەزن و شەمەتەیی و نەڕێکوپێکدا دفڕن، هوڕەبا ژی وە ل جانێن هەڕمی دکەت، دئینیت و دبەت، دبەتە بنی و ب سەردئێخیت، نە چ هیڤی یێن تەنابوون و ئارامییێ هەنە، نە ژی چ هیڤی یێن سڤکبوونا ئێشانێ هەنە. کا چەوا قولنگ دەنگێ خوەیێ گریۆکی بەرددەن و ڕێزەکا درێژ ل ئاسمانی چێدکەن، ئها وەسا من ڕێزەکا ڕەشەیان دیت، وی هوڕەبای هەلگرتبوون و قێژی یێن وان بلندبوونە ئاسمانان، لەوما من ژ سەیدایێ خوە پرسیارکر:
– سەیدایێ من، ئەڤە کینە بایێ ڕەش هۆ وان دگڤێشیت؟
ل من ڤەگەڕاند:«ئێکەمین کەسا دناڤ وی خەلکێ تە دڤێت سەروبەرێ وان بزانی، ئیمپراتۆرەکا ل سەر گەلەک زمانان یا زال بوو. وێ خوە داردەستی شەهوەتا جەستەیی کر، داکو فهێتییا خوە پێ بڤەشێریت، وێ لەزەتا خوەرسکان د یاسایێن خوەدا ڕەواکر. ئەو سەمیرامیسە(٢).
ئەوا هەڤژین و میراتگرا نینۆی، کو میرگەهەکا ب دەستەلات بۆ وێ هێلا بوو. ئەوا دی ژ شەیداییا ئەڤینییێ، پشتی پەیمانا خوە دگەل خۆلییا سیکیۆی شکاندی، خوە کوشت بوو(٣).
ئەوا د دویفدا کلیۆپاترا بەندەیا شەهوەتانە(٤).
هێڤکە هێلینێ(٥)، ئەوا ژبەر وێ سەردەمەکێ ڕەشبین هاتی، سەحکە ئەچیلیسێ مەزن، ئەوێ هەتا داوییێ شەڕکری و ئەڤینییێ ئەو قەپەچەکری. ئو هێڤ بکە پاریس و تریستانۆی(٦).
پاشی پتر ژ هزار ڕەشەیان نیشا من دان، تبلا خوە درێژ دکرێ و ناڤێن وان بۆ من دگۆتن یێن ئەڤینییێ ژ ژیانا مە دەرێخستین. پشتی کو سەیدایێ من ناڤێن سوارچاک و ژنێن دێرین بۆ من گۆتین، خەمگینییەکێ ئەز گرتم و چ نەما بوو هۆشێ خوە ژ دەست بدەم. پشتی من خوە خڕڤەکری، من دەستپێکر:
– هۆ شاعرۆ، چەند حەز دکەم دگەل ڤان هەردووان باخڤم، ئەوێن هۆسا سڤک مینا کەنگرپەڕێن بەر بای ب هەڤڕا دچن و ژێکڤە نابن(٧).
– هەکو نێزیکی مە دبن دێ بینی، هینگێ ب ناڤێ وێ ئەڤینا هاژۆیێ وان گازی بکەیێ و دێ هێن.
ل وی چاخێ بای ئەو بەر ب مەڤە دئینان، من ب دەنگبلندی گازی کرێ: «ئەی هەردو گیانێن ئەشکەنجەدای، ئەگەر کەسەک ڕێگر نەبیت، وەرن بۆ مە باخڤن». وەک دو کۆترێن حەزا ئەڤینییێ پالداین، ب پەڕێن ڤەکری و جێگر دگەل بای بەر ب هێلینا خۆشتڤیێڤە دهێن و ب کاما خەریبییێ دبارکری. ئها وەسا ئەو ژناڤ کۆمەکێ دەرکەفتن، دیدۆنی دناڤدا بوو، ئو دناڤ بایێ پیسدا بەرەف مەڤە هاتن، نێ گازییا من یا مشت دلینی یا بهێز بوو. فرەنچیسکایێ گۆت:
– ئەی بۆنەوەرێ نازک و مەشرەبخۆش، ئەوێ دناڤ کەشەکێ تاریدا دهێی و سەرا مە ددەی، ئەم ئەوێن مە عەرد ب خوینێ ئاڤدای- ئەگەر سەمیانێ جیهانێ دۆستێ مە با، دا درووزەیان ژبۆ سەلامەتییا تە ژێکەین، چونکو دلێ تە یێ ب بەدبەختییا مەڤە. هەکو هوڕەبا پیچەک ڕادوەستێت، وەکو نۆکە، کا چ تشتەک بۆ تە خۆشە ببهیسی یان ببێژی، دێ گوهدارییا تە کەین و بۆ تە ئاخڤین. ئەو باژێڕێ لێ ژ دایکبوویم دکەفتە سەر لێڤا دەریایێ، ڕووبارێ (پۆ) دڕژیێتە سەر داکو دگەل جۆکێن خوە یێ تەنا بیت. ئەو ئەڤینا دلێ نازک بلەز دسۆژیت، ب جەستەیێ جوان شەیدا دبیت، ئەو جەستەیێ ب ڕێکەکێ ژ من هاتییە ستاندن، هەتا نهۆ ژی قەهرا ژبەر دخۆم. ئەو ئەڤینییا مرۆڤ نەشێت ئەڤینییێ نەدەتێ، هەمی هەبوونا من ب لەزەتێ داگیرکر و هەروەک دبینی تا نهۆ ژی ژ من ڤەنابیت. ئەڤینییێ ئەم بەرەف مرنەکێڤە برین: ئەوێ چرایێ ژیانا مە ڤەمراندی، قابیل یێ ل هیڤییا وی(٨).
ئەڤ پەیڤێن هە ژ وان هاتنە وەرگرتن و بۆ مە ئینان.
دەمێ من سوحبەتا ڤان هەردو جانێن شکەستی بهیستی، من سەرێ خوە چەماند و بۆ ماوەیەکێ درێژ مامە د هزراندا، هەتاکو شاعری گۆتی: «تو هزرا چ دکەی؟».
هەکو من دەست ب بەرسڤدانێ کری، من گۆت: «هەی مخابن، چ خاترەکا شرین و حەزەکا کوورە ئەڤ هەردویە گەهاندینە ڕێکا ب ژان!».
پاشی بەرەف وانڤە چووم و ئاخفتم: «فرەنچیسکا عەزابا تە ڕۆندکێن خەم و نڤشتنێ ژ چاڤێن من دبارینیت. لێ بێژە من: «د دەمێ ئاخینکێن شریندا، چەوا و ب چ گرۆڤ ئەڤینییێ ڕێ دا وە کو حەزێن خوە یێن ب گومانێ پێچایی بەیانکەن؟». وێ ل من ڤەگەڕاند: «چ ئێشان ژ وێ دژوارتر نینە، هەکو د دەمێن بێزاریێدا سەردەمێن شاد دهێنە بیرا مرۆڤی، ئو سەیدایێ تە ڤێ چەندێ باش دزانیت. لێ ئەگەر تو ب کووری حەز دکەی بنەکۆکا ئەڤینییا مە بزانی، دێ وەک وی کەسێ ب گریڤە دئاخڤیت، بۆ تە بێژم»:
– ڕۆژەکێ ژ ڕۆژان مە ژبۆ دەمبۆراندنێ تشتەک ل سەر لانچلوتۆی دخواند کا چەوا ئەڤینییێ ئەو شەیدا کربوو(٩):
ئەم ب تنێ بووین و چ گۆمانێن خویابوونا مە، ل دەف مە نەبوون. ب وێ خواندنێ جارجارە چاڤێن مە ڤێک دکەفتن، دێمێن مە هەردوان پێتی ببوون، لێ تشتەکێ ب تنێ شیا مە. دەمێ ئەم گەهشتینە وێ ماچا عاشقی ل دلبەرا خوە دای، ئەڤێ هەنێ- ئەوێ چ جاران ژ منڤە نەبیت- ب لەشەکێ مشت لەرزینڤە، ماچەک ل سەر لێڤێن من نەخشاند. کتێب و خودانێ وێ گالیوتۆ بوو(١٠)،
ل وێ ڕۆژێ مە چ تشتێ دی ژێ نەخواند. ل وی دەمێ گیانەکی ژ هەردوان ئەڤ گۆتنە دگۆتن، گیانێ دی ب تەحلی دگریا، هەتاکو ژ خەمگینییێ کاسۆ بوویم هەروەکو یێ دمرم. ئو کا چەوا لەشەکێ مری دکەڤیت، ئەز ژی کەفتم.

دەهمەن:
(١) مینۆس: مەلیکێ گزیرتەیا کریت بوو، یێ ناڤدار بوو ب هێزێ و دادپەروەرییێ، ب دادوەرێ دۆژەهێ هاتییە وەسفکرن.
(٢) سەمیرامیس: د سەدەیێ چواردێ یێ بەری زایینێ، پشتی نینۆیێ هەڤژینێ خوە دبیتە ئیمپراتۆرا ئاشۆرییان. ئەوێ عەقلێ خوە داردەستی دلینی و شەهوەتان کربوو، ژ بلی خۆشی و لەزەتێن جەستەی چ تشت ل دەف وێ گرنگ نەبوو، ئەڤە دەستەکا ئێکێ یا ڤی جۆرێ گونەهان بوو.
(٣) مەرەم پێ دیدۆنییە. دیدۆنی: شاها قورتاجنە بوو، پشتی مرنا سیکیۆیێ هەڤژینێ خوە، حەز ژ ئینیاسی کر و ئەو پەیمانا دایە هەڤژینی کو پشتی وی شوو نەکەت، شکاند. ئەڤە دەستەکا دووێ یا گونەهێن لەشییە.
(٤) کلیۆپاترا: شاها میسرێ بوو د سەردەمێ بەتالیساندا (٦٩- ٣٠ ب. ز)، ئەو ل گۆرەی بەرژەوەندێن خوە یێن سیاسی ژ ئەڤینیا یولیۆس سیزەری بۆ ئەڤینیا ئەنتۆنیۆسی دهێتە ڤەگوهاستن، پاشی خوە دکوژیت دا نەکەفتە د دەستێ ئوکتاڤیۆسدا.
(٥) هێلین: هەڤژینا مینلاوسێ مەلیکێ سپارتە بوو، پاریسێ کوڕێ بریامی ئەو ڕەڤاند و شەڕێ ترۆی سەرا وێ چێبوو.
(٦) تریستانۆ: سوارچاکەکێ سەردەمێن ناڤین بوو، کوڕێ مەلیکی و برازایێ مەلیکی بوو، دچیتە ئیرلەندا کو ئیزۆتا چاڤشین و پرچزەر بۆ مامێ خوە بینیت، لێ هەردو لێک عاشق دبن. مەلیک ب پەیوەندییا وان دزانیت و برازایێ خوە بریندار دکەت، دەمێ ئیزۆتا دچیت سەرا دلدارێ خوە ددەت، ژ خەم و ئەڤینییێ ل هنداڤ سەرێ وی دمریت.
(٧) دانتی گەلەک حەز دکر دگەل وان هەردو عاشقان باخڤیت؛ کو فرەنچیسکا دا ریمینی و پاولۆ مالاتستا بوون. چیڕۆکا وان ل دەردۆرا ساڵا (١٢٨٥)ێ، ڕوودا بوو، دەمێ هەردو بنەمالێن ڕاڤنا و ڕیمینی ب ڕێکا خزمانییێ پێک هاتین. فرەنچیسکا یا جوان وە هزرکر دێ شوو ب پاولۆ مالاتستا کەت کو گەنجەکێ ژێهاتی و بهێز بوو. لێ سەتمی هەکو دیتی یا بۆ برایێ وییێ کرێت و تشابەت گیانشیوتۆی دهێتە ڤەگوهاستن. هەرچەندە زارۆکەک ژی ژێ ببوو، لێ ئەڤینییا دناڤبەرا فرەنچیسکایێ و پاولۆیدا هەر یا بەردەوام بوو، وان ب بەردەوامی و ب دزیکیڤە هەڤ ددیت. ئو دەمێ هەڤژینێ وێ پێ دحەسیێت و وان پێکڤە دگریت، ئەو شوورەکی دادوەشینتە برایێ خوە، لێ فرەنچیسکا خوە ددەتە بەر، شوور سینگێ وێ کون دکەت و د پشتا پاولۆی ڕا دچیت، هەردو دمرن.
(٨) مەرەم پێ جهێ قابیلییە ل دۆژەهێ، دکەڤیتە تەخا ئێکێ ژ خەلەکا نەهێ، کو خائین و ئەوێن مرۆڤێن خوە کوشتین تێدا دهێنە ئەشکەنجەدان.
(٩) ڕۆژەکێ هەڤژینێ فرەنچیسکایێ ل ماڵ نەبوو، هەردو گەهشتنە ئێک و چیڕۆکەکا فێرسێن سەردەمێن ناڤین دخواند، چیڕۆکا لانچلۆتۆیێ فێرس و جینیڤرا هەڤژینا شاھ ئارتۆی بوو. هەکو هەردو عاشق گەهشتینە لەقتەیا ماچا دناڤبەرا هەردو عاشقێن کەڤندا، وان ژی هەڤ ماچیکر و ئێدی ب بەردەوامی و ب دزیکیڤە دچوونە دەف ئێک.
(١٠) گالیۆتۆ: هەڤالبەندێ لانچلۆتۆی بوو د چیڕۆکێدا، کو ناڤگینی دناڤبەرا وی و جینێڤرایێدا دکر کو ژ هەڤ نێزیک بکەت.