سەدیق جەلالەددین رێكانی

پەروەردە و فێركرن پێنگاڤا ئێكێ‌ یا قوتابی یە پشتی خێزانێ بەر ب قوتابخانێ ڤە دچیت؛ واتە بۆ بەردەوامیا رەوشت و فێركرنی دێ ل وێرێ دەست پێكەت و جهەكێ گەلەكێ گرنگ و هەستیارە بۆ قوتابی ژبەركو جیهانەكا دی یە ژ دەرڤەیی بازنێ خێزانێ و هەڤنیاسینا هند كەسان و رەفتارانە بوی یا نوی یە لەورا گەلەگ گرنگە یەكەم پێنگاڤ ماموستا قوتابی ڤێربكەت دێ چەوا حەژ وەلاتێ خوكەت و دێ چەوا پارێزیت و گرنگیا ڤی ئاخێ و ژینگەهێ ب شێوەیەكی بەردەوام و كارتێكەر ب گەهینتە قوتابی تاكو ببیتە كلتورەكێ جوان و هەردەمی ژبەركو وەلاتێ مە خودان شارستانیەكا مێژوویی و سروشتەكێ بەرڤرەهو جوان و سەرنجراكێشە لەورا پاراستنا وێ ئەركە ل سەر هەرتاكەكێ ڤی وەلاتی تایبەت تەخا خواندەڤانان ژبەركو ئەو دێ بنە رێبەر و بەرپرسێن ڤی وەلاتی ژبەر ڤێ ئێكێ؛ دڤێت هەر ژ دەستپێكا پەروەردەیا خو ئێكسەر ئانكو هەر ژ دەستپێكا ژیێ خۆ فێری حەزژێكرنا ئاخێ ببن و هەمی ژینگەها ڤی وەلاتی ب پیرۆز ببینن؛ گەلەك رێكین هەیین كو پەروەردە بكەتە بەرنامێ كارێ خۆ. لێ مخابن گەلەك كەم و كورتی مە هەنە ئەم نەشیاینە وەك پێدڤی بكەین بۆ پەروەردەیا قوتابی. گرنگە هەمی قوتابخانە تایبەت یێن سەرەتایی قوتابی هەول بدەن كارێن پاراستن و پاقژكرنا ژینگەهێ ئەنجامبدەن؛ تایبەت ب رێكێن پڕاكتیكی و مەیدانی هەر بگرە ژ پاقژیا جهێن گەشتیاری و چاندنا داران وز ئامادەكرنا خوارنێ بو گیاناەوەرێن كیڤی و پاراستنا سەرچاوەیێن ئاڤێ…هتد. دا دەستپێكێ قوتابی بزانیت تێكدانا ژینگەهێ چەندا ب ساناهییە، لێ پاقژكرن و پاراستنا وێ چەند یا ب ماندیبوونە وەكی مەزن دبێژن خرابكرنا ب ئاسانە، لێ ئاڤاكرنا ب زەحمەتە هەروەسا ب رێكین وانەیێن پەروەردەیی و چالاكیێن تایبەت یێن ژینگەهێ ب رێكا چیرۆك و هۆزان و شانۆگەرێن هونەری نیشادانا پارچە فلمێن ژینگەهی ب رێكا شاشە و داتاشۆیان و ئامۆژگاریان، دا ب هەمی رێكان قوتابی ڤی بابەتی گرنگ وەربگریت و ببتە كولتوورەك هەردەمی ل گەل ژیێ خۆ هەمیێ لێ مخابن ئاریشەیا مەزن هەتا نوكە وەزارەتا پەروەردێ نەشیایە بابەتێ ژینگەهێ د پرۆسێسا خواندنێ دا زێدە بكەت وەكی هەر بابەتەكێ دی یێ سەرەكی، لەورا مامۆستا ژی رەنگە، ژبەر وانەیا وی یا سەرەكی هند دەرفەت نەبیت، وەك پێدڤی خزمەتا ڤی بابەتی بكەت، ئەڤە ژی هەتا رادەكێ مامۆستایێ بێگونەهە، ئەو نابیتە چارەسەری سالێ جارەكێ قوتابخانەیەك یان چەند قوتابخانەك هند چالاكیان بكەن و بەس. راستە ئەڤە ژی گرنگە و ژ بێ چالاكیێ باشترە لێ ئارمانجا سەرەكی؛ دڤێت بابەت گشتگیر بیت و سەرتاسەری پرۆگرامێ پەروەردی ببیتە وانەك ژ وانێ قوتابخانێ و تاكو مامۆستایێن تایبەت بهێنە مەشق و راهێنانكرن بۆ خزمەتا ئەڤی بابەتێ هۆسایێ گرنگ.
هند رێكین دەستپێكی هەنە ئەم قوتابی پێ ئاڤا بكەین، هەروەسا سیستەمێ پەروەردێ پێشڤەببەین ئەو ژی خالا دەستپێكی، دڤێت قوتابی شارەزاهیەكێ ل دەڤ پەیدا بكەین و زانیاریێن باش یێن ژینگەها مە و وەلاتێ مە وەك (دەشت و چیایی، كانی و رویبار و گیانەوەر و داروبار و كەسكاتی) نیشا بدەین پێ ئاشنا بكەین و بەحس ل گرنگیا وێ بكەین كو سەرچاوەیێ ژیان و ساخلەم و جوانیا مەیە، هەروەسا زەرەر و زیانێن مەزنێن ژینگەهێ بەحس بكەین كا چەند كارتێكرن هەیە هەتا كو كارتێكرنێ دكەتە سەر تێكدانا ژیانا مرۆڤان ژی، پاش هزرا پاراستن و پاقژیا وێ بكەینە د ناڤ مێشك و دەروونێ وی دا. دا ب گیانەكێ نیشتیمان پەروەری و هەستا پاراستنا ژینگەهێ دەڤ پەیدا بكەین دا ب هزر و بزاڤا جانگوریان (شەهیدان)، رەفتارێ ل گەل ڤێ ئاخێ بكەت، هەم دێ مە وەلاتەكێ ئاڤەدان و جوان هەبیت، هەم دێ مە قوتابیەكێ رەوشەنبیر و چالاك و دلسۆز هەبیت. پڕانیا وەلاتێن پێشكەڤتی و خۆدان ئەزموون گەلەگ گرنگی ب ژینگەهێ دەن ب تایبەت قوتابێن سەرەتایی وەكی وەلاتێ یابان، ئەلمانیا، دانیمارك، نەرویچ و فنلەندا.هتد. ئەگەر تو بهێی تەماشایی وان وەلاتان بكەین، سنوورێن وان مەزنن ژی و خۆدان كارگەهێن پێشەسازیێن مەزنن، تایبەت وەلاتەكێ وەكی ئەلمانیا لێ پەروەردە و سیستەمێ وان یێ‌ ساخلەم شیایە بكەتە وەلاتێن نموونەی یێن پاقژی و جوانی ئەڤ كارە ب رێ و پرۆگرامێن رێكخستی دهێنە ئەنجامدان و بۆ ب هەول و بزاڤێن لایەنێن بەرپرس و پەیوەندیدار ڤە دهێنە ئامادەكرن و چاڤدان، تایبەت حوكمەت، هەژییە بێژین رێكخراوا جیهانیا unesco د هەولدایە د بەرنامە دایە بكەتە پرۆگرامێ گشت جیهانی و یێ كار ل سەر دكەت و ژ بەر گرنگیا وێ پتریا وان وان وەلاتێن وان كارسەركری، هەتا رادەكێ دپێگرن لێ یامن دڤێت بێژم وەلاتێ مە یێ جوان و پاقژە مە دڤێت ئەم ب خۆ وی هەستی و ل دەڤ خۆ پەیدا بكەین و وژدانا خۆ ئارام بكەین بەرانبەر ئاخ و نفشێ نوی. و وەزارەتا پەروەردێ و حوكمەتا هەرێمێ ئەڤی بابەتی گرنگ بزانن و ب رژدی كار ل سەر بكەن، گەلەك یا پێدڤی و گرنگە وانەیا ژینگەهێ بهێتە زێدەكرن ل قووناغێن سەرەتایی، ژبەركو درەنگە و نەزوی یە و رۆژانە ئەم یێن قوربانیا كارەساتێن ژینگەهێ ددەین، ژبەر نەبوونا سیستەمەكێ تایبەت و رێكخستی ۆ پێشڤەبرنا پەروەردەیا ژینگەهێ د ناڤ جڤاكێ دا، د ئەنجام دا زیانێن ژینگەهێ ل سەر دێمێ وەلاتێ مە دیارن.

سەدیق جەلالەددین رێكانی

ئەگەر ئەم ل دەستپێكێ باسێ رۆلێ راگەهاندنێ بكەین؛ مەرەم ژ راگەهاندنێ (تەلەڤزیۆن. رادیۆ. میدیا دیجیتال. گۆڤار. رۆژنامە. سۆشیال میدیا) رۆلەكێ گرنگ و بەرچاڤ هەیە بو ئازراندنا بابەتان و چارەسەریێن بنەجه ژبەركو ئەڤرۆ راگەهاند شیایە بیتە پرەك د ناڤبەرا خەلكی و لایەنێن پەیوەندیدار دا بۆ گەهاندنا پەیام و زانیاریان گڤاشتنێن رژد بكەت بۆ چارەسەریا ئاریشەیان ئەڤرۆ راگەهاند شیا هزرا كۆم پەیدا بكەت تاكو بۆچوونان بگوهۆریت، لەورا گرنگە خۆ ل بابەتێن بەرژەوەندیا گشتی بكەتە خۆدان، داكۆكیێ‌ ل سەر بكەت، هندەك بابەت هەنە دڤێت سەرەدەریەكا تایبەت و هەستیار ل گەل بكەت؛ ئەگەر ئەم بێن باسێ رۆلێ راگەهاندنێ بكەین د بابەتێن ژینگەهێ ژبەركو ژینگەه هەڤپشكا ژیانا هەمی مرۆڤان و مرۆڤایەتیێ یە دا؛ ژبەركو ئەڤرۆ جیهان هەمی بوویە قوربانێ زەرەر و زیانێن ژینگەهێ وەلاتێ مەژی بێ بەهرنەبوویە ژ ڤی زیانێ؛ ژبەركو ئەم ژی پارچەكین ژ ڤێ جیهانێ، تایبەت د نوكەیا مە دا، سەردەمێ بازرگانی و پێشەسازیێ یە هەبوونا پێشەسازیەكا مەزن یا بكارئینانا پلاستیكی هەبوونا كارگەهان و دیكێلێ، ئاریشە بۆ ژینگەهێ پەیدابووینە هەمی یێن د ڤێ رەوشێ دا نالن وەلاتێن مەزن و پێشكەڤتی یێن رێكێن چارەسەرەریێ دگەرین، ژبەركو ئەڤرۆ پلاستیك، شەش جاران هندی گۆیا زەمین لێ هاتیە، ئەڤە ژی كارەساتە؛ ژبەركو راستەوخۆ كارتێكرنێ ل سەر ژیانا مرۆڤ و گیانەوەران و سروشتی پەیدا دكەت؛ دبیتە ئەگەرێ نەخۆشیێن كوژەك و هەتاكو كارتێكرن ل سەر ئاڤ و هەوای ژی هەیە كو ئەڤە هەردو رێكێن سەرەكیێن ژیانێنە مەرەما من یا سەرەكی، دڤێت ئەڤرۆ راگەهاندنا كوردی رۆلەكێ مەزن بگێریت وەك دایكەكا دلۆڤان كو هەمی لایەنێن تێگەشتنا پاقژی پاراستنا ژینگەهێ ب ئیمانەت بگەهینە زارۆكێن خۆ داكو پەروەدەیەكا جوان بگەهینی تە د ناڤ خەلكی و بەلاڤ بكەت دا مە جڤاكەكا هشیار و رەوشەنبیر هەبیت، ژبەركو ئەم خۆدان ژینگەها مەزن و سروشتەكێ جوانین خۆدایێ مەزن كەرەمەكا مەزن ل گەل مە خەلكێ كوردستانێ یا كری؛ تایبەت هەبوونا چار وەرزان ئیك ل دویڤ ئێك؛ ئەڤە بەس ل بەهشتی یا هەیی ژبۆ راگرتنا ڤێ نیعمەتێ ئەم پێدڤی پاراستنێینە، مخابن راگەهاندنا وەك پێدڤی گرنگیێ د بابەتێن ژینگەهێ نادەت ب تەحدی ڤەدبێژم یەك دەزگەهێ كوردی ئەڤرۆ نەشیایە وەك پێدڤی خزمەتا ژینگەهێ بكەت؛ ژبەركو هیج كەنالەك نینە بەرنامەیێن تایبەت هەبن د وارێ ژینگەهێ دا كو حەفتیانە یان رۆژانە باس لێ بكەت تاكو بەرنامەیێن مەیدانی ژیك ب شێوەیەكێ مەزن هەبن، ئەو نابیتە چارەسەریی چەن مەهەكا جارەكی یان د رۆژا جیهانیا ژینگەهێ یان دەما ئاریشەكا ژینگەهێ رویدەت تو بهێی بەرنامەكێ ل سەر چێ بكەین دڤێت رۆلەكێ بەرچاڤ هەبیت بۆ پێشئێخستنا جڤاكی و بكەتە كولتۆرەكێ هەرۆژ، هەر دەڤ هەرتاكەكێ ڤی وەلاتی بونمونە ئەگەر توبهیی پرسێن سیاسی ئەڤرۆ هەمی خەلك بوینە سیاسەت مەدار و شارەزایێن ئابوری و بودجەی و موچەیی ژبەركو ئەڤ هەردو بابەتەن بووینە بەشەكێ مەزنێ د شاشەیێن راگەهاندنا مە دا كا چاوا پێدڤیە سیاسی رەوشەنبیریا سیاسی هەبیت، ئابووریناسی رەوشەنبیریا ئابووری هەبیت، هونەرمەندی رەوشەنبیریا هونەری هەبیت..هتد. لێ بەروڤاژی دڤێت هەمی تاكێ كورد رەوشەنیریا هشیاریا ژینگەهێ هەبیت، ژبەركو ئەم خۆدان ژینگەها مەزن و جوانین پاقژین دا بشێین دروست سەرەدەریی ل گەل ڤێ ژینگەهێ بكەین وەك پێدڤی پارێزین ژبەركوكارتێكرنا ژینگەهێ ل سەر وەلاتی گەلەكە وەكی دارەكا كەڤنار و شوینواری رەهێن وێ یێن د ئاخا مەدا چووینە خار كارتێكرنەكا بەرچاڤ یا هەیی د هەمی بیاڤان دا، تایبەت ئابووری رەوشەنبیری جڤاكی مرۆڤایەتی ئاینی تاكو سیاسی ژیك لەورا گرنگە ئەم ڤێ دارێ ب چاڤدانەكا باش ب گیانەكێ پێشمەرگەیاتی و قوربانیا شەهیدان رەفتارێ دگەل بكەین، یا من دڤێت دوماهێ بێژم نەراگەهاندنا مە شیایە ڤی پرسێ وەك پێدڤی بئازرینیت، نە خەلكی مە شیایە وەك پێدڤی سەرەدەریی ل گەل سروشت و ژینگەها مە بكەت؛ بۆ نموونە هاڤێتنا بەرمایكان ل جهێ گەشتیاری و تێكدانێ جوانیا وێ یا رەسەن و بڕینا داران و كوشتنا گیانەوەرێن كیڤی كو ژ دەنگ و رەنگێن وان بێ بارین نەچارن دویر ژدەستێن مرۆڤان بژین، مەرەما خۆپاراستنێ و دویرئێخستنا ژ دەستێن نێچیرڤانان. لەورا ئەم هەمی پێدڤی هشیاریا ژینگەهێ ینە چارەسەریا مەزن و دوماهیێ ئەوە.