یوسرا دێوالی محەمەد تاهر

بەری نوکە دەما ئێڤاری دەرباز دبوو یان رۆژەکا مە بێنفەدانەکا خۆش هەبا مێزێن مالێن مە، هەردەمی د تژی مێڤان و کەسوکار بوون دەنگێ که‌نێ و گۆتنێن خۆش و گۆتنێن مەزنا تێکەلبوونا راستەوخۆ یا خزم و برادەران مال دکرە بسیتانەکێ پر ژ ژیانێ مە پێکڤە ب دەستڤەکرن و بڕوویەکێ گەش ژیان ددیت دلیت ئیک دوو دا ددیت و مە ب چاڤێن خۆ سەحکرە خۆشی و نەخۆشییێن ئێک و دوو بێی کو چ پێدڤی بەهانە و بانگەوازی هەبێت چونکی پەیوەندی ب خو ژیانا مە بوو لێ نوکە مخابن گەلەک تشت گۆهۆڕین هەر کەسەک ل گۆشەیەکێ مالێ روینشتی یە سەری مالی د ناڤ شاشەیا مۆبایلێ دایە و ئەڤ ئامیرەێ بچووک بوویە هەڤالێ گیانیێ مرۆڤی و جهێ هەموو کەسەکێ گرتیە تەنانەت ئەگەر جار جارە سەردانەک ل دەف خزمەکی بهێتە کرن ژی جەستە ل وێرێ و ل سەر مەیدانێ یە لێ مێشک هزر و هەست تەمام ل جهەکێ دییە و مێڤان و خودان مال هەردووک بێدەنگن و هەر ئێک سەری د ناڤ تەلەفۆنا خۆ دایە و ل دووماهیێ مرۆڤ ب سادەیی دۆچارێ وی گۆتنێ دبوو کو دبێژیت: «واللە دەم من نیە و هەمی. دەما لەز یاد ناخێ مەدا لێ ل ڤێرێ پرسیارا مەزن دژوار و پڕ ئازار ئەوە: ئەم لەز دگەل کێ دکەین؟ ئەرێ چ تشت هەیە ژ دلۆڤانی و خزمایەتیێ بهاتربیت کو ئەم بێژین دەمێ مە بۆ نینە؟
ئەگەر ئەم ب هویربینی ل ئەگەرێن ڤی بارودۆخێ مەترسیدار سەحکەینێ دبینین کو جیهانا دیجیتالی، پێشکەفتنێن تەکنەلۆژیایێ، مۆبایل و تۆڕێن جڤاکی (وەکی فەیسبووک، اینستاگرام و واتساب) بووینە سەروەتێ سەرەکیێ دەمێ مە و مە هەموو دەمێ خۆ دا دەستێ وان مە پەیامەکا سار یا نڤیسیکاری یا کو چ تام تێدا نینە کرە جهێ هەڤدیتنا روو بە روو باوەشێن گەرم و گۆتنێن سەر زاری ژلایێ دی ڤە گرانبوونا باری ژیانێ مژوولبوونێن بەردەوام و زەحمەتییێن رۆژانە کرینە بهانەکا مەزن کو مرۆڤ هەردەم بێژە دەمێ من نینە، لەورا ئەم هەموو دەمێ خۆ بۆ تشتێن بێ مانا و شاشەیا مۆبایلێ ددەین، لێ بێی کو چ دەم بۆ خزمایەتییێ بهێلین. هەروەسا، گوهۆڕینا شێوازێ ژیانێ، بەرفرهەبوونا باژێران چوونە د ناڤ ئاڤاهیێن بلند و قەرەباڵغ و بەربەلاڤبوونا چاندا تاکگەرایی ل مرۆڤی کر کو پتر حەز ژ گۆشەگیرییێ بکەت و نەڤێت تەحەمۆلا مێڤانداری و قەرەباڵغییا خزمایەتییێ بکەت.
ئەڤ دوورکەتن ساربوون و بچووککرنا پەیوەندییێن خزمایەتییێ زیانەکا مەزن و تێکدەر ل دەروون و ژیانا جڤاکی یا مە دکەت چونکی سەرەڕای هەبوونا
مۆبایلی و هەبوونا هەزاران هەڤالێن مجازی ل سەر شاشەیێ مرۆڤ نوکە پتر ژ هەر دەمەکی هەست ب تەنێبوونەکا کوشندە دکەت ل دەمێ تەنگاڤی نەخۆشی و خۆشییێن ڕاستەقینە پەیامەکا دیجیتالی یان ئیمۆجییەک ب ج ڕەنگەکی جهێ مرۆڤەکێ یان مالباتەکێ یان خزمەکێ بگریت کو ب دەستڤەکرن بێتە سەرەدانەکا راستەوخۆ و پشتەڤانییا تە بکەت ژ بلی ڤێ چەندێ ئەڤ رەفتارە فەرهەنگا رەسەن جوان و مێڤاندۆرییا نەتەوەیی و باب و باپیریت مە ل بەر چاڤێن نەوەیێن نوو ژناڤ دبەت و وان فێری ساربوونەکێ دکەت کو چ پەیوەندی ب ڕەوشتێ مە یێ ڕەسەن ڤە نینە.
بۆ چارەسەرکرنا ڤی بارودۆخێ نەخۆش و ڤەگەراندنا کەسایەتییا مە یا جڤاکی پێدڤییە ئەم بێ هەلوەست نەمینین و ڕەفتارێن خۆ بگۆڕین ژ بەر ڤی چەندێ پێدڤییە د دەمێن کەیفخۆشییا خێزانی کۆمبوونێن خزمایەتی و د دەمێ خوارن ڤخوارنێ دا مۆبایلان تەمام دابنێین و ب ڕاستی پشکدارییا ئاخڤتن گۆتوبێژ و کەنییا ئێکودو بین، هەروەسا دڤێت ئەم بزانین و هزر بکەین کو «دەم» ب خوە نە دهێت بەلکو ئەم دەمی دروست دکەین بۆ کەسێن کو د دلێ مەدانە و بهایێ وان هەی جار جارە ل جهێ هنارتنا پەیامەکا سار ل سەر تەلەفۆنێ بلا مە وەختەک هەبێت و ب ڕوویەکێ گەرم دەستڤەکرن و دلەکێ پاک بچینە سەرەدانا دایک، باب، خووشک، برا و خزمێن خۆ داكو ئاگرێ کەڤنارێ پەیوەندییێن خزمایەتییێ دوبارە پڕ ببیت و ئەو ژیانا پڕ ژ خۆشی زڤریتە ناڤ مالێن مە.

یوسرا دێوالی محەمەد تاهر

هندەك مێژوو هەنە كو ب هەموو ڕوودان قوربانیدان و هەلوەستێن خۆڤە دبوونە مۆركەكا زێڕین ل سەر ناڤێ گەلەكی ئەڤ جۆرە مێژووە نەبتنێ دەرباز دبن، بەلكو دبوونە قەلغان و شانازییەكە هەتاهەتایی بۆ پاراستنا قەوارەیێ خاك و ڕەوشا وەلاتی د پەیامەكا پڕ باوەری قەدرگرتن و شكۆمەند دا، فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ، پیرۆزباهییەكا گەرم و پڕ ڕێز ئاراستەی ڕەمزا مەزنیا گەلێ مە، سەرۆك مەسعود بارزانی كر، ئەڤە ژی ب هەلكەفتا پێدانا بلندترین ڕێزلێنانا پاپایێ ڤاتیكانی، كو ژ لایێ كاردینال لۆیس رۆفائیل ساكۆ (پاتریاركێ كلدانی ل ئیراق و جیهانێ) ڤە هاتە پێشكێشكرن.
ئەڤ ڕێزلێنانا بلند و بێوێنە، ل سەر ئاستێ نیڤدەولەتی و جیهانی، نهو وەك دانپێدانەكا مەزن و مێژوویی دهێتە ناساندن بۆ وان بنەمایێن بلند و هەولێن بەردەوام یێن سەرۆك بارزانی، و چەندین خاڵێن گرنگ ل خۆ دگرت:
ـ شكۆمەندیا ڕۆلێ مێژوویێ و كاریزما بارزانی: دانپێدانەكا زەلال و ڕۆهنە بۆ وی ڕۆلێ مێژوویی و كاریزما بێوێنە یا سەرۆك مەسعود بارزانی، ئەو كەسایەتییێ ب درێژاهیا تەمەنێ خۆ بوویە قەلایەكا پۆلایین و پەناگەهەكا ئێكجار ئەمین بۆ پاراستنا ئارامی، سەقامگیری و دابینكرییا ژینگەهەكا ئارام بۆ هەمی تاكەكەسەكێ ڤی وەلاتی بێی جوداهی.
ـ كولتوورێ پێكڤەژیانا كوردستانێ: تەكەزكرن لەسەر هەوڵێن مێژوویی یێن سەرۆك بارزانی بۆ قوولكرنا بەهایێن لێبۆرینێ، تەبایی، و پێكڤەژیانا ئاشتیانە د ناڤبەرا هەمی پێكهاتە، ئایین (مسلمان، مسیحی، ئێزدی و هتد) و نەتەوەیێن جودا دا، كو كوردستان كرییە میناكەكا گەش و لانكا برایەتییێ ل هەمی جیهانێ.
* دڵسۆزی و كاركرنا مل بە مل بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن كوردستانێ: ئەڤ پێنگاڤە نیشانەكا زەلالە بۆ وێ دلسۆزییا بێسنوور و خەباتا مل بە مل یا كو گەلێ مە و ڕێبازا بارزانی پەیڕەو كرییە؛ كو تێدا بەرژەوەندیێن نەتەوەیی و نیشتمانی هەردەم سەرەرای هاتینە دانان و هیچ هێزەك نەشیایە ئاراستەیا ڤی گەلێ تێكۆشەر بگوهۆریت.
* هەلوەستێن نەگوهۆڕ یێن نەتەوەیی: نیشاندانا ڕێزگرتنا بێسنوور بۆ هەلوەستێن پڕ سەروەری یێن سەرۆك بارزانی یێن كو هەردەم وەك قەلغانەكا پۆلایین بوون، بۆ داكۆكیكرن ل ماف، كەرامەت و ڕوومەتێ ب دەمڕێژا گەلێ كوردستانێ و پاراستنا قەوارەیا دەستوورییا هەرێمێ.
ـ «پێزانین بۆ كولتوورێ پێكڤەژیانێ ل كوردستانێ؛ دانا نیشانا ئاست بلند یا پاپایی بە سەرۆك بارزانی، دانپێدانەكە جیهانییە بۆ ڤی كەنارێ ئارامی و برایەتییێ.
ئەڤ پینگافا مێژوویی و پڕ شانازی، نە تەنها ڕێزلێنانەكە بۆ كەسایەتییەكێ، بەلكو مەدالیایەكا زێڕین و شانازییەكە بۆ هەمی گەلێ كوردستانێ، خوینا پاكا شەهیدان و خەباتا مل بە مل یا تێكۆشەرێن ڤی وەلاتی. ئەڤە نیشانەكا زەلالە كو ئاشتی، مرۆڤدۆستی و پێكهڤەژیان هەردەم ل بن چەتر و ڕێبازا پڕ سەروەری یا سەرۆك بارزانی بەردەوامن و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ مەزنتر و بلندتر دبن.

یوسرا دێوالی محەمەد تاهر

ئەڤرۆ جیهان ب لەزاتیەكا بێوێنە بەر ب پێشكەفتنێن تكنۆلۆژی و دیجیتالی ڤە دچێت. ل ناڤ ڤێ گۆڕەپانا مەزن دا، تۆرێن جڤاكی و تەكنەلۆژییا پێشكەفتیا ئەقلێ چێكری (AI) بوونە پشكەكا نەیا دابڕی ژ ژیانا ڕۆژانەیا مە. بێگومان، ئەڤ ئامرازەیا جیهانی بۆ گەهاندنا زانیارییان و پێشكەفتنێ ئەركەكێ گرنگ دبینن، لێ ل هەمان دەم دا چەندین مەترسیێن جدی و مەزن لە سەر ئاستێ دەروونی، ئەولەكاری و جڤاكی ل هەرێما كوردستانێ دروست كرینە، كو پێدڤی ب وەستانەكا جدی و چارەسەرییا ب لەز هەنە. ژ لایەكێ دی ڤە، تۆرێن جڤاكی بوونە تێكدەرێن بهایێن جڤاكی و ئەخلاقی. مەترسیا هەرە مەزن یا ئەڤرۆ، بكارئینانا شاش یا تەكنۆلۆژییا ئەڤرۆیە؛ بۆ نموونە، تەكنەلۆژییا Deepfake (دروستكرنا دەنگ، وێنە و ڤیدیۆیێن ڕاستەقینە یێن دەستكاریكری) بوویە ئامرازەك د دەستێن كەسێن خرابكار دا بۆ شانتاریكرن، خرابكرنا ناڤودەنگییا كەسان و چێكرنا ئاریشەیێن ئالۆز ل ناڤ خێزان و جڤاكی دا. ب سەدان وێنە و ڤیدیۆ ب رێیا ئەقلێ‌ چێكری دەنە گوهۆڕین بێ ئاگەهداریا خۆدانێن وان، كو ئەڤە نەبتنە زیانەكا دەروونییە، بەلكو تێكدانا ڕیشەییا ئاراما جڤاكی یە.
ژ لایەكێ دی ڤە، بەلاڤكرنا زانیارییێن نەڕاست (Fake News) و بێ مانا لە سەر پلاتفۆرمێن وەكو فەیسبووك و تیكتۆك، كاریگەرییەكا نەپەسەند ل سەر هزرا گەنج و نەوجەوانان دروست دكەت. دەمێ دەمبووڕاندن و پێشبڕكێیا بینینێ (Views) دكەڤنە پێشییا هشیارییا زانستی و ڕەوشتی، دیاردەیێن خراپ و بەلاڤكرنا كینەپەروەرییێ زێدە دبن.
بۆ ڕوو ب ڕووبوونا ڤان دیاردەیێن مەترسیدارە، حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و دەزگەهێن پەیوەندیدار پەنا بۆ ڕێكارێن قانوونی برینە. قانوونا ژمارە (٦) یا سالا ٢٠٠٨ ل هەرێما كوردستانێ، تایبەتە بە خراپ بكارئینانا ئامیرەیێن ڤەگوهاستنا ئەلكترۆنی، كو سزایێن توند بۆ سەرپێچیكاران و شانتاریكەران دیار دكەت. هەروەسا، ڕۆلێ پۆلیسێن سایبەری لە باژارێن كوردستانێ بوویە هانایەك بۆ قوربانییان تاوەكو ب ڕێكا قانوونێ مافێن خۆ دەستڤە بینن و ڕێگریێ لە تاوانباران بكەن.
ل دوماهییێ، هشیارییا تاكەكەسی و خێزانی كلیلا سەرەكی یە بۆ خۆپاراستنێ. پێدڤییە گەنج و هەموو تاكەكێ جڤاكی زێدە هشیار بن ژ كارئینانا تۆرێن جڤاكی و زانیاری و وێنەیێن تایبەت نەدەنە دەستێن كەسێن نەناس. دیسا پێدڤییە دامودەزگەهێن پەروەردەیی، ڕاگەهاندن و مامۆستایێن ئایینی و جڤاكی ب بەردەوامی كار ل سەر بلندكرنا هشیارییا گشتی بكەن، دا نەهێلین تەكنۆلۆژییا پێشكەفت زولمێ لە مرۆڤاتیێ بكەت، بەلكو بۆ خزمەتا پێشكەفتنا وەلاتی بهێتە بكارئینان.

یوسرا دێوالی محەمەد تاهر

هەمی مێژوو ب دەستپێك و داوییان ناهێنە نڤیسین؛ هندەك چیرۆك هەنە كو تەنها ب خوینێ، ب هەسترێن دایكێن جەرگسۆتی و ب دلەكی پڕی ژان ل سەر لاپەڕێن دلێ ئاخێ نەخشە دبن. دەما ئەم ناڤێ بارزان دئینن زمان، ئەم نەتنێ باس ل دەڤەرەكا جوگرافی دكەین، بەلكو باس ل سیمبۆلەكا نەمرا خۆڕاگریێ، باس ل قەلایەكا پۆلاینی دكەین كو دژوارترین سەدەمێن ستەمێ ل بەر خۆ دان و چ جاران سەدەم نەدا ل بێهنا ئالایێ پیرۆز یێ كوردستانێ. لێ ل پشت ڤێ سەربلندییا مەزن، چیرۆكەكا پڕی مەترسی، دڕنداتی و قوربانیبدانا بێسنوور هەیە؛ ئەڤجا دەما مرۆڤ بەرێ خۆ ددەتە تاوانا ئەنفالكرنا بارزانییان، وەك ئەو ڕۆژا ڕەش یا ٣١ی تیرمەها ١٩٨٣ێ، مرۆڤ دبینێت كو چەندە بژارە و مێرخواسێن ڤی وەلاتی ب باجەكا گران ئەڤ ئاخە پاراست.
د دەستپێكا تاریاتیێ دا؛ كاتا بیابان ببوونە گۆڕستان
بێگومان، مێژوویا مرۆڤایەتیێ كێم تاوانێن وەكی ئەنفالكرنا بارزانییان دبینێت؛ كا چاوا ڕژێما بەعسیا گۆڕبەگۆڕ ب پلانیەكا پێشوەخت و ب بڕیارەكا قێزون، هەشت هەزار مێر، زەلام، گەنج و نەخاسمە پیرەمێر و زارۆیێن مێرمنداڵ (ژ تەمەنێ نەهـ سالیێ هەتا نەوەد سالیێ) ژ جڤاكێن ستەملی یێن هەولێرێ ڕەفتاندن و بەر ب بیابانێن ڕووت و بێسەروشوێن یێن ژێریا ئیراقێ برن.
بێی كو چ دادگەهـ یا تاوانباركرنەك هەبن، ئەڤ هەشت هەزار مێرخاسە ب زیندەیی د گۆڕێن ب كۆم دا هاتنە ڤەشارتن. ئارمانجا ڕژێمێ یا سەرەكی ئەو بوو كو دەمارێ نەتەوەیی و خەباتا ڤی دەڤەری ببڕێت و های لێ بكەت كو ناڤێ «بارزان» بۆ هەردەم بێدەنگ بیت. ڕژێمێ دزانی كو هەتا ئەڤ مێرە ل سەر پێیان بن و پشتەڤانێن شۆڕشێ بن، خەونا ژناڤبرنا ناسنامەیا كوردی تنێ خەونەكا خاڤە، لەوما لێدانا وان، لێدانەك بوو ل هەناڤێ هەستیارێ شۆڕشگێریێ ل كوردستانێ.
شۆڕشا دایكان؛ دەما باران و ژان بووینە ئێك لێ ئەڤ تاوانا مەزن، نەشییا ئاگرێ باوەرییا دایك، خووشك و هەوسەرێن بارزانییان بكوژیت. ئەڤ خانمانە، پاشی سەردەمەكێ پڕی نەبوون و دەردەسەری، ب دەهسالان بارەكێ گران یێ جەرگسۆتی ل سەر شانێن خۆ هەگرت.
دایكێن بارزانی زارۆكێن خۆ ب دەستێن پڕی برین و ب دلەكێ بریندار مەزن كرین، لێ چ جاران پەشیمان نەبوون و چ جاران پشت نەدا ڕێبازا باب و باپیرێن خۆ و شۆڕشا ئیلۆنێ یا مەزن ب ڕێبەرییا بابێ ڕۆحی، مەلا مستەفا بارزانی. زارۆكێن وان مەزن بوون و بوونە پێشمەرگەیێن قەهرەمان، دا بێژنە داگیركەران كو خوینا بارزانییان هەردەم هەروە نابت و ئەڤ ئاخە بێخودان نینە. ئەنجام؛ دا مەشخەلەك بۆ ڕێیا پێشەڕۆژێ یە كو ئەنفالا بارزانییان بۆ مە تەنها بیرەوەریا خەمناك و ڕۆژەكا نەخۆش نینە، بەلكو مەشخەلەكا ڕۆهنە كو هەردەم د بیڕنە مە كو ئازادیا ئەم ئەڤرۆ تێدا دژین، ب بهایەكێ گران و ب خوینا پاكترین ڕەوشەنبیر و تێكۆشەرێن ڤی وەلاتی هاتییە بدەستخستن.