هەشتێ سال رێبەریا بزاڤا رزگاریخواز و ئاڤاكرنا قەوارەیێ دەستووری
عەبدولسەلام بەرواری
د ١٦ئاڤا ١٩٤٦ دا، پارتی دیموكراتی كوردستان هاتە دامەزراندن و ئەڤ سالە هەشتێ سال ب سەر دامەزراندنا وی دا دبۆرن. ئەڤ هەلكەفتە ب تەنێ بیرەوەریا دامەزراندنا پارتەكا سیاسی نینە، بەلكو دەرفەتەكە بۆ خواندنا ئەزموونەكا دویر و درێژ كو ژ ل دەستپێكێ ڤە ب مێژوویا بزاڤا رزگاریخوازیا كورد و پێشڤەچوونا كوردستانێ ل ئیراقێ ڤە گرێدایە.
پارتی د قووناغەكێ دا هاتە دامەزراندن كو كورد بەری هینگێ چەندین شۆڕش، راپەڕین و بەرخۆدان كرینە و قوربانیێن گەلەك مەزن داینە، لێ پتریا وان بزاڤ و هەولان ب بارودۆخێ تایبەت، رێبەر و ناڤچەیێ خوە ڤە گرێدای بوون. ئەو دەزگەهێ سیاسی یێ بەردەوام نەبوو كو بشێت هێز و شیانێن بزاڤێ رێكبێخیت، ئارمانجێن وی بكەتە بەرنامەیەكێ سیاسی یێ بەردەوام و دەنگێ گەلێ كورد بگەهینیتە جیهانێ.
ل ڤێرێ گرنگیا مێژوویی یا رۆلێ بارزانیێ نەمر د دامەزراندنا پارتی دا دیاردبیت. بارزانی ژ ئەزموونا راستەوخۆ یا خەباتا خوە گەهشتبوو وێ باوەریێ كو هەر بزاڤەكا رزگاریخواز پێدڤی ب رێكخراوەكا سیاسی هەیە؛ رێكخراوەك كو ئێكریزیێ بپارێزیت، ئارمانجێن نەتەوەیی رۆهن بكەت، ب رێیا سیاسی و دیپلۆماسی بەرگریێ ژ مافێن گەل بكەت و ستەم و تەپەسەریا ب سەرێ كوردان هاتی ب جیهانێ بدەتە نیاسین.
ب دیتنا بارزانی، پارتی جێگرێ شۆڕشێ نینە، هەروەسا شۆڕش ژی جێگرێ سیاسەتێ نینە. هەردو پشكەكن ژ ئێك پرۆژێ نەتەوەیی. دەمێ دەرگەهێ چارەسەریا سیاسی بهێت داخستن، بەرگریكرن ژ مافان دبیتە پێدڤی؛ لێ دەمێ دەرگەهێ گفتوگۆیێ ڤەدبیت، پێدڤی ب رێبەریەكا سیاسی هەیە كو بشێت بەرهەمێ خەباتێ بكەتە رێككەفتن، دەزگەه و دەستكەفتێ پاراستنا خەلكێ خوە.
بنەمایێن سەرەكی یێن هزرا
سیاسی یا پارتی
سێ بنەما هزری و سیاسیێن پارتی دیموكراتی كوردستان ب تەنێ ب قوتابخانەكا ئایدیۆلۆژی ڤە گرێدای نەبوونە. بەلكی دشێین د بنەڕەت دا سێ سەرچاڤێن سەرەكی بۆ دیار بكەین.
ئێك/ رێبازا بارزانی بوو. ئەڤ رێبازە كۆمەكا بهایێن جڤاكی، ئەخلاقی و نیشتمانی د خۆ دا هەلدگریت؛ ژ وان: دادپەروەریا جڤاكی، رەتكرنا زولم و ستەمێ، رێزگرتن ل ژنێ و پێگەهێ وێ د جڤاكێ دا، پاراستنا لاوازا، پێكڤەژیانا پێكهاتەیێن ئایینی و نەتەوەیی و گرنگیدان ب سروشت و ژینگەهێ. د ناڤ هەمی وان بهایان دا، باوەری ب مافێن نەتەوەیی یێن كورد و مافێ وی ب ژیانەكا ئازاد و سەربەرز، ناڤەرۆكێ سەرەكی یێ رێبازا بارزانی بوون.
دو/ ئارمانج و ناڤەرۆكا بزاڤا رزگاریخوازیا كورد بوو. پارتی میراتگرێ مێژوویەكا درێژ یا داخوازی، شۆڕش و ئەزموونا سیاسی بوو و هەول دا ئەو میراتە د چارچووڤەكێ سیاسی یێ رۆهنتر و بەردەوامتر دا رێكبخەت. ژ بەر هندی، مافێ نەتەوەیی، دانپێدان ب ناسنامە و بوونا سیاسی یا كوردیا، ئۆتۆنۆمی، ئێكریزیا ناڤخۆ و دروستكرنا پەیوەندیەكا دادپەروەرانە د ناڤبەرا كوردستانێ و دەولەتا ئیراقێ دا، ژ دەستپێكێ ڤە جهەكێ تایبەت د بەرناما پارتی دا هەبوو.
سێ/ هژمارەك ژ بیر و ئەزموونێن سیاسی یێن جیهانی بوون، نەخاسمە بیرۆكێن سیاسەتمەدارێ بولگاری گێئۆرگی دیمیتڕۆف دەربارەی دروستكرنا بەرەیەكا نیشتمانی یا بەرفرەه بۆ بەرهنگاربوونا نازیزم و فاشیزمێ. ناڤەرۆكێ ڤێ بیرۆكێ ئەو بوو كو هێز، چین و توێژێن جودا د دەوروبەرێ ئارمانجەكێ نیشتمانی یێ هەڤپشك دا بهێنە كۆمكرن، نە كو بزاڤ د ناڤ بازنەكا ئایدیۆلۆژی یا گرتی یان چینەكا جڤاكی یا دیاركری دا بهێتە سنوورداركرن.
كاریگەریا ڤێ تێڕوانینێ د هزرا بارزانیێ نەمر دا ب ئاشكرایی دیارە، ب تایبەتی د گۆتارا وی یا باكۆیێ یا سالا ١٩٤٨ دا، هەروەسا د پڕۆگراما پارتی و هەولێن وی بۆ كۆمكرنا چین و توێژێن جودا یێن جڤاكێ. ب ڤێ چەندێ پارتی نەبوویە رێكخراوەكا چینایەتی یان عەقیدەیی یا داخستی، بەلكو خوە وەك بزاڤەكا نیشتمانی یا كوردستانی و بەرفرەه پاراست.
دیموكراسی بۆ ئیراقێ و
ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانێ
پارتی هەر ل دەستپێكێ گەهشتە ڤێ تێگەهشتنێ كو چارەسەریا پرسا كوردی ب سروشتێ سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ ڤە گرێدایە. درووشمێ دیموكراسی بۆ ئیراقێ و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانێ دەربڕینەكا روهن یا ڤێ تێگەهشتنێ بوو؛ كو مافێن كوردی ل ژێر دەستهەلاتا ناڤەندگەرا و ستەمكار دا ناهێنە پاراستن و هەكە سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ ب خوە دیموكراتیك نەبیت.
ژ ڤێ دیتنێ ڤە، دیموكراسی داخوازیەكا ئیراقی یا جودا ژ پرسا كوردی نەبوو، بەلكی ل دەڤ پارتی گەرەنتیا سەرەكی بوو بۆ دابینكرن و چەسپاندنا مافێن كوردستانێ. ژ بەر هندێ پارتی ل وان قووناغان ژی دا كو رێبەریا خەباتا چەكداری دكر، دەرگەهێ چارەسەریا ئاشتیانە ب تەمامی نەدگرت.
شۆڕشا ئیلۆنا ١٩٦١ نموونەیا هەرە دیارا ڤی رێبازی بوو. شۆڕش دەمەكێ درێژ بەردەوام بوو، لێ شەڕ ب خوە ئارمانج نەبوو. دەمێ دەرفەتا گفتوگۆیێ پەیدا بوو، پارتی دەرگەهێ دانوستانان ڤەدكر و بزاڤا هندێ دا بگەهتە رێكەفتنەكێ ل گەل بەغدا. ئەو شێوازێ خەباتێ دەلیڤە بۆ گەهشتنا رێككەفتنا ١١ی ئادارا ١٩٧٠ پەیداكر و بنەمایێ ئۆتۆنۆمیا كوردستانێ هاتە پەسەندكرن. ب ڤێ مانایێ شۆڕش، ژ لایێ تیۆری و سیاسی ڤە، گەهشتبوو ئارمانجا خوە یا سەرەكی، هەر چەندە حوكمەتا ئیراقێ پاشی ژ جێبەجێكرنا تەمام یا رێككەفتنێ پاشگەزبوو.
ژ (كوردی) بۆ (كوردستانی)
ئیك ژ خاڵێن گرنگ یێن هزری د مێژوویا پارتی دا، گوهۆڕینا ناڤێ وی بوو د كۆنگرەیا سێیێ دا ل سالا ١٩٥٣. ب دییتن و خواستا بارزانیێ نەمر، ناڤێ پارتی ژ پارتی دیموكراتی كوردی» هاتە گوهۆڕین بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان. ئەڤ گوهۆڕینە ب تەنێ گوهۆڕینا پەیڤەكێ نەبوو. (كوردی) پتر ناسنامەكا نەتەوەیی دەردبڕیت، لێ (كوردستانی) نیشتمان، خاك و جوگرافیایەكا سیاسی یا هەڤپشك د خوە دا هەلدگریت.
ب ڤێ شێوەی پارتی كوردستانی وەك نیشتمانێ هەمی پێكهاتەیێن نەتەوەیی و ئایینی یێن وی دبینیت. ئەڤ تێڕوانینە ژی ل گەل رێبازا بارزانی یا پێكڤەژیانێ و بیرۆكەیا بەرەیێ نیشتمانی یێ بەرفرەه ئێك دگریت و چارچووڤەكا سیاسی یا بەرفرەهتر ژ ناسنامەكا ب تەنێ نەتەوەیی بۆ پارتی دروست كر.
پووچەلكرنا پیلانا
ب زوی راوەستان ڤە
ئیك ژ هۆكارێن سەرەكی یێن بەردەوامیا پارتی د ماوەیێ هەشتێ سال دا، شیانێن وی بوون بۆ هەستانەڤە و وەرگرتنا دەستپێشخەریێ پشتی هەر شكەستنەكێ ئان قەیرانەكا مەزن. دەمێ رێككەفتنا جەزائیرێ ل ٦ی ئادارا ١٩٧٥ دا هاتە ئیمزاكرن، گەلەك كەسان گومان دكر كو بزاڤا كوردی ب كۆتایی هات. لێ دەمەكێ گەلەك كێم بۆری و پارتی جارەكا دی رابوو سەرپیان و رێكخستنێن خۆ دانان و شۆڕشا ٢٥ی گولانا ١٩٧٦ دەستپێكر و بەردەوامیا خەباتا كوردستانی دوبارە راگەهاند.
د ڤێ قووناغێ دا رۆلێ سەرۆك مەسعود بارزانی و نەمر ئیدریس بارزانی د رێكخستنەڤەیا پارتی و بزاڤێ دا گەلەك بەرچاڤ بوو. ئیدریس بارزانی ب تایبەتی د كارێ سیاسی و دیپلۆماسی و نێزیككرنا هێزێن كوردستانی ژ ئێك دا رۆلەكێ گرنگ دیت. ئەو رێبازە پاشی ژی بوویە ئیك ژ بنەمایێن دروستبوونا بەرەیا كوردستانی.
سەرۆك مەسعود بارزانی ژ سالا ١٩٧٩ ڤە وەك سەرۆكێ پارتی هاتە هەلبژارتن و دگەل هێزێن دیتر یێن كوردستانی قووناغەكا نوی یا رێبەریێ دەستپێكر، كو ل سەرهلدانا راپەڕینا ئادارا ١٩٩١ دا گەهشتە لوتكێ.
راپەڕینێ رێك بۆ هەلبژارتنا پەرلەمانا كوردستانێ ل سالا ١٩٩٢ و ئاڤاكرنا ئیدارەكا هەلبژارتی یا كوردستانێ ڤەكر. ژ وی دەمی ڤە پارتی هێدی هێدی ژ رێبەریا بزاڤەكا رزگاریخوازی گەهشتە قووناغا بەرپرسیارێتیا ب ڕێڤەبرنا قەوارە و دەزگەهێن سیاسی؛ ئەركەك كو ب سروشتێ خوە ژ رێبەریا شۆڕشێ گەلەك جوداتر بوو.
ژ ئیدارەیا كوردستانێ
بۆ هەرێمەكا دەستووری
سالا ٢٠٠٥ خاڵەكا دی یا وەرچەرخانێ د دیرۆكا كوردستانێ دا بوو، دەمێ دەستوورێ فیدرال یێ ئیراقێ ب فەرمی دان ب هەرێما كوردستانێ و دەزگەهێن وێ دا.
سەرۆك مەسعود بارزانی رۆلەكێ سەرەكی د چەسپاندنا سیستەمێ فیدرال و دەستووریكرنا وان دەستكەفتا دا هەبوو، یێن پشتی سەهلدانا ١٩٩١ هاتینە بدەستخستن.
ژ وی دەمی ڤە پارتی بوویە ئێك ژ ستوونێن سەرەكی یێن بەڕێڤەبرنا هەرێمێ و بەرگریكرن ژ دەستهەلات و مافێن دەستووری یێن وێ، و د هەمان دەم دا بەردەوام بوویە د داخوازیكرنا جێبەجێكرنا وان ماددێن دەستووری یێن هێشتا ب تەمامی نەهاتینە جێبەجێكرن.
ئیرۆ سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ نێچیرڤان بارزانی ئێكە ژ دیارترین نوونەرێن قوتابخانەیا سیاسی و دیپلۆماسی یا پارتی، چ د پەیوەندیێن هەرێمێ دا ل گەل بەغدا و چ د پەیوەندیێن وێ ل گەل وەلاتێن ناڤچێ و جیهانێ دا.
ل هەمان دەم دا، سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ مەسرۆر بارزانی رێبەریا دەستهەلاتا جێبەجێكرنێ دكەت د قووناغەكێ دا كو ئابووری، كارگێڕی، ئاسایش، گەشەپێدان و نووكرنا دەزگەهان بوونە پشكەكا سەرەكی ژ ئەركێن حوكمرانیا كوردستانێ.
ئەڤ گوهۆڕینە نیشان ددەت كو پارتی شیایە رێبەریا شۆڕشێ بگوهۆڕیت بۆ هێزەكا سیاسی كو بەرپرسیارەتیا بڕێڤەبرنا دەزگەها ئابووری، وزە، وەبەرهێنان و پەیوەندیێن دەرڤە ل سەر ملێ خوە بگریت.
پێگەیا مەزنا جەماوەری و
دیپلۆماسی
پشتی هەشتێ سالان ژ دامەزراندنێ، پارتی هێشتا مەزنترین هێزا سیاسی یە ل ناڤ دەنگدەرێن هەرێما كوردستانێ دا و د هەلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ ژی دا پێگەهێ خوە یێ ئێكێ پاراستیە. هەروەسا د جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ دا ژ لایێ هژمارا نوونەران ڤە مەزنترین پارتا كوردستانی مایە.
ل گەل ڤێ قورساتیا جەماوەری، پارتی ب درێژاهیا تەمەنێ درێژێ خوە دا ئەزموونەكا بەرفرەه یا دیپلۆماسی ژی بدەستڤە ئینایە و ئەڤە ب شێوەیەكێ راستەوخۆ د كار و پەیوەندیێن دەزگەهێن هەرێما كوردستانێ دا رەنگڤەدایە.
رێبەریا كوردستانێ شیایە تووڕەكا بەرفرەه یا پەیوەندیان ل گەل پایتەخت و ناڤەندێن سیاسی یێن ناڤچێ و جیهانێ دا دروست بكەت و هەرێما كوردستانێ ژی پێگەهەكا دەرڤە بەدەستخستیە كو كاریگەریا وێ ژ قەبارەیێ جوگرافی و هژمارا ئاكنجیێن وێ مەزنترە.
ئەڤ دیپلۆماسیە ژی د بنەڕەت دا دزڤریتە هەمان بیرۆێ یا بارزانی نەمر ژ دەستپێكێ ڤە باوەر پێ بوو: مافێ گەلەكێ پێدڤی ب كەسان هەیە كو ل ناڤخۆ بەرگریێ ژێ بكەن و ل دەرڤە ژی ب جیهانێ بدەنە نیاسین.
پێدڤیەكا مێژوویی كو پێدڤی ب نویكرنێ هەیە
پشتی هەشتێ سالان، ئیك ژ هۆكارێن سەرەكی یێن بەردەوامبوونا پێدڤیێ ب پارتی دیموكراتی كوردستان هێشتا ل ئارایە: هەمی ئارمانجێن بزاڤا رزگاریخوازیا گەلێ كوردستانێ هێشتا ب تەمامی نەهاتینە دی.
دەستكەفتێن مەزن هاتینە بدەستخستن؛ هەرێمەكا دەستووری هەیە، پەرلەمان هەیە، حوكمەت هەیە، سەرۆكایەتی هەیە، دەزگەه هەنە و پەیوەندیێن نێڤدەولەتی هەنە. لێ هێشتا پرسا جێبەجێكرنا دەستووری، ناڤچەیێن كوردستانی دەرڤەی ئیدارەیا هەرێمێ، مافێن دارایی، دەستهەلاتێن هەرێمێ و تەمامكرنا ئاڤاكرنا سیستەمێ فیدرال یێ ئیراقێ ب تەمامی چارەسەر نەبوونە. لەوا، پارتی هێشتا پێدڤیەكا مێژوویی و سیاسی یە.
لێ بەردەوامیا ڤێ پێدڤیێ ب هندێ ڤە گرێدایە كا چەند پارتی شیانا نویكرنا خوە ژی هەیە. ئالنگاریێن پاشەرۆژێ نە دوبارەكرنا ئالنگاریێن چلێ، شێستێ یان نەوەدێ نە. نفشێ نوی، گوهۆڕینێن ئابووری و تەكنەلۆژی، چاكسازیا كارگێڕی، شەفافیەت، ژینگەه، وزە و پەیوەندیێن ناڤچەیی، هەمی شێوازێن نوی یێن هزركرن و كاركرنێ دخوازن.
نهێنیا سەركەفتنا پارتی د ماوەیێ هەشتێ سالان دا ئەو بوویە كو شیایە خوە ل گەل گوهۆڕینان بگونجینیت، بێی كو دەست ژ ئارمانجێن خوە یێن بنەڕەتی بەردەت.
رەنگە ئەڤە وانەیا هەرە گرنگ یا بیرەوەریا هەشتێ سالرۆژا پارتی بیت: ئیرۆ ژی، هەروەكی رۆژا دامەزراندنێ، بوونا پارتی و رۆلێ وی یێ سەرەكی ل ئاستێ كوردستانێ، ئیراقێ و ناڤچەیێ، پێدڤیەكا مێژووییە بۆ بەرهنگاربوونا ئەركێن ڤێ قووناغێ: پاراستنا مافێن گەلێ كوردستانێ، پارێزگاریكرن ژ دەستكەفتان، تەمامكرنا وان ئارمانجان یێن هێشتا نەهاتینە دی و بكارئینانا وان ئامراز و شێوازان یێن بشێن ل گەل پاشەرۆژێ پێنگاڤان بهاڤێژن؛ هەروەكی پارتی د هەر قووناغەكا مێژوویا خوە دا شیایە خوە ل گەل مەرج و پێدڤیێن سەردەمی بگونجینیت.
