راگەهـاندنا كـوردی بـوویە دەنـگ و ڕەنگـێ جـادەیـێ
بەرهەڤكرن: دلدار محەمەد
گۆتنەكا دێرین هەیە دبێژیت راگەهاندن دەستهەلاتا چارێ یە، بەلێ گەلەك بسپۆر ل وێ باوەرێ نە ئەڤ گۆتنە بۆ ڤی دەمی نەیا گونجایە، چونكی راگەهاندن گەلەك جاران ڤی دەمی بەری دەستهەلاتێن دیتر دكەڤیت و ببیتە دەستهەلاتا ئێكێ ئەرێ گەلۆ د ڤێ رەوشێ دا راگەهاندنا كوردی شیایە ببیتە دەنگێ جادەیێ، هەتا چ رادە شیایە دەربرا دیتنا تاكێ جڤاكا مە بیت، ئەرێ رێكخستنەك د ناڤبەرا سازیێن راگەهاندنێ و خەلكی دا هەیە، ئەگەر نەبیت ئەركێ كێ یە ڤێ رێكخستنێ پەیدا بكەت؟
ل دەستپێكێ مە ڤیا دیتنا راگەهاندكار خەلیل كەمال ل دۆر ڤێ پرسێ وەرگرێن، ئەوژی هۆسا دەربرین ژ دیتنا خۆ كر:
راگەهاندنا مە د چەندین قووناغ و بیاڤان دا شیایە دەنگێ وەلاتیان و هندەك ژ كێشەیێن وان بگەهینیتە لایەنێن پەیوەندیدار. بەلێ د هەمان دەم ژی دا، سێبەرا سیاسی و حزبی ل سەر پتریا كەنال و دەزگەهان زالە و پتریا خەلكی هەست ب ڤێ چەندێ دكەن كو راگەهاندن پتر بەرەڤانیێ ژ بەرژەوەندیێن خۆدانێن خۆ دكەت پتر ژ یا جادێ.
د رێژیا دەربرینا دیتنا خۆ دا خەلیل كەمال گۆت: ب مخابنی ڤە بابەتێن لاوەكی دبنە رۆژەڤ و (ترێند) و بابەتێن سەرەكی و بنەرەتی یێن ژیانا تاكێ مە كێمتر تەكەز ل سەر دهێتە كرن. و جاران ژی شێوازێ ناڤەرۆكێن دهێنە پێشكێشكرن دویرن ژ راستیا ژیانا رۆژانە یا پشكەكا مەزن ژ تاكێن جڤاكێ.
هەردیسا دەربارەی چاڤدێری و رێكخستنێ د ناڤ راگەندنێ دا خەلیل كەمال دبێژیت: بێگومانە كارەكێ كۆم و رژد و پێگری و ب چاڤدێری پێ دڤێتن، دەزگەهێن راگەهاندنێ ب رێكا پێگیربوون ب ئیتیكا كاری و سەرخۆبوونا پیشەیی و سەندیكا و لایەنێن رێكخەر ب دانانا قانوون و رێنماین رۆهن بۆ راگرتنا هەڤسەنگیا د ناڤبەرا ئازادیا رادەربرینێ و پاراستنا مافێن جڤاكێ، هەروەسا یا ژ هەمیێ گرنگتر خەلك پێ بگەهیت دەما ناڤەرۆكا نزم و بێ مفا دبینیت رەت بكەت و پشتبەستنێ ل سەر ژێدەرێن باوەرپێكری بكەت، دەزگەهـ ب خۆ دێ نەچاربن ئاستێ خۆ بلند بكەن.
راگەهاندكار رێژین نهێلی ل دۆر بابەتی گۆت: ب دیتنا من راگەهاندنا مە وەك پێدڤی نەشیایە ببیتە دەنگێ جادەیێ پتر دەنگێ ئالۆزی لێك تێنەگەشتنا د ناڤبەرا جادەیێ و دەستهەلاتێ دا، ئەڤەژی كاریگەریەكا نەرێنی ل سەر رەوشا خەلكی دكەت ب تایبەتی د ئازراندنا هندەك بابەتان دا د كاودانێن بەرتەنگاڤ دا هەروەسا بابەتێن هەستیار یێن جڤاكێ، داكو نابیت ب رێیا راگەهاندنێ ئەڤ بابەتە بكەڤنە سەر جادەیێ، چونكی شیرازا خێزانێ د هندەك ئازراندنان دا دهێتە تێكدان، ئەڤە ژی ئێكە ژ وان بابەتێن كو راگەهاندنێ وەك پێدڤی رۆل تێدا نەگێرایی، پتریا ئەوا راگەهاندن پێشكێش دكەت دەربرینە ژ سیاسەتا كەنالان، نەكو ژ تاكێ مە، بەلكو دەربرینە ژ ئاستێ تێگەهشتنێ و ئاستێ هزری یێ رۆژنامەڤانی، لەوما ژی وەك پێدڤی خۆ ل گەل خەلكی نەدیتی یە، یان دەربڕینێ ژ تاكێ جڤاكا مە بكەت، بەلكو پتریا جاران خۆ دادنیتە جهێ تاكان و بابەتی دئازرینیت، یان ل ژی خۆ ددانیتە جهێ دادگەهێ بابەتێ شرۆڤە دكەت و لڤاندنێ تێدا دكەت و ئەنجامان ژی دگەریت ئەڤە ل جهێ هندێ كو بابەتی دەستنیشان بكەت و بهاڤێتە مەیدانا چارەسەریێ بۆ بنبڕكرنا ئاریشەیان یان نەهێلانا وان.
دیسا رێژینێ گۆت: یا دروست ئەوە كو راگەهاندن خەلكی ژی و خۆ ژی رێكدئیخیت، لەوما رێك و پێكی و رێكخستن ئەركێ سازیێن راگەهاندنێ ب خۆیە، نەكو خەلكەكێ دی، دێ ب ڤی ئەركی رابیت، بەلێ مخابن ئەڤ رێكخستنە گەلەكا لاوازە د ناڤبەرا سازیان و خەلكی دا، چونكی راگەهاندنا مە ئێدی حەزدكەت هەمی رێكخستن وەسا بن وەكی وان دڤێت ئەگەر نە بابەتان بەر ب ئاقارەكێ دی ڤە دبەن، لەوما رێكخستن و خۆرێكخستن بۆ سازیان ڤەدگەریت داكو كارەكێ ساخلەم یێ راگەهاندنێ بهێتەكرن دا بابەت بهێنە ژێك ڤاڤارتن و بزانن هەر بابەتەك دێ ل كیژ كۆژی هێتە بەحس كرن یان ژی كیژ بابەت د هەستیارن و گرنگە كو ئەو هەستیاری د ئازراندنێ دا بهێتە بەرچاڤ وەرگرتن
راگەهاندنكارێ گەنج سەربەست جەمیل ل دۆر بابەتی بۆ مە گۆت: دەنگێ جاددێ كو ئێك ژ هۆكارێن دروستبوونا ڕاگەهاندنێ یە، لێ د نوكەدا ڕاگەهاندن ب پێدڤی نەشیایە بیتە ئەو دەنگوڕەنگ یێ جاددەیێ دڤێت، بەلكو ئەوی دەنگ و ڕەنگی ڤەدگوهێزیت یێ د خزمەتا وی دا ـ د ناڤبەرا دو كڤانان دا ـ ب كورتی (ڕاگەهاندن خەلكی بۆ خزمەتا خۆ بكاردئینیت، نەك خۆ بۆ خزمەتا خەلكی بكاردئینیت))
سەربەستی د كوژیەكێ دیتر دا تەماشەی بابەتی كر و دیسا گۆت: ڕەنگڤەدانا تاكی ڕاگەهاندنێ دا یا دیارە، بەلێ ئەڤا ڕاگەهاندن پێشكێش دكەت دەربرینێ ژ سنوورەكێ بچویك یێ دیاركری یێ چەند مرۆڤان دكەت نەك یێ تاكی، ئانكو دەربرینا وانە یێ وی جهێ ڕاگەهاندنێ ب ڕێڤەدبەن.
هەلبەتە ئەرك هەر یێ هەڤوەلاتی ب خۆیە ژبەركو ئەو دشێن مینبەرێن ڕاگەهاندنێ بگوهۆرن و ئەون یێ بڕیاڕێ ددەن بۆ ڕێكخستنێ، ئەم دشێن بێژین ڕاگەهاندن كەشتیە و كابتنێ وێ هەڤوەلاتی یە.
لەوما دشێت ئاراستەی بۆ ڕێكخستنێ بگوهۆریت.
ل داویێ مە خۆ گەهاندنە مامۆستایێ زانكۆیێ (مللەت عسمەت) ئەوی ژی ب ڤی ئاوایی هاتە پەیڤینێ: بێگومانە پەیاما راگەهاندنێ ئەوە كو دەنگ و رەنگێ خەلكی بیت ل جادەیێ یان ژی ل هەر جهەكی بیت چ ناڤەندێن ئەكادمی یان قانوونی یان سیاسی و هەتا دوماهیێ ژ ڤان ناڤەندان، ب دیتنا من راگەهاندنا كوردی هەتا رادەیەكێ باش یا شیایی ببیتە دەنگێ جادەیێ یان ژی یا د بن كاریگەریا جادەیێ دا و ئەوا كو خەلك داخواز دكەت راگەهاندنا مە دكەتە مژارا خۆ یا سەرەكی و د ئەجندا و بەرنامە و پلانا وێ دا هەنە، بێگومان ژی راگەهاندنا مە دەربرینێ ژ تاكێ كوردستانی دكەت چونكی راگەهاندن ب خۆ بۆ كۆمێ و كۆمەلێ و جەماوەری و جڤاك وەرگری یە، د بەرامبەر ژی دا تاك خۆ تێدا دبینیت چ ل سەر ئاستێ شیانێن تاكی بیت چ ژی ل ئاستێ گەهاندنا پەیاما تاكی بیت هندەك جاران ژی بیاڤەكێ زێدەتر بۆ ئازادیێ یێ هەیە، ئەم دشێن بێژین ئەڤێ گەلەك جاران سەقەیەك یێ پەیداكری كو د راگەهاندنا مە دا هەست ب فەوزایێ وپەیداكرنا وێ هاتیەكرن و ژ تێگەهێ ئازادیێ بەر ب تێگەهێ (ئەنارشیزمێ) چوویە.
دیسا مامۆستا مللەت عسمەت ی زێدەتر ل دۆر بابەتی گوت: بێگومان دێ نە رێكخستن هەبیت د ڤێ پەیوەندیا خەلكی و راگەهاندنێ دا، چونكی ب پشتبەست ل سەر وێ تیۆرێ ئەرێ جڤاك راگەهاندنێ ئاراستە دكەت، یا راگەهاندن جڤاكێ ئاراستە دكەت، هەردو باردۆخان دا دبیت ئەڤ چەندە هەبیت و ئەڤە ژی ئاسایی یە چونكی ئەگەر ئەڤ نەرێكخستە هەبیت كاریگەریا وێ پێلا پۆپۆلیزمێ یە ئەوا ئەڤرۆ جیهان ڤەگرتی نە بتنێ ل كوردستانێ بەلكو ل جیهانێ ب رەنگەكێ گشتی ژ ئەنجامێ پەیدابوون بەفرەهبوونا دەزگەهێن راگەهاندنێ و هەبوونا راگەهاندن مۆندێرن و نوی و فۆرمێن سۆشیال میدیایێ یێن بووینە، ئەگەر كو بیاڤەكێ مەزنتر و ب ساناهیتر بۆ پۆپۆلیزمێ هەبیت و خەلك پتر پەنایێ ببەتە بەر جەماوەر خوازیێ ل سەر حسێبا گەلەك تشتێن دیتر، ئەڤە راستە پێدڤی رێكخستنێ یە هەر چەندە ئەز نە ل گەل چەمكێ سانسۆر نینم، بەلكو ئەم دگەل بكارئینانا جەمكێ رێكخستنین، چونكی د وەلاتەكێ دیموكراتی دا رەنگە ئەڤ تێگەهە باش جهێ خۆ نەكەتن ئەڤ رێكخستنە ژی ئەركێ گەلەك سازیانە د سەری دا ئەڤە ئەركێ پەرلەمانێ كوردستانێ یە كو قانوونا ژمارە 35 یا كارێ رۆژنامەڤانی راستڤەبكەت و بەرفرەهـ بكەت و بۆ قانوونا كارێ راگەهاندنێ و میدیایا نوی ل هەرێما كورستانێ وەزارەتا رەوشەنبیری و لاوانە كو رێنما بۆ ڤان سازیان ژ وەزارەتا رەوشەنبیری دەدكەڤن، ئەركێ سەندیكایا رۆژنامەنڤیسێن كوردستانێ یە، وەكو لایەنێ مەعنەوی و پالپشت بۆ رۆژنامەڤانان و ئەركێ هەمی سازیێن رێكخستنێ و رەوشەنبیری یە كو رێكخستنا كارێ میدیایی ب ستویێ خۆڤە بگرن، وەك پێشنیار ژی دێ بێژین، مە پێدڤی ب جڤاتەكا میدیایی هەیە كو دەڕبرینێ حەز و ئارەزۆ دیسا سكالایێن خەلكی بكەت پالشتیا دەزگەهێن راگەهاندنێ ل سەر بنەمایەكی بیت كو ئەو بنەما د چارچووڤەیێ قانوونەكێ دا بیت، ئەو قانوون ژی ژ پەرلەمانێ كوردستانێ دەر بكەڤیت.
