شـۆڕشـا ئیلۆنـێ گوهۆڕینا جڤاكێ و ئاڤاكرنا ناسنامەیا كوردستانی

عەبدولسەلام بەرواری

ڤان ڕۆژان شێست و پێنجەمین سالڤەگەڕا دەستپێكرنا شۆڕشا ئیلۆنا ساڵا ١٩٦١ ب سەر مەدا دئێت. ئەڤ بوونە دەرفەتەكە كو جارەكا دی بزڤڕینەڤە بۆ ئێك ژ گرنگترین ڕویدانێن مێژوویا كورد و كوردستانێ. (ودیع جویدە)، د ڤەكۆلینا خۆ یا دەربارەی بزاڤا نەتەوەیی یا كوردی دا، شۆڕشا ئیلۆنێ وەك ئێكەمین ئەزموون دزانیت كو تێدا كوردێن هەر چار پارچێن كوردستانێ، ژ چین و توێژ و ئایین و نەتەوەیێن جودا، ل بن ڕێبەرایەتیا ئێك ڕێبەری كۆم بوون؛ ڕێبەرەك كو ل ناڤخۆ و دەرڤەی وەلاتی پێگەها خۆ هەبوو و وەك رێبەرێ هەمی كوردا هاتبوو نیاسین. ژبەر هندێ (جویدە) شۆڕشا ئیلۆنێ وەك دەستپێكا ڕاستەقینە یا بزاڤا ڕزگاریخوازا كوردی دبینیت.
هەلگرتنا چەكی ئارمانجا دوماهیێ یا شۆڕشێ نەبوو. شۆڕشێ ژ دەستپێكێ ڤە پڕۆژەیەكا سیاسی هەبوو كو دو ئارمانجێن پێكڤە گرێدای دگرتنە خوە، دیموكراسی بۆ ئیراقێ و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانێ. داخوازا ئۆتۆمیێ د چارچووڤێ ئیراقێ دا بوو، لێ بجهئینان و پاراستنا وی مافی پێدڤی ب سیستەمەكێ سیاسی بوو كو فرەنەتەوەیبوونا ئیراقێ قەبوول بكەت و پرسگرێكا كوردی وەك كێشەیەكا ئەمنی نەبینیت كو پێدڤی بیت ب هێزێ بهێتە ژناڤبرن ئان ژی كۆنترۆلكرن.
ل ڤێ نڤێسینێ دا مەبەستا من نینە بەحسێ شەڕ و داستان و دانوستاندنێن شۆڕشێ بكەم، چونكی ل سەر وان زۆر هاتیە نڤیسین. من دڤێت ژ لایەكێ دیڤە سەحكەمە شۆڕشێ؛ ژ گۆشەنیگایەكێ كو هەتا نوكە ب قەدەر پێدڤی سەرنج نەهاتیە دانێ. ئەو ژی: چاردە ساڵێن شۆڕشێ چ تشت د جڤاكا كوردستانێ دا گوهۆڕین؟ چ كارتێكرن ل سەر وان خەلكی هەبوو كو د ناڤ شۆڕشێ دا ژیاین ئان بوونە بەشەك ژێ؟
داڕشتنا ژ نووڤە یا (بنیاتا جڤاكی)
ل وی سەردەمی شێوێ ژیانا گوندی ل بەشەكێ مەزن یێ كوردستانێ زاڵ بوو. عەشیرەت و دەستهەلاتا سەرۆكێ ناڤچەیی سەرچاڤێن سەرەكی یێن دەستهەلات و پێگەها جڤاكی بوون. ل گەل دەستپێكرنا شۆڕشێ، پڕانیا سەرۆك عەشیرەت و دەستهەلاتدارێن كەڤن هەست پێ كر كو بنەمایێن شۆڕشێ، ئەوێن سەرچاڤا خوە ژ ڕێبازا بارزانی وەرگرتی، ل گەل بەرژەوەندی و پێگەها وان یا بەرێ ناگونجن. ژبەر هندێ چوونە ناڤچەیێن ل بن دەستهەلاتا حوكمەتێ، هندەكان ژی چەكێ رژێمێن بەغدا ل دژی شۆڕشێ هەلگرت.
ب لاوازبوونا وی سیستەمێ جڤاكی یێ كەڤن، ڤالاهییەك دروست بوو كو پێدڤی بوو بهێتە پڕكرن. شۆڕشێ ئەڤ ڤالههی ب بەرپرسێن پارتی، كادر و فەرماندەیێن پێشمەرگە وەك ڕێبەرێن نوی یێن ناڤچەیی پڕكر. گەلەك ژ وان كورێن جۆتیار، كرێكار و وان چین و توێژان بوون كو د پێكهاتا جڤاكی یا كەڤندا ل پلەیێن بلند نەبوون.
عەشیرەت ژناڤنەچوو و ڕەچەلەك ژی گرنگیا خۆ ب تەمامی ژدەستنەدا، لێ ڕێكەكا دی بۆ گەهشتنا پێگەها جڤاكی ڤەبوو. پشتی هینگی پشكداری، لێهاتیبون، هەڵگرتنا بەرپرسیارێتی و ئەو خزمەتا تاك بۆ دۆزا كوردستانێ پێشكێش دكر، بوونە پێڤەرەكێ دی یێ ڕێز و پێگەهێ.
ئەنجامێن ڤێ گوهۆڕینێ د نفشێن پاشتر دا دیاربوون. ئەڤڕۆ كۆڕ و نەڤیێن وان بنەمالا ل باشترین زانكۆیان دخوینن، پلەیێن بلندێن زانستی و ئەكادیمی وەردگرن و ل ناڤ پارتی و دامەزراوێن حوكمەتێ دا دگەهنە پۆستێن گرنگ.
ژ ناسنامەیا دەڤەرکێ بەر ب ناسنامەیا كوردستانێ
شۆڕشێ كەسێن ژ ناڤچێن جودا نێزیكی ئێكودو كرن، و وەكر كو ئەو هندە پێكڤە تێكهەل ببن. خەلكێ خانەقینێ ل گەل خەلكێ زاخۆ پێكڤە بوون و كۆرێن هەولێر و سلێمانی و دهۆكێ ل گەل كوردێن هەكاری، شەمزینان، ورمێ و قامیشلۆ كار و خەبات دكرن. پێكڤە دژیان، مەترسی پێكڤە دابەشدكرن و ئارمانجەكا هەڤپشك هەمی پێكڤە كۆم دكرن.
هەتا شێوەزارێن جودا ژی بوونە بەشەك ژ ڤێ ئەزموونێ. خەلكی خوە دیت نەچارن گوهداریا ئێكودو بكەن و ژ ئێكودو بگەهن. پەیڤ و دەربڕین ژ ناڤچەكێ بۆ ناڤچەكا دی دهاتنە ڤەگوهاستن و كەس ب ڕاستەوخۆ ل گەل شێوەزاران ئاشنا دبوون كو بەرێ كێم گوهداری دكرن. تایبەتمەندیێن ناڤچەیی بەرزە نەبوون، لێ ئێدی نەمان وەك بتنێ چارچووڤێ ناسنامێ و گرێدانا مرۆڤی ب جهەكێ ڤە.
كوردستان ل دەڤ زۆر كەسان ئێدی بتنێ ناڤێ خاكەكێ ئان بیرۆكەیەكا ڕویت یا نەتەوەیی نەبوو. كوردستان بۆ وان مرۆڤێن ژ ناڤچەیێن دویر هاتین و ئەزموون و ئارمانجەكێ هەڤپشك ئەو كۆم كرین. د ناڤ وان دا قوتابی، رەوشەنبیر، مامۆستا، نۆژدار و خۆدانێن پیشەیێن جودا هەبوون؛ كەسێتن كو تێگەهشتن و بیرۆكەیێن خوە دەربارەی ماف، دیموكراسی، بڕێڤەبرن و جیهانا دەرڤە ل گەل خۆ ئینابوون.
بارودۆخێ جەنگی، ژن ژی ناچار كرن بەرپرسیاریەتیا مەزنتر د دابینكرنا بژێوی، پەروەردە، ساخلەمی و پشتەڤانیكرنا پێشمەرگەیان دا هەلبگرن. ئەڤ ڕۆلە، هەر چەندە د مێژوویا نڤیسای دا هەردەم ب قەدەر گرنگیا خۆ جێ نەگرتییە، بەشەكێ سەرەكی بوو ب لەزكرنا وان گوهۆڕینین جڤاكی یێن شۆڕش بوویە ئەگەرێ بوونا وان.
ژ بڕێڤەبرنا شۆڕشێ بۆ ئەزموونا حوكمڕانیێ
چەند ڕوبەرێ ناڤچەیێن ئازادكری مەزنتر دبوو، ڕێبەرایەتیا شۆڕشێ ژی پتر خوە ل بەرامبەر بەرپرسیاریەتیان ددیت كو ب كارێ سەربازی بتنێ نەدهاتنە بڕێڤەبرن. خەلك ل وان ناڤچەیان دژیا و ژیانا وان یا ڕۆژانە هەبوو. كاروبارێن وان هەبوون كو نەدبوو ل چاڤەڕێی دوماهییا ململانێ بمینن.
ل ساڵا ١٩٦٤ جڤاتا ڕێبەرایەتیا شۆڕشێ هاتە دامەزراندن و پاشی مەكتەبا جێبەجێكرنێ ژ یازدە ئەندامان پێكهاتی. ئەو مەكتەب بتنێ چارچووڤەكێ سیاسی نەبوو؛ بەشەك ژ بڕێڤەبرنا ناڤچەیێن ل بن دەستهەلاتا شۆڕشێ گرتە ستویێ خۆ و چاڤدێریا كاروبارێن كارگێڕی، دارایی، دادوەری و ئەمنی دكر. ب ڤی شێوەیی، د ناڤ بارودۆخێ جەنگی دا، دەرفەتادا، تۆڤێ بڕێڤەبرنەكا كوردی هاتە چاندن.
پشتی ڕێككەفتنا یازدەی ئادارا ١٩٧٠، گرنگیا ڤێ ئەزموونێ زیاتر دیاربوو. سالێن د ناڤبەرا ١٩٧٠ و ١٩٧٤ دا دەرفەتەكا فراوانتر بۆ كارێ ئاشكرا، پێگەهاندنا كادران، مامەلەكرن ل گەل دامەزراوێن دەولەتێ و خۆ ئامادەكرن بۆ حوكمێ خۆدی پەیدابوو. ژبەر هندێ، ئەزموونا حوكمڕانیێ پشتی ڕاپەڕینا ١٩٩١ و هەلبژارتنێن ١٩٩٢ێ ژ چوننە دەست پێ نەكر. بارودۆخ هاتبوو گوهۆڕین و بەرپرسیاریەتی مەزتر ببوون، لێ بیرەوەری و ئەزموونەكا سیاسی و كارگێڕی یا بەرێ هەبوو. بزاڤا كوردی ژ سەردەمێ شۆڕشا ئیلۆنێ ڤە هەست ب هندێ كربو كو گوهۆڕین ژ بەرهنگاربوونا دەستهەلاتێ بۆ هەڵگرتنا بەرپرسیارەتیا خەلكی و بەڕێڤەبرنا ناڤچەیا چ واتەیەك هەیە.
دیپلۆماسی و گەهاندنا دۆزا
كوردی بۆ جیهانێ
بارزانی نەمر زووی تێگەهشت كو نابیت دۆزا كوردی د ناڤبەرا چیا و بەغدا دا بهێتە قەتیسكرن. ژبەر هندێ ڕێبەرایەتیا شۆڕشێ پەیام بۆ نەتەوەیێن ئێكگرتی هنارتن، نامە بۆ سەرۆكێن وەلاتان و كەسایەتیێن نێڤدەولەتی نڤیسین و هەول دا داخوازێن كوردا نبگەهینیتە جیهانێ.
بارزانی بۆ ڤی ئەركی كەسایەتیێن ناسكری و لێهاتی هەلبژارتن، دا ببنە نوینەرێن شۆڕشێ ل دەرڤەی وەلاتی. عیسمەت شەریف وانلی و كامەران بەدرخان ژ وان كەسان بوون. چ دەولەت ئان بالیۆزخانە ل پشتا وان نەبوون، لێ زمان، ڕەوشەنبیری و پەیوەندیێن وان ئەو شیان پێ ددان كو ل گەل سیاسەتمەدار، ڕۆژنامەڤان و دیپلۆماتكارا ب زمانێ وان باخڤن و ڕاستیا دۆزا كوردی بۆ وان ڕۆهن بكەن.
بزاڤا كوردی ژ ڕێكا ڤی كاری زوی گەهشتە ڕاستییەكێ كو پاشی چەندین جارا دوبارە بوو: دەولەت ل پرس و ڕویدانا ب چاڤێ بەرژەوەندی و حیسابێن خۆ دنێڕن. هەڤسۆزی تشتەكە، لێ وەرگرتنا هەلوەستەكێ سیاسی تشتەكێ دیە.
ڕاگەهاندن و كەلتوور؛ گەهاندنا دەنگێ شۆڕشێ
باوەری ب پێدڤیبوونا گەهاندنا دەنگێ شۆڕشێ بۆ دەرڤە و هوشیاركرنا خەلكی هاندەر بوو كو ڕێبەرایەتیا شۆڕشێ گرنگییەكا تایبەت بدەتە ڕاگەهاندنێ و چالاكیێن كەلتووری. ڕۆژنامەیا (خەبات) بەردەوام دەرچوو و دگەهشتە باژار، باژێرۆك و ناڤچەیێن ئازادكری، ل وی دەمی گۆڤارا (كادر) ڕۆلەكێ گرنگ د پەروەردەیا سیاسی و هزری دا ددیت. ل سالا ١٩٦٣ ڕادیۆیا دەنگێ كوردستانێ هاتە دامەزراندن. ب ڤێ چەندێ شۆڕشێ ئامرازەك بەدەست ڤە ئینا كو چیا و دویری دبرین و هەوال و هەلوەستێن شۆڕشێ ب دەنگێ وێ یێ خۆ دگەهاندنە خەلكی.
ل گەل شۆڕشێ بەرهەمێن هونەری، مۆزیكی و شانۆیی ژی پەیدا بوون و د دەربڕینا دۆزا كوردی و دروستكرنا بیرەوەرییەكا هەڤپشكدا ڕۆل گێڕان. هندەك ژ وان تشتێن ژ سالێن شۆڕشێ د دەرون و بیرەوەریا خەلكی دا ماینەڤە، بەلگەنامەیێن سیاسی و سەربازی نەبوون كو پاراستین؛ گۆرانییەك، هۆزانەك ئان وێنەیەك بوو كو پەیوەندیا خۆ ب شۆڕشا ئیلۆنێ ڤە پاراست.
ب ڤی شێوەیی شۆڕشێ بتنێ ل بەر و ناڤ ڕێكخستنێ خەلكێ ناڤچەیێن جودا كۆم نەكر، بەلكی مەیدانەكێ ڕاگەهاندن و كەلتووری ژی ئاڤا كر. هەواڵ، بیرۆكە و هێمایێت نەتەوەیی ب ڕێكا ڤی مەیدانی د ناڤبەرا ناڤچێت كوردستانی یێت ژ ئێك دویر دهاتنە ڤەگوهاستن.
ئەڤڕۆ چاوا شۆڕشا ئیلۆنێ بخوینینەڤە؟
پشتی شێست و پێنج سالا، ئێدی بتنێ سەیركرنا شۆڕشا ئیلۆنێ بتنێ ب شەڕ و دانوستاندنێت وێ بەس نینە. وێ شۆڕشێ خەلكێ ژ ناڤچە و پاشخانێن جودا كۆم كر، دەرفەت بۆ چین و توێژێن نوی پەیدا كر، د ئاڤاكرنا ناسنامەیەكا كوردستانی یا فرەهتردا پشكدار بوو، بنەماغێن بڕێڤەبرن و ڕاگەهاندنێ دانان و دۆزا كوردی گەهاندە دەرڤە. شۆڕشا ئیلۆنێ، ل گەل هندێ كو شۆڕشەكا سیاسی و چەكداری بوو، ئەزموونەك ژی بوو بۆ ئاڤاكرنا بنەمایێن جڤاكەكێ كو دڤیا كاروبارێ خۆ ب دەستێ خۆ بەڕێڤەببەت.
ئەزموونا شۆڕشێ نیشا ددەت كو هێزا هیچ دۆزەكێ بتنێ ژ لایەكێ دروست نابیت. شۆڕشێ پێدڤی ب پێشمەرگا هەبوو، لێ د هەمان دەمی دا پێدڤی ب سیاسەتمەدار، مامۆستا، نۆژدار، ڕاگەهاندنكار، دیپلۆمات و وان كەسان ژی هەبوو كو ژیانا ڕۆژانە یا خەلكی بەڕێڤە دبر. كوردستانا ئەڤڕۆ ژی، ب حوكمەت و پەرلەمان و زانكۆ و دامەزراوە و پەیوەندیێن خۆ یێن دەرڤە، پێدڤییە هێزا خۆ ل سەر لێهاتیبوونا ڤان دامەزراوا و شیانا وان بۆ خزمەتكرنا جڤاكی ئاڤا بكەت.
شیانا شۆڕشێ بۆ كۆمكرنا كوردێت ناڤچە و پاشخانێت جودا، ئێك ژ سەرچاڤێت هێزا وێ بوو. شۆڕشێ داخواز ژ وان نەكر ناڤچە، شێوەزار و تایبەتمەندیێت خۆ بهێلن، بەلكی د تەنیشتا واندا دۆزەكا فرەهتر و مەزتر دانا كو هەمی كۆم دكرن. پێدڤیە كوردستانا ئەڤڕۆ پتر ژ هەر دەمەكێ دی پێدڤی ب ڤێ واتەیێ هەبیت: جوداهیا سیاسی، ناڤچەیی و جڤاكی نابیتە دژایەتیا ناسنامەیا كوردستانی. ئەڤ ناسنامە ب قەبیلكرن و ب خوەڤەگرتنا جوداهیا بهێزتر دبیت، نە ب ژناڤبرنا وان.
وەفاداری بۆ شۆڕشا ئیلۆنێ بتنێ ئەو نینە كو هەر ساڵ وێنە و بیرەوەریێن وێ دوبارە بكەینەڤە. وەفاداریا ڕاستەقینە ئەوەیە ئەم وان بنەمایان پێشبێخین یێن شۆڕشێ د دامەزراندنا وان دا پشكداری كری. شۆڕش ب وان دەستكەفتان دهێنە پێڤان كو د سەردەمێ خۆ دا ب دەستڤەئیناین، لێ هەروەسا ب وێ میراتێ ژی دهێنە خوێندن كو بۆ نفشێن پاشتر هێلایە.
ل شێست و پێنجەمین ساڵڤەگەڕا شۆڕشا ئیلۆنێ دا، ئەركێ مە هەمیانە ب ڕێز و ستایش ڤە بیرا وان شەهید و قوربانیان بكەین یێن ب خوینا خوە ڕێیا گەهشتنا مە ب ئەڤڕۆ ڤەكری. لێ پێدڤییە ل هەمان دەمی دا ژی، ژ خوە بپرسین: ئەم دشێین چ تشتێ نوی ل سەر وی كاری زێدە بكەین یێ وی نفشی دەست پێ كری؟

کۆمێنتا تە