هەکەیێن نەچاڤەڕێکری د «کەلینا ئاخێ»* دا

مستەفا سەلیم ئاکرەیی

خواندنەک دەسپێک:
ھەلبەت ڕۆمان وەک ئێک ژ شاکارێن ئەدەبی و ھونەری یێن جیھانی دھێتە نیاسین و ب شێوەیێ پەخشانكی دھێتە نڤیسین، لسەر ڤەگێڕانا کۆمەکا ڕویدان و کەسایەتیان د دەم و جھەکێ دەستنیشانکری دا، چارەسەریا بابەتێن مرۆڤایەتی وجڤاکی و دەروونی و سیاسی دکەت، ئەڤجا چ ئەو ڕویدانە ڕاستی بن یانژی ئاشۆپی بن، چیڕۆک لدۆر چەند کەسایەتیان دزڤڕیت تا دکەھیتە دویماھیێ.
ھەلبەت دیرۆکا نڤیسینا ڕۆمانێ ڕەھوڕیشالێن وێ گەلەك کەڤنە وەک چیڕۆکێن درێژ و ئەفسانە و داستان، نەخاسمە لسەر دەمێ گریكان وەک ئەفسانەیا «ئۆلیادە و ئۆدیسا « یا ھۆمیروسی، ھەر چەندە ھینگی وەک ڕۆمان نەدھاتە نیاسین، بەلکی وەک چیڕۆکێن درێژ، و ئەدەبەکێ ئاشۆپی و بابەتی بوو، لێ ل دویڤ قۆناغێن دیرۆکی وگەشەپێدانا کۆمەلگەھێن مرۆڤایەتی، ئاستەکی دی بخۆڤە گرت و بەرەف ئەدەب و ھونەرەکێ خۆدی چوو، نەخاسمە ل چەرخێ ھەڤدێ و ھەژدێ و نۆزدێ كو ڕۆمان ل ئوروبا بوو ئێک ژ شاکارێن ئەدبی و ھونەری یێن نوی یێن جیھانی، بەرنیاسترین ڕۆمانڤیسێن وی سەردەمی «چارلز دیگنزCarles dichens ڤیکتورھۆگۆ و Victor Hogu و «لیۆ تولستۆی «Leo Tolestoy.
ھەروەسا ل وەلاتێن عەرەبی وتەڤایا ڕوژھەلاتا ناڤەراست، بێگۆمان ڕەوشەنبیرێن کورد ژی دەست ب نڤیسان ڕۆمانێ کریە و ب دەھان ڕومان ھاتینە نڤیسین. ئێک ژ ڕۆمانێن كو گەلەک سەرنجا من ڕاکێشای؛ ڕۆمانا «کەلینا ئاخێ» یە یا ڕۆمانڤیس «ئەحمەد یاسین». من دڤییا خواندنەکا دەسپێکی بۆ بکەم.

کەلینا ئاخێ:
ناڤونیشانێ کورتە ڕۆمانا «ئەحمەد یاسین»یە کو بەرێ چەندەکێ ھاتییە وەشاندن، تێدا بەحسی ڕویدان و دەرھاڤێژەیێن ئەنفالا ڕەش دکەت کو ب سەر ملەتێ کوردا ھاتینە و کارڤەدانا وان لسەر ھشێ مروڤێ کورد، لەوما چیڕۆکا ڕۆمانێ بەحسی ڕویدانەکێ دکەت ل دەم و جھەکێ دەستنیشانکری دا.
ھەلبەت ڕویدانێن ڕۆمانا «کەلینا ئاخێ» ل ئەنجامێ کارڤەدانا ئەو نەھامەتییا ب سەرێ ملەتێ کورد دا ھاتێ، کو ل ئەنجامدا کارتێکرنا وێ لسەر تەڤایا گەھێن ژیانێ یا کری و نەخاسمە لسەر ھشێ مرۆڤی وەک ترس و دودلییا دەرەکی و ھەستپێکرن ب چەوساندنێ و گرێیێن دەرونی، ئەڤ ھەمی کارڤەدانە ل ڕۆمانێ دا دزق و دیارن. چەندین کەسایەتی د ڕویدانێن چیڕۆکێ دا دزڤڕن وەک ، مامێ سماھیل، گولێ، میرۆ، چەنکۆ، شێرۆ… لێ کەسایەتی و پەھلەوانێ ڤێ چیڕۆکێ «میرۆ»یە؛ چونکە ل دویماھیێ ھەر ئەو چارەسەریا ڕویدانا دکەت و ب ئاوایەکێ تراژیدی چیڕۆکا ڕۆمانێ بدویماھیک دئینیت.
ھەلبەت ڤەدەربوون و ھاڤیبوون د کۆمەلگەھی دا گەلەک وانەیا ددەتە مرۆڤێ، ھەر وەسا سایکلۆژیا مرۆڤی دگوھوڕیت، نەخاسمە ئەگەر د ڕویدانەکا نەچاڤەڕێکری دا مرۆڤ ژ دوست و ھەڤال و کەسوکارێن خۆ دویر بکەڤیت. ژیلۆ ئەو کچکا ھێژ بچویک؛ دەمێ ل کەس و کارێن خو بەرزە دبیت ھەڤریشی ترسێ و دودلیێ و مرۆڤێن خراب دبیت و ھزر دکەت کا دێ چەوا شێتن ژیانا خۆ بڕێڤە ببەت، ئانکۆ بێ پشتەڤان دێ چەوا شێت سەرەدەریێ دگەل دەوروبەرێن خۆ کەت. د چیڕۆکێ دا داگرن (کبت) ئانکو ناخگیریا سێکسی ل کۆمەلگەھەکێ داخستی دا دیاردەیەکا بەرچاڤە، ژبەر ھندێ چەندین کەسایەتیێن ڤێ ڕۆمانێ حەزا سێکسی ھەبوو و دڤیا ب بھانەیا دلۆڤانیێ پروسا سێکسی و دەستدرێژیێ بکەن سەر ژیلویێ، وەک ئەو زەلامێ ب شال و شەپک و جەنگۆی.
«کەلینا ئاخێ» ئاماژێ ددەتە پەقینا شۆرەشەکێ یان تۆلەڤەکرنێ یان یاخیبوونێ و قەیرانا جھی، ئانکو ئاماژێ د دتە ھندەک ڕویدانێن چاڤەڕێکری ل ئەنجامێ ئالۆزییا ھشێ مرۆڤان و قەیرانێن جڤاکی و سیاسی د کۆمەلگەھەکێ دەستنیشانکری دا، ئانکو گوھۆڕینێن بلەز بسەر جڤاکی دا، لەوما «مار» دبیتە ھێمایەک و ڕێکارێن گوھۆڕینێ نیشا مرۆڤان ددەت.
ئەڤ ڕۆمانە چارەسەریا گەلەک دیاردەیێن جڤاکی دکەت، نەخاسمە ئەو جڤاکێن ھێژ ڤەگرێدای ب دابونەریتێن کەڤن، ل دەمەکی ھەرچەندە ھندەک مرۆڤ ڕویێن خۆ یێن باش نیشانی خەلکی ددەن، لێ ژینگەھێ داخستی و چارچۆڤەکری ئەوێ تێدا ژیایی جۆرە ڕەفتار و ڕەوشتەکێ دووانی دروست دکەت، لەوما خۆپاراستن پەڕینەڤە لبەر سەمتا ئاینی و جڤاکی تێکھەلی حەز و ئارەزوویێن مرۆڤی دبن؛ چونکە نەفس و دەروونا ھەمی مرۆڤان ئێکە، ئانکو ھەمی ھەڤپشکن د ڕەفتارێن بنیاتێ بێھشیا کۆمی یا جڤاکی دا، ھەر وەکی وی زەلامێ خودان ب شال و شەپک دەما دلۆڤانیا خۆ بۆ ژیلۆیێ دیار دکەت و پاشان ھەول ددەت دەستدرێژییا سێکسی لسەر «ژیلۆ»یێ بكەت. ھەلبەت ئەڤ دووانییا کەسایەتیی و دڕندایەتیا مرۆڤان پێکدئینیت، لەوما، دەروونێ مرۆڤان ھەمی ھەڤپشکن د حەز و ئارەزوویان دا، ئەڤ چەندە ژی ئاراستەیا یەکانییا ھەبوونێ پێکدئینیت، ھەروەکی دبێژیت: مرۆڤی سێ بەرگێن ھەین: ئەز، تو وئەو. ئانکۆ مە ھەر سێیان ئێک دەروون یێ ھەی.
ژئالیێ سایکلۆژیڤە، کۆمەلگەھێن داخستی ھەردەم کۆمەلگەھەکێن برسیینە، وەک برسا خوارنێ و سێکسی، ئەڤە ژی دبنە نیشانێن دروستبوونا گرێیێن دەروونی و نەخاسمە ئەو کۆمەلگەھێن سێکس تێدا ھاتییە حەرامکرن و چاڤەڕێیا جیھانەکا دی دکەن پشتی مرنێ، داکو ھەمی حەز و ئارەزوویێن خۆ د جیھانەکا مەجازی دا تێربکەن.
«میرۆ» وەک پەھلەوانێ ڕۆمانێ مرۆڤەکێ خودان دەروونەکێ نەساخب و داگرن و ناخگیرییەکا توند ھەبوو، ھەردەم ھەست ب دوژمنێن دەرەکی دکر و ھەست دکر ئەو کەسانێن دەوروبەرێن وی دوژمنێن وینە، لەوما دەستێ خۆ بۆ ھەمی ئالیەکی د وەشاند، ئانکو مرۆڤەکبوو گرێیەکا دەروونی ھەبوو، چێدبیت ھەر ل زارۆکینیا وی گەلەک نەخۆشی و دەردەسەری دیت بن و ژلایێ دەوروبەرێن وی نەھامەتی ب سەر وی دا ھاتبن و ژلایێ وانڤە ھاتبیتە ئێشاندن و ئازاردان، و دەستھەلات ژی نەبوویە بەرهنگاریا وان ھەمی نەحەزێن خۆ ببیت و تۆلڤەکرنێ بکەت؛ چونکە دوژمن و نەحەزێن وی گەلەک زۆربووینە و نەشیایە وان ھەمی دوژمنێن خۆ ئێک ئێکە تۆلا خۆ ژێ ڤەکەت، کەرب و کینێن خۆ دادرێژیتە سەر ھەر تشتەکێ ل دەوروبەرێن خۆ، وەک کوشتا ئاژەلا و ھەر بونەوەرەکێ بۆھەلدکەڤت، ئەڤ دیاردەیە ژی ژلایێ زانستێ دەروونی ڤە دبێژنێ» الانزیاحیە الانفعالیە»؛ ژبەر ھندێ ب کوشتنا ژیلۆیێ وەک مرۆڤ مەژیێ ویێ تژی کەرب و کین دیلێت دکەتەڤە و ھەست ب تەنابوونێ دکەت.
«جەنکۆ» د ڕۆمانێ دا کەسایەتیا وی یا بھێز و مرۆڤەکێ ب ھەمپا و خورت بوو، ھەروەسا لسەر دابونەریتێن جڤاکی یێ یاخیبوو، ھەرچەندە دڤیا د حالەتێ بێھشیێ دا دەستدرێژیێ بکەتە سەر ژیلۆیێ، لێ ئەو شییا خۆ ڕاگریتن و بەرامبەر مرۆڤەکێ بێ دەسھەلات وەک «ژیلۆ»یێ ل سەر خۆ زال و لسەر حەز و ئارەزویێن خۆ زال بیت، ھەلبەت حەزا سێکسی ل جەم ھەر مرۆڤەکی یا ھەی، لێ مرۆڤێ ھۆشیار دزانیت دێ چەوا لسەر دەروونێ خۆ زال بیت؛ چونکە جەنگۆی ھەردەما ھزردکر کو ئەڤ کچە یا لسەر بەختێ وی و پێدڤییە ببارێزیت. .

هەکەیێن نەچاڤەڕێکری
د کەساتیا جەنگۆی دا چیڕۆکا ژیلۆیێ دگوھۆڕیت
ئەگەر جەنگۆیی دەستدرێژیا سیکسی ب زیندی سەر ژیلۆیێ کربا یانژی وی «ژیلۆ» کوشتبا، چێدبیت ھینگی ڕۆمان بەرڤ ئاستەکی دی چووبا، ھەر وەسا ھەمی ڕویدانێن ڕۆمانێ ھاتبانە گوھۆڕین. ھەر وەسا ڕولێ میرۆی وەک پەھلەوانێ چیڕۆکێ دا مریت و نە دویرە میرۆی ب دەستێن خۆ خۆ کوشتبا، یانژی یاخی ببا و گوندێ خۆ بجهھێلابا؛ ژبەر گڤاشتنێن سەر وی ھاتینە کرن ژلایێ خەلکی و گولێ ڤە؛ چونکی کەسایەتیا میرۆی، ھەر وەکی مە ئاماژە پێدایی، کەسایەتییەکا نەخوش و گرێێن دەروونی ھەبوون، ب ڕەفتارێن خۆ یێن نەشاز دڤیا ھەمی دەوروبەرێن خو ئازار بدەتن داکو ھەست ب تەنابوونێ بکەت.

«میرۆی کەساتییەکا ڤەشارتی و نهێنی ھەبوو»
بدیتنا من، ڕەفتارێن میرۆی ئەوێن بژاندینە سەر دەوروبەرێن خۆ، نیشانا وێ ھندێ یە کو وی د ژیانا خودا گەلەک شاشی و ڕەفتارێن خراب و ب مەترسی ئەنجامداینە، ژبەر وێ ھندێ وی ھەردەم ھەست ب دوژمنێن دەرەکی کرینە، لەوما ھەولدانا وی بۆ کوشتنا «ژیلو»یێ ڕەفتارەکا مەجازییە بۆ دوژمنەکێ ئاشۆپی د بیردانکا وی دا؛ ژبۆ تەنابوونەکا دەروونی یا بەروەخت، لەوما دەما میرۆی ھەول ددا دەوروبەرێن خۆ ئازار بدەت، ڕامانا سەرەکی ئەو بوو كو ئەو ب خۆ بھێتە ئازاردان و ئەشکەنجەدان ژبۆ ئارامکرنا وژدانا خۆ، ئانکو وی حەزدکر ئێک شەڕێ وی بکەت و بھێتە ئازاردان و ئەشکەنجەدان. داکو دەروونێ وی قەرەبوویا ڕەفتارێن وی یێن خراب بکەت.

تەکنیکا ڕۆمانێ:
ئێک: وەک دەسپێک ب ئاوایەکێ باش دەستپێکرییە وپەسنەکا ھویر و چڕ بۆ ڕویدانین چیڕۆکێ کریە، ھەر وەسا ب زمانەکێ زیندی و ساخلەم نڤیسیە داکو مژداری نەکەڤیتە ڕویدانێن چیڕۆکێ.
دو: پەھلەوان و کەسایەتێن ڕومانێ دیارکرینە ل سنوورێ جھی و دەمەکێ دەستنیشانکری دا.
سێ: سەرد و ڤەگێرانا بابەتێ ڕۆمانێ بسەرئێگڤە گرێداینە، کو مرۆڤ ھەست ب چێژەکا خۆش دکەت، ھەر بابەتەک بابەتێ دیڤرا بۆ خۆ ڕادکێشیت، ئانکو مرۆڤی نەچار دکەت یێ بەردەوامبیت و دگەل ڕویدانێن ڕۆمانێ بچیت، کو چێژ و تام وەرگرتن ژ چێڕۆکێ دگەل هەبوونا مەرقداریێ ژمەرجێن سەرەکیێن سەرکەفتنا نڤیسینا ڕۆمانێ نە.
چار: مشتبوونا ڕویدانا و دروستبوونا ئاریشە و ئالۆزییان، ئەڤ چەندە ژی دیاردبیت دەما کو «ژیلۆ» دڕەڤیت و دگەل کەسەکی دی خۆ ددەتە ڕەڤاندن.
پێنج: گرێ، ئانکو پرسگرێک و ھەڤرکییا کەسایەتیێن ڕۆمانێ.
شەش: چارەسەری، دەما کو ڕویدان ئالۆز دبن چارەسەریا وێ دبیتە کوشتنا ژیلۆ یێ .
ھەفت: دویماھیک، «ئەو ژی پەھەلوانێ ڕۆمانێ میرۆ ب کوشتانا «ژیلو» یێ دویماهیێ ب ڕۆمانێ دئینیت.
* كەلینا ئاخێ، ناڤونیشانێ ڕۆمانا نەخری یا نڤیسەر (ئەحمەد یاسین) یە، ژ (180)ێ لاپەرێن قەوارێ ناڤین پێكدھێت، دهۆك 2026.

کۆمێنتا تە