هـەدار نێروەیـی

دیمۆكراسیەت نە بتنێ دەستوورەكێ نڤێسی یان سندۆقێن دەنگدانێ نە، بەلكو پرۆسەیەكا ڕەوشەنبیری، ئەخلاقی و جڤاكی یا بەردەوامە. مێژوویا سیاسی یا جیهانێ سەلماندییە كو بهێزترین دەستوور و پێشكەفتیترین سیستەمێن حوكرمرانیێ ژی نەشێن ب تنێ دیمۆكراسیەتێ بپارێزن، ئەگەر جڤاكەكا هشیار ل پشت نەبیت. هشیاریا جڤاكی دەمارا سەرەكی و ڕاستیا ڕاگرتنا پایەیێن دیمۆكراسیەتێ یە، بێی ڤێ هشیاریێ، مەترسی ل سەر دیمۆكراسیەتێ هەیە، كو بتنێ ببیتە شێوەیەكێ بێ ناڤەرۆك یان ڕێ خۆشكەر بۆ دەستهەلاتداریێن تاكڕەو.
جڤاكا دیمۆكرات، ئەو جڤاكە كو تاكێن وێ ب ڕاستی هەست ب ئەرك و مافێن خۆ یێن هەڤوەلاتیبوونێ دكەن. د جڤاكەكا وەسا دا، هەڤوەلاتی پشكدارەكێ چالاكە د دروستكرنا بڕیارێن سیاسی دا، نەكو بتنێ تەماشەڤانەكێ بێدەنگ.
هشیاریا جڤاكی د سێ ئاستێن بنەڕەتی دا ڕەنگڤەددەت:
ئێك: هشیارییا قانوونی و مافداری؛ دەما هەڤوەلاتی ب دروستی دزانیت كا مافێن وی یێن ئازادیا ڕادەربڕینێ، ئۆل، و بیروباوەرێن وی چنە، دەما دزانیت كا قانوون چاوا بۆ پاراستنا هەمیانە ب بێ جوداهی. ئەڤ هشیاریە هێزێ ددەتە جڤاكێ كو ڕێگریێ ل پێشێلكاریێن دەسهەلاتێ بكەت.
دوو: هزركرنا ڕەخنەیی و هشیاریا میدیایی؛ د سەردەمێ تەكنەلۆژیا و بەلاڤبوونا ب لەز یا پێزانینان دا، جڤاكا هشیار ئەو جڤاكە، كو هەمی زانیاری، گۆتارێن سیاسی و پڕۆپاگەندەیان ب كورەیی وەرناگریت. تاكێن جڤاكا دیمۆكرات شیانا شلۆڤەكرن و جوداكرنا ڕاستیێ ژ خرابی و تێكدانێ هەیە. ئەڤە ژی ڕێگریێ دكەت كو جڤاك ب ساناهی بكەڤیتە بن كاریگەرییا پۆپۆلیزم و درووشمێن وەسا یێن بێ ناڤەرۆك دا.
سێ: قەبوولكرنا فرەیی و هەڤدژیێ؛ بنەمایەكێ جەوهەری یێ دیمۆكراسیەتێ ڕێزگرتنە ژ جیاوازیان. جڤاكەكێ ب ڕاستی دیمۆكرات دزانیت، كو جیاوازیا دیتن و بۆچوونان نە دوژمنایەتی یە، بەلكو دەولەمەندكرنا دیالۆگ و ژیانا جڤاكێ یە. هەبوونا هشیاریێ وە دكەت، كو هەڤركیێن سیاسی نەبنە ئەگەرێ پەرتبوونا جڤاكێ یان ڕق و كینێ.
ژ بۆ ئاڤاكرنا جڤاكەكا هشیار، خۆدان شیان د پاراستنا دیمۆكراسیەتێ دا، پێدڤی ب كاركرنێ هەیە ل سەر چەند وارێن ستراتیجیك.
وارێ ئێكێ، پەروەردە و فێركرنە؛ سیستەمێ پەروەردێ پێدڤییە ژ قووناغێن دەستپێكێ ڤە گیانێ پرسین، دیالۆگ و بنەمایێن هەڤوەلاتیبوونێ بگەهینیتە زارۆیان.
بارێ دووێ، ڕێكخراوێن جڤاكا مەدەنی نە؛ كو ڕۆلەكێ سەرەكی دبینن د هشیاركرنا جڤاكێ دا و دروستكرنا پرا د ناڤبەرا هەڤوەلاتی و دەستهەلاتێ دا.
وارێ سیێ، میدیایا سەربەخۆ و بەرپرسیار؛ كو وەك چاڤێ بێلایەن یێ جڤاكی كار دكەت بۆ ئاشكراكرنا ڕاستیان و چاڤدێریكرنا حكومڕانیێ.
ل ڤێرێ بۆ مە دیاردبیت، دیمۆكراسیەت نە دیاریەكا ئامادەكریە بهێتە پێشكێشكرن، بەلكو بەرهەمێ ئاستێ هشیاریا تاكێن جڤاكی یە. چەندی ئاستێ هشیاری و دیاركرنا جڤاكێ بۆ ماف و ئەركێن خۆ بلندتر ببیت، ئاستێ سەقامگیری، ئازادی، و دادپەروەرییا جڤاكی د ناڤ سیستەمێ دیمۆكراسیەتێ دا، دێ ب هێزتر دبیت. پاراستنا بنەمایێن دیمۆكراسیەتێ پێدڤی ب پاراستنا بەردەوام یا ئاگەهی و هشیاریا جڤاكێ هەیە.

هەدار نێروەیی

وەلات، نە بتنێ پارچەكا ئاخێ یان سنوورەكێ جوگرافی یە، كو لسەر نەخشەیێ جیهانێ هاتبیتە كێشان، بەلكو ئەو ڕهـ و ڕیشالێن هەبوونا مە، ناسنامە و ئەو پەناگەها پیرۆزە كو دەروونێ مرۆڤی تێدا هەست ب ئارامی و سەربەرزیا دروست دكەت. حەزژێكرنا وەلاتی هەستەكێ خورسك و سروشتییە، كو د ناخێ هەر مرۆڤەكێ دا شین دبیت، چونكی ڤێ ئاخێ پیرۆزی و بیرهاتن، ماندووبوون و خوینا باب و كالێن مە د سینگێ خۆ دا حەواندییە، و ل سەر هەمان ئاخ هیڤی و پاشەڕۆژا زارۆكێن مە ژی شین دبیت و ڕەنگ ددەت.
د سەختی و پێچ و پەنایێن ژیانێ دا، وەلات ئەو سیبەرا مەزن و بێمنەتە كو مە ژ بەرزەبوون، بێچارەیی و بێناسنامەییێ دپارێزیت. بێ وەلات، مرۆڤ چەند د ناڤ زێڕ و خۆشییا وەلاتێن بیانی دا بژیت، هەر خەریبەكێ بێ حال و بێ هەوارگەهە. ئاخا ئازاد و سەربەخۆ، بنەما و داینەمۆیا سەرەكی یا ئاسایش، ئاڤەدانی، و گەهشتن ب مەزنترین خەونێن جڤاكی یە. نیشتمان بێ جوداهی، هەمی تەخ، توێژ، ڕەنگ و جوداهییێن مللەتی د باوەشا خۆ دا وەك دایكەكا میهرەبان كۆم دكەت و دپارێزیت.
بەلێ، حەژێكرنا ڤێ ئاخێ تنێ ب درووشمێن گەرم و ئاخڤتنێن سەر زمانان ب ئەنجام ناگەهیت، بەلكو پێدڤی ب كار، زەحمەت و كردارێ یە. تێكۆشان د ئاستێ خواندنێ، زانست و ڕەوشەنبیریێ دا، هێزا سەرەكی و بنەرەتی یا پێشئێخستن و ئاڤەدانكرنا وەلاتی یە. ل پاڵ ڤێ ژی، پاراستنا ژینگەهێ، پاقژ ڕاگرتنا سروشتی، و ڕێزگرتن ژ كەلتوور و پیرۆزییان، ئەركێ ئەخلاقی و نەتەوەیی یێ هەر تاكەكێ جڤاكی یە. هەروەسا بهێزكرنا گیانێ براینیێ، ڕێزگرتن ل ئێكودوو، و تەبایی د بڕیاران دا، تاكە پێژانێ قەیم و نەبەزە بۆ پاراستنا ئاخێ ژ هەر مەترسی، داگیركاری و گڤاشتنەكا دەرەكی.
ل ڤێرێ من دڤێت بێژم، وەلات درست وەك دایكێ یە، مرۆڤ چەند ژێ دویر بكەڤیت یان ل دەڤەرێن دی ئارامیێ بۆ خۆ پەیدا بكەت، هەر پێتڤی حەواندن، گەرمی و دەستێن وێ یێن دلوڤانە. ئەركێ مە هەموویانە ب دلسۆزی و خۆڕاگری خزمەتا ڤێ ئاخا پیرۆز بكەین، دا كو ئالایێ وێ ل بلنداهیا سەربەرزیا مێژوویێ بەردەوام بهەژیت و ب بلندی بمینیت.

هەدار نێروەیی

دیرۆكا نەتەوا مە بێی دەستێ ئافرەتێ ناهێتە نڤێسین. ئافرەتا كورد هەردەم پشكا شێری د تێكۆشانێ دا بەركەفتیە؛ ئەو بتنێ خودانا مالێ نەبوویە، بەلكو ستوینا ب هێز یا شۆڕشێ و پارێزەرا ڕەسەناتیا مە بوویە. ڕۆژا جیهانیا ئافرەتان، بۆ مە كوردان بتنێ بۆنەیەكا جیهانی نینە، بەلكو ڕێزگرتنە ل وێ مێژووا پڕ سەروەری یا ژنا كورد تێدا ڕوومەتا مللەتی پاراستی و وەك چیایەكێ پۆلاین ل هەمبەر زۆرداریێ ڕاوەستیایی.
ئەگەر سەیری مێژوویێ بكەین، دێ بینین كو هێشتا ل سالا ١٩٥٢، ب دەستێ بابێ ڕۆحیێ نەتەوا كورد «بارزانیێ نەمر»، بنەمایێ ڕێكخستنا ئافرەتان هاتەدانان. ئەڤێ نیشان دا كو سەركردایەتیا كورد زوو تێگەهشت بوو كو بێی ئافرەتێ، چ شۆڕش و بزاڤێن ڕزگاریخوازی ب سەرناكەڤن. دامەزراندنا ئێكەتیا ئافرەتێن كوردستانێ د وێ سەردەمی دا، بزاڤەكا هزری و جڤاكی بوو دا كو ژن ببیتە خودان دەنگوڕەنگ و د هەمی كایەیێن ژیانێ دا پشكدار بیت.
د شۆڕشێن ئیلۆن و گولانێ دا، ئافرەتا كورد «پێشمەرگێ بێ ناڤونیشان» بوو. وان كارێن زۆر مەزن دكرن؛ وەك گەهاندنا خوارن و دەرمانان بۆ سەنگەران، و پاراستنا نامە و پێزانینێن نهێنی د ناڤبەرا شار و چیا دا. ژنێ هەمی مەترسی ددانە بەر چاڤێن خۆ دا كو چرایێ شۆڕشێ گەش بمینیت. لایەنەكێ دی یێ گرنگ یێ خەباتا وێ، پەروەردەكرنا نفشەكێ نیشتیمانپەروەر بوو د ناڤ تاریاتیا زۆلما ڕژێمان دا، كو ئەڤە ب خۆ مەزنترین جۆرێ بەرخودانێ بوو.
دیرۆكا مە ب خوینا كچێن وەك «لەیلا قاسم» هاتییە نڤێسین. ئەو سیمبۆلا ئازادیێ كو ب زەردەخەنە و ب گۆتنا سروودا نەتەوەیی بەرەڤ سێدارێ چوو دا كو بێژیت: «ئیرادا ژنا كورد ناهێتە شكاندن». وێ ب شەهیدبوونا خۆ ڕێیا خەباتێ بۆ هزاران كچێن كورد ڕۆهن كر و سەلماند كو ئافرەت دشێت د دژوارترین دەم دا، لایەنێ هەرە ب هێزێ بەرخودانێ بیت. لەیلا قاسم نە بتنێ ناڤەكە، بەلكو قوتابخانەیەكە كو تێدا ئەم فێركرین ئازادی بێ قوربانیدان ناهێتە دی.
خەباتا ژنێ بتنێ چەك هەلگرتن نەبوو، بەلكو وێ خێزان و ناسنامەیا كورد پاراست د بن سیبەرا دەربەدەری و كیمیابارانێ دا. ئەگەر ورە و خۆڕاگرییا دایكا كورد نەبا، شۆڕش نەدگەهشتە ئەڤرۆیا ئازاد. ئەڤرۆ ژی د هەرێما كوردستانێ دا، ئافرەت د پەرلەمان، حوكمەت و ناڤەندێن بڕیاردانێ دا پێشەنگە. ئەڤ پێگەهێ ئەڤرۆ، بەرهەمێ وێ ماندووبوونا درێژ و وێ خوینا گەشا هاتییە ڕشتنە، و ئەڤ چەندە سەلماندنا شیانێن وێ یێن بێ سنوورە د ئاڤاكرنا ولاتی دا.
د دویماهیێ دا، ل ٨ێ مارسێ، سلاڤ بۆ وێ ئافرەتا كو تابلۆیەكا ڕەسەنە ژ جوامێریێ. ئەو پارێزەرا كولتوور، زمان و جلوبەرگێن مە یێن ڕەنگینە. ژنا كورد وەك چیایێن مە یا ب هێزە و وەك كانیێن مە یا زەلالە. ئەو دایكا شەهیدییە، هەڤژینا پێشمەرگەییە و نڤێسەرا مێژووا مەیە. بەرفرەهیا مەزناهیا وێ د هندێ دایە كو چ جاران ل هەمبەر نەخۆشیان سەرێ خۆ نە چەماندیە. ئەو هەردەم چاڤكانیا مۆڕالێ یە بۆ زەلام و زارۆكێن كورد. بێی هەبوونا ئافرەتێ، كوردستان نەدبوو ئەو نیشتمانێ ل بەر دلێ مە شرین؛ ئەوە یا ڕوح دایە ڤێ ئاخێ و هەر ئەو دێ بیتە زامنێ پاشەرۆژەكا گەشتر و ئاڤەدانتر. ٨ێ مارس ل هەمی ئافرەتێن كوردستانێ پیرۆز بیت.

هەدار نێروەیی

هەیڤا ڕەمەزانا پیرۆز ب تنێ هەیڤەكا سالێ نینە، بەلكو وەرزەكێ سالانەیە ژبۆ نووژەنكرنا مرۆڤی ژ هەر چار لایێن (دینداری، جڤاكی، دەروونی و ساخلەمی)، كو هەر مرۆڤەكی پێدڤیاتی پێ هەیە و چاڤەرێی وێ نووژەنكرنێ یە.
١. لایەنێ دینداری: نووژەنكرنا پەیوەندییان ل گەل خۆدای.
ڕەمەزان دەلیڤەیەكا زێڕینە بۆ هەر باوەردارەكێ كو دڤێت تۆزا گونەهان ژ سەر دلێ خۆ ڕابكەت. د ڤێ هەیڤێ دا، دەرگەهێن میهرەبانییا خۆدێ دهێنە ڤەكرن و عیبادەت ب تنێ نابنە عادەت. قورئان و نڤێژ و دوعا دبنە هەڤالێن مرۆڤی، كو ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ بلندبوونا ئاستێ تەقوایێ و نێزیكبوونا پتر ژ خالقێ مەزن. هەر وەسا قورئانا پیرۆز د ڤێ‌ هەیڤێ‌ دا هاتی یە خوارێ‌.
٢. لایەنێ جڤاكی: هەستكرن ب ئێش و ئازارێن هەژاران.
مەزنترین وانە د ڕەمەزانێ دا، وانەیا «هەڤسۆزیێ» یە. دەما دەولەمەند و زەنگین برسی دبن، بۆ ئێكەم جار ب دروستی هەست ب ئازارێن فەقیر و هەژاران دكەن. ئەڤە مرۆڤی هانددەت كو دەستێ هاریكاریێ درێژ بكەت و زەكات و سەدەقەیان بدەت. ڕەمەزان جڤاكی دكەتە ئێك جەستە، كو تێدا هەمی مرۆڤ ل سەر ئێك سفرە كۆم دبن و ئێش و خەمێن هەڤدو دابەش دكەن.
٣. لایەنێ دەروونی: ئارامی و كۆنترۆلكرنا دەروونی یە، ڕۆژیگرتن هێزەكا مەزن ددەتە دەروونێ مرۆڤی. مرۆڤ فێری «سەبرێ» دبیت و فێر دبیت چاوا كۆنترۆلا ئارەزوو و تووڕەبوونا خۆ بكەت. ئەو بێدەنگی و ئارامییا ل دەمێ فتارێ و پارشیڤێ پەیدا دبیت، هەمی دلگرانی و فشارێن دەروونی یێن ژیانا ڕۆژانە لاددەت و ئاشتییەكا ناخی پەیدا دكەت.
٤. لایەنێ ساخلەمی: بێهنڤەدانەك بۆ جەستەی، ژ لایێ زانستی ڤە، ڕۆژی گرتن وەك «نەشتەرگەرییەكا بێ كیمیاوی» یە بۆ جەستەی.
• پاقژكرنا ژەهران: جەستە دەلیڤەیێ دبینیت كو ژەهرێن (Toxins) كۆمبووین پاك بكەتەڤە.
• بێنڤەدانا سیستەمێ هەرسێ: كۆئەندامێ هەرسێ پشتی ١١ هەیڤان ژ كارێ بەردەوام، بێنڤەدانەكێ وەردگریت.
• ساخلەمییا دل و مەژی: ڕۆژی دبیتە ئەگەرێ كێمبوونا چەورییا خوینێ و چالاكبوونا مێشكی.
ئەڤە هندەك ژ گرنگی و مفایێن هەیڤا رەمەزانا پیرۆز بوون، كو ب راستی هەمی تشت د ڤێ هەیڤێ دا جوان دبن، ژ بەر كو نێزیكبوون ژ خۆدێ دلێن مرۆڤان تژی باوەری و دلۆڤانی دكەت، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەر كو رۆژانە تابلۆیێن جوان دروست ببن، ژ كارێن خێرێ و سەدەقەیان.