خالد ئەحمد بادی
پشكا ئێکێ
هەر ئیدیەمەك دهێتە بكارئینان بۆ كریارەكا دهێتە ئەنجامدان و ئەو ئیدیەم بوویە كاراكتەركێ بهێز د گۆرەپانا وی سەردەمی دا یان د وێ كریارێ دا, شەڕێ ب وەكالەت ژی ئێك ژ ڤان ئیدیەمانە كو هاتینە دیاركرن، ل دەمێن كەڤن دێرین دا ئەڤ ئیدیەمە پەیدا بوویە دەمێ هندەك كەس و كۆم وگرۆپ دڤێت شەڕەكی ل گەل یێ بەرانبەر بكەن، لێ نەشێت یان نەڤێت ل وی دەمی دێ پشتەڤانیا لایەنێ بەرانبەر كەت و ب شێوەكێ نهێنی ڤە دا كو ئەو لایەن بكەڤیتە د ناڤا شەڕی دا ب تنێ ژبۆ بەرژەوەندیێن خۆ یێن تایبەت, پەرتووكەك هەیە ل ژێر ناڤێ (الحرب بالوكالە) یا نڤیسەر (ئەحمەد عیسا)، هەروەسا پەرتووكەكا دی (الحروب بالوكالە) یا نڤیسەر (د. مالك محسن العیساوی) و زۆر نڤیسین و پەرتووك و دیتن و بۆچوون ل دۆر پرسا ناڤبری هەنە و ل ڤێرە فەرە دیار بكەین كو شەڕێ ب وەكالەت چییە؟ شەڕێ ب وەكالەت (proxy war ) وناڤخۆیی پشتەڤانییا لایەنەكی بكەن ب شێوەكێ نهێنی كو چەك و پارە ب هەمی شێوەیان پشتەڤانیێ لێ بكەن بێی لایەنێ دی بزانیت ژبۆ بەرژەوەندی و مەرەمێن خۆ یێن تایبەت بێی كو راستەوخۆ یان راستەراست ئەو لایەنە بهێتە د ناڤ شەڕی دا یان راگەهینیت كو دێ هاریكاری و پشتەڤانییا لایەنەكێ دەستنیشانكری بكەت, ئەڤ پرسا شەڕێ ب وەكالەت زۆر یا بەربەلاڤە ل زۆر جهێن جیهانێ و ل ناڤ زۆر وەلات و كۆمان دا ژبۆ وێ چەندێ یە كو دێ مفایێن مەزن ژێ وەرگرن و بێی كو گەلەگ خوسارەتییا گیانی و ماددی ژی بكەت و بێی كو بۆ خۆ هەڤڕك و دوژمنان دروست بكەت كو ل دوماهیێ دێ زیانێن مەزن و بەرچاڤ ب وی وەلات و مللەتێ وی لایەنی كەڤیت. ئەگەر پیچەكێ ل پاش خۆ بزڤرین و باش ل دیارترین و بەرچاڤترین شەڕێن ب وەكالەت بكەین ل جیهانێ، د درێژاهییا كاروانێ ژیانێ دا دێ بۆ مەدیار بیت كو دیارترین جەنگ و شەڕێن ب وەكالەت جەنگا ناڤخۆیی یا ئیسپانی ل سالا (1936) تا (1939)، دەمێ شەڕ وجەنگ پەیدابووی كو ل وی دەمی بوو كو ئاگرێ شەڕی هەلبوویی دەمێ سۆپایێ ئیسپانی یاخیبووی؛ ب سەركێشییا جەنەرال فرانكو ل دژی كۆمەتا ئیسپانی یا چەپ كو ل وی دەمی دا بەری كو ئەڤ جەنگە ئانكو یاخیبوونە ببیتە جەنگا خۆب خۆیی و ناڤخۆی یا ئیسپانی پتر ژ (5.) وەلاتان تێدا پشكدارببن. هەروەسا ئەگەر پێداچوونەكا كورت بكەین كو ب راستی د كاروانێ ژیانێ دا و هەروەسا د قووناغێن ژیانا گەل و مللەتێن جیهانێ، دێ بۆ مە دیار بیت كو ئەڤ ئیدەمە و ئەڤ پرسە زۆر هەبوویە، ئانكو شەڕێ ب وەكالەت بۆ نموونە, جەنگا ڤیێتنامی ل سالێن (1955) و سالا (1975) كو ڤی جەنگی پتریا هێزێن مەزن كێشانە د ناڤا شەڕی دا و شەڕێ ب وەكالەت هاتەكرن, هەر دیسا جەنگا سۆڤییەتی ل ئەڤغانستان ل سالا (1979) تا كو سالا (1989) و جەنگا ئەهلی یا ئەنگۆلی، هەروەسا جەنگا ئیراق و ئیران كو ئیراقێ شەڕ ب وەكالەت دكر ل سالا (1980) تا كوسالا (1988) و جەنگێن ناڤخۆیی یێن سووریایێ و لبنان، هەروەسا جەنگ و شەڕێن عەرەب و ئیسرائیل و شەڕێ یەمەنێ و هێرشبرنا رۆسیا بۆ سەر ئۆكرانیا و جەنگا كۆنغو یا دوێ, هەروەسا شەڕێ ئیرانێ ل سالا (1946) دەمێ كۆمارا مهاباد كو ئێكەم كۆمارا كوردی بوو ل وی چەرخی دا، دەمێ ئیرانێ رێكەفتن كری و سۆپایێ سوورێ رۆسی ئینایی و ب سەر كۆمارا كوردستان دا گرت و كۆمار هەلوەشاند و ژناڤبر, ئەگەر ئەم باس بكەین، بێگومان دێ زۆرێن دی هەبن لێ وەكو نموونەكێ كێم مە ئەڤ جەنگێن ب وەكالەت دیاركرن بۆ دیرۆكێ. وەكو ئەم دزانین كو ل (27-28,2, 2.26) جەنگ وشەڕ ل ناڤبەرا ئەمریكا و ئیسرائیلێ پەیدا بوو و هەردو وەلاتان هێرش كرنە سەر ئیرانێ.
نيشاندان