هەرهین محەمەد

تێشتخانێن كەڤنار و خوارنگەهێن فلكلۆری ل باژێرێ دهۆكێ، نە ب تنێ جهێن خوارنێ نە، بەلكو پشكەكا گرنگن ژ ناسنامەیا كولتووری و گەشتیاریا دەڤەرا بەهدینان، ئێك ژ خالێن بهێز یێن ڤان تێشتخانان ئەوە كو بهایێ  وان گەلەك د گونجاینە (بۆ نموونە، تێشتەكا تەمام بۆ هەر كەسەكێ ل دۆورێن 5 هزار دینارانە). ئەڤ ئەرزانی و كواڵێتییا بلند دبنە ئەگەر گەشتیارێن ناڤخۆ و بیانی بێی دوودلی سەرەدانا ڤان جها بكەن.

عادل عەلی، خودانێ تێشتخانا تێشتا گوندی یە بۆ رۆژنامەیا ئەڤرۆ دبێژیت: ڤەكرنا ڤێ تێشتخانێ ل سەر بنەمایێ پێدڤی یا بازاری و حەزا من یا تایبەت بوو بۆ پێشكێشكرنا خزمەتگوزاریەكا جودا و تامەكا رەسەن بۆ خەلكێ دەڤەرێ و مێهڤانان و گۆت: هەر تێشتخانەیەكا دی بگەهیتە مە، پتر هێز و پاڵدەری ددەتە مە كو ئەم كوالیتا خوارن و خزمەتگوزاریێن خۆ بپارێزین و پێشبێخین و كڕیارا مە یا وەفادار تام و پاقژیێ د نیاسیت، لەورا دێ د بەردەوامبین.
زێدەتر گۆت: بێگومان، تێشتخانە ئێك ژ ژێدەرێن سەرەكی یێن كەرتێ گەشتوگوزارێ نە. دەمێ گەشتیار دهێتە دهۆكێ، ل جهەكێ دگەڕیت تێشتەكا پاقژ و ب تام و ب بهایەكێ گونجای لێ بخۆت. هەبوونا ڤان جهان ناڤودەنگیەكا باش ددەتە باژێڕی و سەرنجا گەشتیاران پتر رادكێشیت، بەلێ هەتا رادەیەكێ چاڤلێكرن د بازاڕێ مە دا هەیە. دەمێ پرۆژەیەكێ سەركەفتنێ دئینیت هندەك كەس هزر دكەن دێ ب هەمان شێوە سەركەفتنێ ئینن، بەلێ د راستی دا، ب تنێ ئەو جهـ دێ مینن یێن كوالیت، پاقژی و سەرەدەریەكا سەرنجڕاكێش دگەل بكڕا دەكەن، نەكو ب تنێ چاڤلێكرنا هندەكێن دی.
ئەو چەندە ژی گۆت: ئەم جۆرێن جیاواز و دەوڵەمەند یێن گوندان تێشتێ پێشكێش دكەین چونكو تێشتخانا مە ب ناڤێ تێشتا گوندایە كو تێدا (پەنیر هێك، قەلی ، مێلاك، ماست، هنگڤین، تەحین و دۆشاڤ ، باجانیك و دگەل گەلەك پێكهاتێن دی یێن كلتوری و نوودەم) هەنە، هەروەسا دەربارەی بهایێ هەر نەفەرەكی، بهایێ مە گەلەك یێ گونجایە و ب تنێ بۆ هەر نەفەرەكی پێبچ هزار دینارن و د نوكەدا تێشتخانە بەرب زێدەبوونێ نە و ب دەهان تێشتخانە و چایخانێن مودێرن و كلتوری ل ناڤەندا دهۆكێ و قەزایێن وێ هەنە.
خۆدانێ تێشتا گوندا زێدەتر گۆت: ئەم پێشوازیێ ل هەموو تەخ و چینان دكەین، بەلێ د رۆژێن بێهنڤەدان دا (ئەینی و شەمبی) پتر خێزان سەرەدانا مە دكەن بۆ دەربازكرنا دەمەكێ خۆش.
هەروەسا گۆت: پەیوەندیا مە دگەل لژنەیێن ساخلەمی و چاڤدێریا بازرگانی گەلەك یا باشە و د رێزگرتنێ دایە؛ ئەو كارێ خۆ دكەن بۆ پاراستنا سلامەتیا گشتی و ئەم ژی پابەندی رێنمایانە. خەلكێ مە یێ رێزدارە و گازندە یان تێبینیێن وان ژی دبنە ئەگەرێ باشتربوونا كارێ مە. ل دووماهیێ دخوازم بێژم، پێدڤی یە پشتەڤانیا كەرتی تایبەت و پرۆژێن گەنجان پتر ل دهۆكێ بهێتە كرن. هیڤیدارم لایەنێن پەیوەندیدار پتر ئاسانكاریان د پێدانا مۆڵەتان و دابینكرنا خزمەتگوزاریان دا بۆ تێشتخانە و جهان بكەن، چونكی ئەڤ جهان دبنە سیمایەكێ جوان بۆ باژێڕێ مە و دەلیڤێن كاری بۆ گەنجان دابین دكەن.
مەتین دۆسكی خودانێ چایخانە و تێشتخانا شەهیدان دبێژیت: چایخانا شەهیدان ل سالا ٢٠١٦ێ هاتیە ڤەكرن و ژ دەستپێكێ وەرە هەر ب ڤی ناڤی هاتیە نیاسین و ئەز ئێكەم كەس بووم د ناڤ باژێڕێ دهۆكێ دا كو كارێ چایچیاتیێ و دانانا تێشتێ ب ڤی شێواز و ستایلێ كەلتوریێ كوردەواری دەستپێكری. جهێ چایخانێ نوكە بوویە جهەكێ گەلەك دیار و ناسیار و ئەڤ چایخانە بووینە ئەگەرەكێ سەرەكی كو گەشتیار پتر روو ل بازارێ دهۆكێ بكەن وەكو گوهۆڕینا كەلتورێ جڤاكی و پێشوازیكرنا خێزانان و ئێك ژ گوهۆڕینێن هەرە دیار یێن جڤاكی ئەوە كو ئەڤرۆكە چایخانا شەهیدان بوویە جهێ حەوانەوەیا خێزانان ژی.
مەتین دۆسكی خۆدانێ چایخانە و تێشتخانەیا شەهیدان دبێژیت: بەری نوكە نە چێدبوو خێزان بچنە چایخانێ، بەلێ نوكە كەلتورێ مە یێ هاتیە گوهۆڕین و چوونە ژۆرا خێزانان بۆ چایخانێ بوویە تشتەكێ ئاسایی و نۆرمال و نێزیكی 30 هەتا 40 چایخانە و تێشتخانەیان ل سەرانسەری باژێڕی ب ستایلێن جودا جودا هەنە.
زێدەتر ژی گۆت: چایخانا شەهیدان پتر ژ چایخانەكا ئاسایی، نوكە وەك مۆزەخانەكێ لێ هاتیە. ئەڤ جهە سەرنجا گەشتیارێن بیانی و ئەجنەبی راكێشایە، ب رادەیەكێ كو چ جهـ هندی ڤێ چایخانێ مێهڤانێن بیانی و ئەجنەبی وەرناگرن.
ئەڤە ژی ژبەر تایبەتمەندیا كەلتورێ كوردەواری و ناڤ و مێژووا شەهیدانە و هەروەسا، ئەڤ چایخانە خودان مێژووەكا سیاسی و فەرمی یا دەوڵەمەندە؛ ئەڤە ئێكەم چایخانەیە ل سەرانسەری كوردستانێ كو سەرۆك مەسعود بارزانی سەرەدانا وێ كریە، و دیسان ئێكەم چایخانەیە كو ژ لایێ پەرلەمانێ كوردستانێ ڤە هاتبیتە خەلاتكرن.
مەتینی ئەو چەندە ژی گۆت: سێنیا تێشتێ پێكدهێت ژ نێزیكی چاردە هەتا پازدە تشتان تێدا هەنە و بهایێ هەر سینیەكێ بۆ هەر نەفەرەكی ب تنێ پێنچ هزار دینارە یان كێمتر. دوپات كر ژی كو پاقژی یا كارێ مە مەرجێ سەرەكیە، و لژنەیێن چاڤدێریێ بەردەوام سەرەدانا مە دكەن و رێنمایێن ساخلەمیێ ب تەمامی دهێنە جێبەجێكرن.
مامۆستا ڕێوار جەمال ئامێدی بسپور و شارەزا د بوارێ گەشت و گوزارێ دا گۆت: تێشتخانێن فلكلۆری ل دهۆكێ ستوونەكا سەرەكی یا گەشتیاریا كولتووری نە و گەشتیار دەمێ سەرەدانا باژێری دكەتن بتنێ ل جهێن مودێرن ناگەڕیێت، بەلكو دڤێت تشتەكێ ڕەسەن تاقی بكەت. ڤان جها شیایە داب و نەریتێن خوارنێ یێن كوردی بپارێزن و ببنە سیمایەكێ گەش یێ گەشتیاری و بێگومان خوارنێن وەك (قەیماد، پەنێرێ كوردی، هێك و ڕۆن ب دۆشاڤ و تەحین و قەلی و ژاژی یان مرەبا بهان) ژ پێكهاتێن سەرەكی نە. ئەڤ خوارنە ژبەر كو ژ كەرەستێن سروشتی یێن گوندێن دەڤەرێ دهێنە بەرهەڤكرن، تامەكا جودا ددەنە تێشتێ كو چ جهێن دی یێن مودێرن نەشێن وێ تامێ پێشكێش بكەن.
زێدەتر گۆت ژی: ئێك ژ خالێن بهێز یێن ڤان تێشتخانان ئەوە كو بهایێ وان گەلەك د گونجاینە (بۆ نموونە، تێشتەكا تەمام بۆ هەر كەسەكێ ل دۆورێن ٥ هزار دینارانە). ئەڤ ئەرزانی و كواڵێتییا بلند دبنە ئەگەر كو گەشتیارێن ناڤخۆ و بیانی بێی دوودلی سەرەدانا ڤان جها بكەن گۆت: پێشنیارا من ئەوە كو ل پاڵ پاراستنا تاما خوارنێ، گرنگیەكا مەزن ب دیزاینێ ناڤخۆ یێ فلكلۆری بدەن (وەك بەرهەڤكرنا كەلوپەلێن كەڤن، ڕاخستنا فەرشێن كوردی). هەروەسا، پێشكێشكرنا خزمەتگوزاریێ ب جلوبەرگێن كوردی دێ ئەزموونا گەشتیاری دەوڵەمندتر لێ كەت.
رێواری ئەو چەندە گۆت: پێدڤی یە ڕێبەرێن گەشتیاری یێن پارێزگەهێ ڤان جها بێخنە د ناڤ نەخشێ گەشتیاری دا. ڕۆلێ میدیایێ ژی گەلەك یێ گرنگە بۆ نیشاندانا ڤان جها ب ڕێكا ڕاپۆرت و دیكیۆمێنتاریان، دا كو پتر خەڵك ل دەرڤەی هەرێمێ بنیاسیت.

سالار محەمەد دۆسكی:

5-6

نێزیكی ئێڤاری ئە ژووردا هاتینە بێلیزانێ‌ و هێشتا دونیا یا روونە و كەرێن تەرش و كەوالی ل وێرێ‌ هەنە و ئاگرێ‌ ب مالا نە ڤە و خەلكی تەرش و كەوالێ‌ خوە هێلاینە و دبێ‌ دخودانن و پێشمەرگەێن زیرەك ل گەل مە هەبوون و ئەو زەم زەمیێن ئاڤێ‌ هەبوون و پێشمەرگەی ئاڤ پێ‌ ڤەدخار زەم زەمیێن خوە ئینان و پەز بخوە دوتن و شیركرنێ‌ و ئەو زەم زەمی تژیكرن و هەر هندەك ژ مە جانتەك ل مللی بوو و ئەو نانێ‌ هشك و هویرێ‌ مایە لبنێ‌ جانتی دا مە بخوە كرە ئامانەكی ل گەل شیرێ‌ وی پەزی و مە پێ‌ خوار و هندەك هەڤالان گۆتن دا سەحكەین گوندی و مەزانی تەقدما لەشكری و چەكدارێن بەعسیا هاتینە گوندی و ئاگر بەردایێ‌ و كەسەك ل ڤێرە نینە و ئەم ل ناڤ گوندی گەریاین و من پیرەمێرەك و پیرەژنەك ل وێرێ‌ دیتن و بێهنەكێ‌ ل گەل ئاخفتن و بتنێ‌ خانیا وان نەهاتبوو سوتن و من پرسیار ژێ‌ كر بۆچی خانیێ‌ وە نەهاتیە سوتن؟ ئەوا گۆت باوەر بكە هندەك هاتن و جامێر بوون و گۆتن ئەم خانیێ‌ هەوە ناس وژین و هەما ئەم هێلاین و چوون و ئەم گەلەك نەماین و ئەم هاتینە دەف هەڤالێن خوە و ئەم هەمی كومبووینە سەرئێك و مەغرەبەكا درەنگ بوو و ئەم هێدی هێدی هاتین و دەرباز بووین مە گۆت بەلكی ل ڤێرە چەكدارێن حوكمەتێ‌ نەبن و ئەم دەكەرفتین و جهەكی دگۆتنێ‌ دەشتا تشیشێ‌ و پرۆژەكێ‌ سێڤان بوو و حوكمەتێ‌ خوە دایە وێ‌ دەڤەرێ‌ ب بهانا وێ‌ چەندێ‌ كو پێشمەرگەی ئاگەهـ ژێ‌ نەبیت و مە خوە نێزیك كر، و تەماشەكرێ‌ ئەو لەشكر هەمی وەكی كەرێن پەزی دخەون و ئەوا هاژێ‌ نەبوو ئەم نێزیكی وا بووینە و مە پیچەكێ‌ رێكا خوە ڤە گوهاست و ئەم ئەو پێشمەرگە پشت جادێ‌ كەفتین و هە ل دانێ‌ شەڤێ‌ ژی ترۆمبێل دهاتن و دەرباز دبوون و ئەم سەركەفتینە پشتا جادێ‌ و مە هزر كر دێ‌ خەلكی بینین پاشی مە نەدیتن و ئەم ب رێ‌ كەفتین و هاتین و هاتین هەتا گەهشتینە سەر سنوری و خەلكێ‌ مە گەهشت بوو سەر سنوری و دەمێ‌ ئەم گەهشتینە سەر سنوری مە نەزانی دێ‌ چ كەین چونكە مە چ پەیوەندی ل گەل سەركرداتیەتیێ‌ نەمابوون و مە نەبوون و مە پرسیارا بەرپرسێن خوە كر كا كیڤەنە و كیڤە چووینە كەسەكێ‌ نەدزانی و هەر هەمان دەم كەسەكێ‌ بوومە ب دروستاهی ژی نە دگۆت و كەسەكێ‌ پێزانین ل سەر نەبوون و هندەك چووبوونە ئیرانێ‌ و هندەك ژی رەنە ل وارا بووینە و مە نەدیت بوون بەلكو وەكی رۆژا حەشرێ‌ بوو و بتنێ‌ قورتالكرنا روحێ‌ بوو و ئەو هێزا هاتیە دەڤەرێ‌ گەلەك ژ تاقەت و هێزا مە مەزنتر بوویە و هەمی بزاڤ و پێكولێن حوكمەتا بەعس دخراب بوون دەرحەقی مللەتێ‌ كورد، درەنگی شەڤێ‌ هندەك هەڤالێن مە مانە ل وی ئالی و حوكمەتا توركیا هات ئەو دورپێچكرن و ئەم چووینە ئالیێ‌ دی حوكمەت هات ئەم ژی دورپێچكرین و ئەڤێن چەك ڤێ‌ چەكێن وان رۆژا دی گۆتێ‌ هەرن نەمینە ل دەڤەرێ‌ و ئەوانژی چەكێن خوە ڤەشارت بوون و ئەم ژی چووینە ئەوان گوندان و خێزان و زارۆك ژی هەمی ل ئەوان گوندان بوون و مە چەكێ‌ خوە ڤەشارت بوو و ئەم ب چەك ڤە چووینە ناڤ ئاخا توركیا و رەوشەكا ئالوز بوو وی دەمی فرۆكە هاتبوونە ئەوان دەڤەرا و رەنگەكێ‌ جودا بوو، هێشتا من خێزان و زارۆكێن خوە نەدیت بوون و رۆژا سیێ‌ و چارێ‌ من شنی پرسیارا زارۆكێن خوە كرن و مە پرسیار كر و ئێكی گۆت زارۆكێن خوە ل گەرمیسی نە وئەم چووینە گەرمیسی و نێزیكی 20 رۆژا ئەم ماینە ل وێرێ‌ و ئەڤە نە گوند بوون ژی هەما هندەك عەرد بوون وێ‌ هزرێ‌ بكە 13 هەیڤێ‌ لێبورین ئیراقێ‌ دەركر بوو و پشتی بورینا 20 رۆژا حوكمەتا توركیا ئەم ئاگەهدار كرین كو كەمپ دروستكرینە و دێ‌ مە ڤەگوهێزنە ناڤ ئەڤان كەمپان دا و ئەم هاتینە ڤەگوهاستن بۆ كەمپا دیاربەكر و نێزیكی سێ‌ سالان ئەم وەكی هەر خێزانەكا خەلكێ‌ كوردستانێ‌ دناڤ ئەوێ‌ كەمپێ‌ دا مە ژیان دەربازكر، و هەتا سەرهلدانا سالا 1991 دەستپێكری ل كوردستانێ‌ و هەیڤا چار ئەز هاتمە كوردستانێ‌ وی دەمی من دو زارۆك هەبوون و من خێزان و زارۆكێن خوە هێلان وەكی پێشتر من ئاماژە پێكری هاتمە دەڤەرێن ئازادكر و ل پائیزێ‌ زڤریمە ناڤ خێزانا خوە و پشتی چوویم من دی تمە زارۆیەكێ‌ دی زێدە بوویە و خودێ‌ ئەو كەرم ل گەل مە كریە، و من ناڤێ‌ وی كورێ‌ خوە كرە ئازاد و كورەكێ‌ دی من ل وێرێ‌ ب بوو بەری ئازادی من ناڤێ‌ وی كر بوو تێل پێژان ئانكو تێلە پێژانێن مە بوون، و دەمێ‌ من ناڤێ‌ ئازادی دانای ب وێ‌ ڕامانێ‌ كو ئەم وەك مللەتێ‌ كورد ژبن دەستێ‌ زولم و ستەمێ‌ رزگار بووین، و مە ناڤێ‌ وی كرە ئازاد، یا بەری وێ‌ مە ناڤێ‌ وێ‌ كربوو پێلا چونكە مە نەزانی چارەنڤیسێ‌ مە دێ‌ چەوا بیت، و چەوا و دێ‌ چ كەین و دێ‌ كورد رەڤین و چ پلان ل سەر مللەتێ‌ كورد دێ‌ هێتە بجهئینان و لەوما مە ئەڤ ناڤە دانا ل سەر.
هەمان پێشمەرگەیێ‌ هەر دو شۆڕشێن ئیلۆن و گولانێ‌ بەحسێ‌ ژیانا كەمپا دیاربەكر كر، و گۆت: ژیانا كەمپا دیاربەكر گەلەك یا نەخوش بوو و هەیڤێن دەسپێكێ‌ ئێكجا ژیان یا نەخوش بوو، و ژیان دناڤ سیمەی دا بوو و پولیس ل بەر بوون، و نەهێلا خەلك دەركەڤیت و ماوەكی ئەم ماینە لبن چادرا و دووڤدا ئەم ئیناینە ئانكە ڤەگوهاستینە ناڤ خانیان و پشتی ئەم هاتینە ناڤ خانیان و بورینا ماوەكی ئێدی رێك هێدی هێدی هاتەڤەكرن و گۆتن هەر كەسەكێ‌ دڤێت بخوە بچیتە كار بكەت دشێت بچیت بەلێ‌ ئەڤە ژی هەر لبن فەرمانا حوكمەتا توركیا بوو، سپێدێ‌ دا ب رێزبن و چنە دەڤ پولیسان ناڤی مرۆڤی وەرگریت، و دووڤدا تە ماڤ هەبوو، بچیە ناڤ باژێری بخوە كار بكەی، و داهاتەكی بۆ زارۆكێن خوە پەیدا بكەی، بەری ئەم بچینە كاری ژیان ل كەمپان نەبوو و بتنێ‌ هندەك نان و ئەرزاق دامە و بتنێ‌ ئەڤە دا نەمرین وەكی دی چ ژیان نەبوو، و پشتی ئەم چووینە كاری و پارەك كەفتیە دەستێ‌ مە ئێدی ئەم شیاین بخوە جلكان و فێقی و هەر پێدڤیەكا ژیانێ‌ بكرین، و ەكی ب كوردی دبێژن شنی روح لەشێ‌ مە داهات، وەك مە ئاماژە پێكری پێشتر چ ژیان ل كەمپان نەبوو.
هەروەسا پێشمەرگەیێ‌ هەر دو شۆڕشێن ئیلۆن و گولانێ‌ بەحسێ‌ بیروەریێن خوەش ل كەمپا دیاربەكر كر و گۆت: ژیانا هەڤژینێ‌ بەردەوام ل كەمپێ‌ دهاتە پێكئینان و گەلەك كور و كچ چونە دناڤ ژیانا هەڤژینیێ‌ دا و گەلەك ژی ژ نەچاربووینە و گەلەك خێزانا ناڤێن خوە نڤێسی بوون و دڤیا بچنە دەرڤە و ئەگەر كچەك هەبا دڤیا كچا خوە بدەتە كەسەكی بەری بچیت، و ئەگەر مالەكێ‌ ژی كوڕەك هەبا ئێكسەر ئەو كچ دا ل وی كوڕی هێـتە ماركرن، و دووڤدا ئەو خێزان دا چیت و گەلەك خێزان ژ كەمپێ‌ بەرەڤ دەرڤە چوون و خەلكێ‌ مە دشیا كچێن خوە بەتە دەرڤە لێ‌ جڤاكێ‌ كوردەواری هوسا ئاڤا بوویە و خەلكی دڤیا كچا خوە بدەتە مرۆڤەكێ‌ خوە و خوە سەر راست بكەت، و پاشی بچیتە دەرڤە و هزر كرن دێ‌ باشتر بیت ئەگەر خێزانێ‌ پێك بینت، دەمێ‌ دانیال میترانی خانما ئێكێ‌ یا وەلاتێ‌ فەرنسا یا وی سەر دەمی سەرەدانا كەمپێ‌ كری، خەلكی و تایبەت بەرپرسێن كەمپێ‌ داخواز ژێ‌ كر ئەگەر دشیانێن وێ‌ دا بیت هندەك خێزانا ڤە گوهێزیت دەرڤە و جارا ئێكێ‌ هاتبوو دیاربەكر و گۆت هوون دناڤ خانیان دانە و هەر خانیەكی 30 مرۆڤ تێدا دژیان و گەلەك خانیان زێدەتر ژی بوون دو ژوور و هولەك بوون وهندەك خانیا خێزان بووش بووینە رەنگە دو خێزان ل خانیەكی دا بوون و هندەك خێزان ژی بچوویك بوون رەنگە شەش بۆ حەفت خێزانا دناڤ خانیەكی د اژیانا خوە دەربازكربا و ی دەمی گەلەك خێزان چوونە دەرڤە، فەرمانا چوونا دەر ڤە بۆ من دەركەفت بەلێ‌ ب دلێ‌ دایكا من نەبوو و خێزان و زارۆك دا مینن وەك پێشتر من ئاماژە پێكری چوونا دەرڤە ب دلێ‌ دایكا من نەبوو و هوسا هزر كر دێ‌ چەوا قەستا ناڤ كوفرێ‌ كەن و من ژی خاترا وێ‌ گرت و نەچووم و هەمان دەم سەرهلدانا 1991 ژی ل كوردستانێ‌ دروست بوو و ئەم زڤرینە كوردستانا ئازاد.