دایەخان بۆتانی

جاران دەمێ ئەز ل روینشتنێن ژنان د روینم، گەنگەشە لدور وێ یەکێ دهێنە کرن کا ئایا ژیانا د مالا خەسی و خەزویری دا باشترە یان ژیانا جودابوون و سەربخۆیی.
ئێک دبێژیت: خوزی ئەز هەر ل مالا خەسویا خۆ و د ناڤ پەرژانێ وان دا مابام دا هاریکاریا من کربا و ئەز پاراستبام!”، و یا دی ژی ژدل دبێژیت: ئەو رۆژا ئەز ژ مالا خەسویا خۆ دەرکەڤتیم، هەروەکو ژ نوی ژ دایک بوویم و بۆ من جیهان ب ڕەنگێن خۆ یێن ڕاستەقینە دیار بوو! ئەڤ مژارە بتنێ کێشەیەکا جهی نینە، بەلکو ململانێ یە ل سەر شێوازێ ژیان و هەبوونێ و هەڤڕکیەکا کەڤنە دناڤبەرا تێگەهێ «خێزانا گشتگیر» و بها و پیرۆزیا «ئازادیا تاکەکەسی» دا.
ئەرێ ب راستی ئەم دشێین بێژین کیژ رێک یا درستە؟ یان هەر رێکەکێ بهایێ خۆ هەیە؟
بێگومان، هزرا ژیانێ دناڤ خێزانەکا مەزن دا، دیمەنەکێ گەرم و پڕی ڤیان و پشتەڤانی دئینیته بەر چاڤان. ل دەستپێکا هەڤژینیێ، دەمێ بویک و زاڤا هێشتا وەکو دوو کۆترکێن کێم شارەزایی کو مژویلی ئاڤاکرنا هێلینا خۆنە، هەبوونا پەرژانەکێ پاراستیێ خێزانی، هەستەکێ ئارامیێ ددەت. ژنەکا گەنجا ژنوی بوویە دایک، دناڤ ڤێ مالا مەزن دا، ئەو هەست ناکەت کو ل بەرامبەر ئەرکێ گرانێ خودانکرنا زارۆکی یا بتنێ یە؛ بەلکو دایک و خویشکێن هەڤژینێ وێ، دبنە باشترین پشتەڤان و شیرەتکار بۆ وێ.
هندەک جاران دەمێ زارۆک یێ نەخۆش، دایک حەتا سپێدێ نەدنڤست، لێ دەنگێ پێ یێن خەسویا وێ کو دهاتە ژۆرا وێ و دگۆت” کچا من، تو بێهنا خۆ ڤەدە، ئەز دێ ل بەر روینم و دێ چاڤێ من لێ بیت، وێ هەمی ماندیبونا خۆ ژبیر دکر. بارێ گران یێ ئابوری، کرێیا خانی، مەزاختی… ئەڤە هەمی لسەر ملێن هەمیان سڤک دبن. لێ پرسیار ئەڤەیە: ئەرێ ئەڤ گەرماتیە یا بێ باجە؟ یان باجا وێ، حەلیان و بەرزەبوونا “ئەز”ی یە د ناڤ ناسناما “ئەم”ی دا؟.
سەردەم هاتیە گوهۆڕین. نڤشێ نوی حەز دکەت ب شێوازێ خۆ بژیت، ب ئیمزایا خۆ، خەونێن خۆ بنەخشینیت. ژیان د ناڤ خێزانەکا مەزن دا، گەلەک جاران واتە بێباربوون ژ تایبەتمەندی و سنوورێن تاکەکەسی. هەر لڤین و بڕیارەکا تە، دکەڤیتە ل ژێر چاڤدێریا هندەکێن دی. ئێدی “ئەز” نامینیت، بەلکو هەمی تشت دبیتە “ئەم”. ل ڤێرێ، ئەرێ ئەم دشێین لۆمەی کچەکێ بکەین ئەگەر ئەو هەست ب نەبوونا ئازادی و سەربخۆیی و تایبەتمەندیێ بکەت؟ ئەگەر ئەو بزاڤێ بکەت جهەکێ بچویک بۆ خۆ و هەڤژینێ خۆ ئاڤا بکەت، جهەک کو تێدا بشێن ب ئازادی هەناسێ بکەن؟ ژلایەکێ دیڤە، ئەرێ گونەها وان دایک و بابا چیە یێن کو هەمی ژیانا خۆ بۆ مەزنکرن و پەروەردەکرنا زارۆکێن خۆ تەرخانکری؟ ما دادپەروەریە کو ئەو جارەکا دی ببنە بەرپرس ژ کێشەیێن خێزانەکا نوی؟
ل دویماهیێ، ئەز باوەر دکەم کو هەڤژینی ب خۆ فێرگەهەکە. دەمێ بویک و زاڤا بتنێ دژین، ئەو نەچار دبن کو فێری ڕوی ب روی بوونا ئاستەنگان ببن. دبیت ل دەستپێکێ یا ب زەحمەت بیت، دبیت تووشی شاشیان ببن، لێ ئەڤە بخۆ گەوهەرێ پێگەهشتنێ یە.
ل ڤێرێ، ئەو فێری وێ یەکێ دبن کا چاوا پشت ب ئێک و دوو ببەستن، و کا چاوا کەسایەتیا خۆ یا سەربخۆ ئاڤا بکەن. سەربخۆیی، خۆ ئەگەر ل دەستپێکێ قورس و پڕی ئالۆزی ژی بیت، ل دویماهیێ دێ بەرهەمەکێ گەش و شرین هەبیت. چونکو ئەو مرۆڤێ دناڤ ئاستەنگان دا دەرباس دبیت، هێز و شارەزییەکا مەزن بۆ دروست دبیت کو د پاشەرۆژێ دا بشێت پشتبەستنێ ل سەر خۆ بکەت و و فێری بەزاندنا ئاستەنگان ببیت.
بلا ژیانا هەڤپشک ببیتە دەلیڤەیەک بۆ ئاڤاکرنا کەسایەتیێن بهێز، نەکو بتنێ بۆ ژیانەکا بێ ئاریشە و بێ بەرهەم. بلا ژیانا هەڤژینیێ نە بتنێ گەڕیان بیت ل کنار و زۆنێن ئارامیێ، بەلکو بلا ببیتە دەلیڤەیەک بۆ ئاڤاکرنا مرۆڤێن خودان ئیرادە و سەربخۆ، کو ب شانازیڤە بێژن: ئەم بووین، یێن کو مە ژیان ژنوی ئاڤا کری.

خەلەتیا هەرە مەزن کو گەلەک ژن دکەڤنە تێدا ئەوە کو رۆلێ زەلامێ خۆ دگێڕن، داکو بەرپرسیارەتیا ژیانێ ل سەر وی سڤک بکەن، وەسا هزر دکەن کو ئەڤ قوربانیدانە دێ حەژێکرنا زەلامی بو وێ زێدە کەت،
لێ راستیەكا سەیر هەیە و دڤێت بزانی؛ زەلام ب وێ ژنێ سەرسام نابیت یا کو رۆلێ پالەوانی دگێریت و هەموو بەرپرسارەتیان ل سەر ملێن خۆ هەلدگریت، بەلکو زەلام لدویڤ وێ ژنێ دگەڕیێت یا کو هەستا زەلامینیێ ل دەف وی زێدە کەت و رێگریێ لێنەکەت کو بهایێ خۆ و بەرپرسیارەتیا خۆ وەک زەلام بسەلمینیت.
ئاموژگاری؛
پشتەڤان بە، نەک جێگر! هەمو دەما بلا ل بیرا تە بیت، پەیوەندییا هەڤژینیێ یا سەرکەفتی ل سەر بنەمایێ هەڤسەنگیێ دهێتە ئاڤاکرن. قوربانیدانا ئێک لایەنی و بێسنور، هێزا زەلامی لاواز دکەت و وێ هەڤسەنگیێ ژناڤ دبەت.

زاخۆ، دلۆڤان هالۆ:

ڕاهێنەرەکا گەشەپێدانا مرۆڤی دیارکر کو هەڤژینێن نوکە ژلایێ لەشی ڤە نێزیکی ئێکن، لێ ژلایێ ڕوحێ ڤە ژ ئێك دویرن و گۆت؛ ئانکو د ئێك مال دا دژین وەکو لەش، لێ وەکو ڕح هەر ئێك یێ ل جهەکێ، هەڤژین پێدڤی ب پەیوەندیا ڕۆحێ نە.

ڕوژین ئامێدی ڕاهێنەرا گەشەپێدانا مرۆڤی دیار کر کو هەستکرن ب تنێبونێ د پڕۆسەیەکا هۆسا پیرۆز دا گۆپیتکا ژان و ئێشانێ یە، چونکی هەردو هەڤژین پەیوەندیا ڕۆحێ پشت گۆهـ دهاڤێژن و گۆت؛ “ئەڤ چەندە ژی دبیتە ئەگەرێ نەبونا دەربرینا هەست و هزران و گەنگەشەیێ و ئاخفتنا جوان و هەمبێز و حەزژێکرن و دلۆڤانی و چاڤدان و پالپشتی و هاریکاریێ دناڤبەرا وان دا.
ڕاهێنەرا گەشەپێدانا مرۆڤی دیار کر ژی، پێدڤیا مرۆڤان ژلایێ ڕۆحێ ڤە ب هندەك تشتان دیاردکەت، هەموو مرۆڤ وەکو ڕۆح د فیترەتا خۆدا پێدڤی ب ئەمانەتێ و دلۆڤانیی و ڕاستیێ و باوەریێ نە و گۆت؛ “ئەم پێدڤی ب ڕێزگرتن و ئاخفتنا خۆشین و یا ژ هەموویێ گرنگتر ژی ئەم پێدڤی ب هەڤالەکێ ڕۆحی نە”.
ڕۆژینێ د بەردەوامیا ئاخفتنێن خودا دیار کر کو نە هەر مالەکا ژ دەرڤە دیار بکەت یا ئاڤایە رامان ئەوە د ژوورڤە ژی یا ئاڤایە، هندەك جاران نێزیكترین کەس دوورترین کەسە د ناڤخۆیا مەدا و گوت؛ “چونکی بەهرا پتریا هەڤژینان بەردەوام مژویلی کارێن ژ دەرڤە و ژوورڤەنە و مژویلی خودانکرنا زاڕۆکان و چێکرنا خوارنێ و بەرپرسیارەتیا خێزانێ نە ب شێوەیەکێ گشتی”.
ڕاهێنەرا گەشەپێدانا مروڤی دیار کر کو ژیانا هەڤژینیێ پێدڤی ب چ موعجیزەیان نینە داکو یا سەرکەفتی بیت و گۆت؛” بەلکو پێدڤی ب دوو کەسایە کو ژ هەموو لایەنانڤە د هشیار بن و نابیت کەسەك ژ هەڤژینان هەوڵ بدەت ل سەر کیستێ لایەنێ دی خۆ بسەربێخیت یان زال بیت.”