موسا خالد

دابونەریت پێکڤە گرێدانا بەرێ و نوکە یا هەر جڤاکەکی نە، ل هەر جهەکێ و باژێڕەکێ یان گۆندەکێ، دابونەریتان ڕۆلەکێ مەزن د ڕێکخستنا پەیوەندیێن جڤاکی و پاراستنا ناسنامەیا مە دا دیتیە. ئەڤ بها و ڕێو رەسمێن ژ باب و کالان بۆ مە ماین، نیشانا ڕەسەناتی و ڕاستەقینە و ئێکگرتنا مە بوینە. بەلێ د سەردەمێ ئەڤرۆدا، سەردەمێ پێشکەفتنا تەکنۆلۆژیایێ و ڤەقەتیانا سنوران دناڤبەرا مللەتان دا، جڤاکێ مە د قۆناغەکا گۆڕانکاریێن بلەز دا دەرباز دبیت کو ئەڤ چەندە پرسیارەکێ چێدکەت: چەوان ئەرێنییا وان بپارێزین بێی کو ببینە ڕێگر ل بەرامبەری نوویکاری و گەشەپێدانێ؟
ژ لایەکێ ڤە، پاراستنا دابونەریتان دهێتە هژمارتن وەک بناغەیەک بۆ ڕاگرتنا سەروبەرێ جڤاکی، جڤاکێن ڕەسەناتیا خۆ بەرزە دکەن، ئاریشا بەرزەبوونا ناسنامەیێ ل دەڤ گەنجان دروست دبیت. نەریتێن مە یێن هەڕە جوان، وەک ڕێزگرتن ل مەزنان، پشتەڤانیکرنا ئێکودو د کەیف و نەخۆشیان دا و خێزان ژ وان بهایانە کو پێدڤییە ب هەموو شێوەیان بهێتە پاراستن، چونکی جڤاکێ مە ژ لێکڤەبوونێ و بتنێ بوونێ دپارێزیت.
ژ لایەکێ دیڤە، ژیان د راوەستیانێ دا نینە. گۆڕانکاریێن سەردەم پێدڤی ب هزرکرنەکا نوینە. هەموو دابونەریت وەک ئێک نینن، جاران هندەک نەریت هەنە کو ڕەنگە د سەردەمێ نوکە دا نەگونجن یان ببنه ڕێگر ل بەرامبەر گەشەکرنا تاکەکەسی و ب تایبەت گەنجان و ژنان، لەوما خۆ گونجاندن ب ڕێیا هزرکرنا ڕەخنەیی پێدڤیەکا ئەڤرۆیە، دا کو ئەوا مفادار بهێتە پاراستن و ئەوا ڕێگر ژی بهێتە ڕاستڤەکرن. گۆڕانکاری نە ب واتایا ژناڤبرنا بەرێ یە، بەلکو ب واتایا پێشخستنا وێ یە ب شێوەیەکێ کو دگەل پێدڤیێن ژیانا نوی بگونجیت. هەڤسەنگی دناڤبەرا هزرێ و نووژەنکرنێ دا هێزا ڕاستەقینەیا جڤاکی دیار دکەت.
داب و نەریت نە دیوارەکێ ڕەقە کو مرۆڤ خۆ د پشت دا ڤەشێریت، بەلکو بەشەکێ رەسەنایەتیا مەنه د جڤاکی دا. بۆ هندێ کو ئێکەتییا جڤاکێ مە بپارێزین، پێدڤیە ئەم ب هشیاری و عاقلمەندی دابونەریتێن خۆ ب پارێزین و لایەنێ جوان و پڕ بها ڕاگرین و بپارێزین، و ژلایەکێ دیڤە دەرگەهی ب کەیفخۆشی بۆ گۆڕانکاریێن ئەرێنی ڤەکەین کو خزمەتا گەشەکرن و پێشچوونا گەنجان و جڤاکێ مە دکەن. جڤاکێ ساخلەم ئەوە یێ بشێت کلتورێ خۆ یێ ڕەسەن بکەتە سێبەر بۆ گەشەکرنا نەوەیێن نوی، نە کو ببیتە ئەگەرێ راوستاندنا هیڤی و حەزێن وان، پاراستنا ڕەسەنایەتیێ دگەل قەبولکرنا نووژەنکرنێ، بڕبڕەیا پشتێ یا جڤاکەکێ سەرفەرازە، پێدڤیە ئەم کار بکەین بۆ جڤاکەکێ هشیار و گەشەکری کو بشێت دگەل پێشکەفتنا جیهانێ دا پێنگاڤان بهاڤێژیت بێی کو ڕاستیا خۆ بەرزە بکەت.

مووسا خالد

د جڤاكێ مە دا، ئاخفتن و پەیڤا مرۆڤی وەك سەنەدەكا بەرهەڤە، دەمێ‌ كەسەك دبێژیتە ئێكێ دێ ل فلان دەم و ل فلان جهی ئێكدو بینن، ئەڤە نەك بتنێ‌ ڕێكەفتنەكا ژڤانەكێ یە، بەلكو سۆزەكا دەڤكی یە. بجهئینانا ژڤانی و ل وەختێ خۆ هاتن، نیشانا ڕێزگرتنا مرۆڤی یە بۆ وەختێ خۆ و وەختێ بەرامبەر.
مخابن، ئەڤرۆ ل دەڤ هندەك كەسان بجهئینانا ژڤانی یا بوویە بابەتەكێ سادە، هندەك هەنە دبێژنە تە دێ ل دەمژمێر پێنجێ ئێكدوو بینن، بەلێ هەتا شەشێ ژی یان ژی هەر ناهێن و پەیوەندیەكێ ژی ناكەن! ئەڤ ڕەفتارە نیشانا وێ چەندێ یە كو ئەو كەسە نە ڕێزێ ل دەمێ تە دگریت و نە ژی ڕێزێ ل ئاخفتنا خۆ دگریت و دەمێ‌ تو ژڤانەكێ ددەی، ئەڤە بتنێ گیرۆبوون نینە، بەلكو تو پلانێن كەسێ بەرامبەر تێكدەدی و وەختێ وی ب هەروە دبەی.
د ژیانا ڕۆژانە و د ناڤ كار و خەباتێ دا، مرۆڤێ سەركەفتی ب وێ چەندێ دهێتە نیاسین كو د ئاخفتن و ژڤانێن خۆ دا یێ دروستە. هەكە تە نەشیا بجهبینی، ژ دەستپێكێ بێژە (ئەز نەشێم) یان هەكە كارەكێ نەچار ل پێش هات، بەری وەختێ ژڤانی پەیوەندیێ پێ‌ بكە و لێبۆرینێ ژێ بخوازە. ئەڤە ژی ڕێزگرتنە د ناڤبەرا مرۆڤان دا.
دیسان باوەری د ناڤبەرا مرۆڤان دا ب پەیڤێن مەزن دروست نابیت، بەلكو ب تشتێن بچووك یێن وەك بجهئینانا ژڤانی دهێتە ئاڤاكرن. كەسایەتییا خۆ ئاڤا بكە ب بجهئینانا ژڤانێن خۆ، دا كو خەلك ژی ب چاڤەكێ ڕێز و باوەری ڤە تە بـبـینت.
گرنگیدان ب ژڤانی و پاراستنا دەمی، ئێك ژ دیارترین نیشانێن كەسایەتییا بهێز و هەبوونا ڕێزێ یە ل دەڤ مرۆڤی و دەمێ‌ تو د ژڤانێ خۆ دا یێ دروست و وەفا بێ، تو ڕاستەو خۆ پەیامەكێ ددەیە بەرامبەرێ خۆ كو تو ڕێزێ ل دەم و ماندووبوونا وی دگری، د جڤاكێ مە دا، كەسێ ژڤانپێگیر هەردەم جهێ باوەریێ یە و گۆتنا وی یا گرنگە ل دەڤ هەموویان، لایەنێ بەرامبەر دەمێ‌ ببینیت تو بەری وەختی یان ل سەر دەقیا ژڤانی ئامادە بی، دێ زانیت كو تو مرۆڤەكێ بەرپرسیار و رژدی د كار و ژیانا خۆ دا.
بەڕۆڤاژی سستی و گیروبوون د ژڤانان دا، نەك بتنێ ناڤێ مرۆڤی تێكددەت، بەلكو باوەریێ ژی ل دەڤ خەلكی كێم دكەت، ژبەر هندێ دەما تو وەختێ كەسەكێ دی ببەی و ب هەروەی ب مەزێخی، هەر وەكۆ تو مافەكێ وی پێشێل بكەی، گرنگیدان ب ژڤانی رەفتارەكا شارستانی یە كو ئارامیێ و رێكخستنێ ددەتە هەموو كاران و كەسێ گرنگیێ بدتە ژڤانێ خۆ، هەردەم د دەرگەهێن سەركەفتنێ دا یێ پێشەنگە.

مووسا خالد

دەما ئەمریکا و هێزێن هەڤپەیمانان بڕیارا پاشڤەکێشانێ ژ ئێراقێ ددەن، ئاخفتنێن جودا ل سەر پاشەرۆژا ڤی وەلاتی پڕ ژ ئاریشە پەیدا دبن بۆ چەندین سالان ب هەبوونا ئەمریکا و هێزێن هەڤپەیمانان هەم کارتێکرن ل سەر هەڤسەنگییا هێزێ ل بەغدا هەبوو، هەم ژی وەک بارەک بۆ پاراستنا تەوازنا سیاسی و ئەمنی دهاتە دیتن. نوکە ب دوماهیک هاتن یان کێمکرنا ڤێ هەبوونا سەربازی، پرسیارا مەزن ئەوە ئەرێ ئێراق یا بەرهه‌ڤە خۆ ب خۆ بڕێڤە ببەت، یان ژی دێ کەڤیتە د ناڤ ڤالاهییەکا مەزنا سیاسی و ئەمنی دا؟ پاشڤەکێشانا هەڤپەیمانان بتنێ رووداوەکا سەربازی یان گۆڕینا زێرەڤانان نینە بەلکو گەلەک دەرئەنجامێن سیاسی و ئەمنی یێن ئالۆز ل پێشیا خۆ دهێلیت کو دشێن سیستەمێ حوکمرانییا وەلاتێ بەر ب ئارەستەیەکێ نەدیارڤە ببەت. مەترسییا هەرە مەزن ڤالاهییا هێزێیە ل ئێراقێ کو لایەنێن سیاسی د ناڤ خۆدا د بێ پەیمانن و دابەشبوونا مەزهەبی و حزبی زۆر گرۆپێن چەکدار دویر ژ یاسایی و نەبوونا ڤێ هەڤسەنگییا نیڤدەولەتی دێ بیتە ئەگەرا ناکۆکی و ململانێیان ل سەر گرتنا دەسەلاتێ.  زێدەباری ڤێ چەندێ، هەر دەما دەسەلاتا ناڤخوی لاواز ببیت یان هێزێن جیهانی پاشڤە بچن، وەلاتێن جیران و هەرێمی ڕاستەوخۆ هەول ددەن ڤێ ڤالاهییێ بۆ بەرژەوەندیێن خۆ پر بکەن و ئێراقێ بکاربینن وەک گۆڕەپانا شەری. ئەڤ دەستتێوەردانە دێ سەربەخۆییا بڕیارا نیشتمانی لاوازکەت و گرژییان زێدەتر کەت. ژ لایەکێ دی ڤە هەبوونا ڤالاهییا ئەمنی دێ بزاڤێن گرۆپێن چەکدار یێن توندڕەو چالاکتر کەتەڤە داکو دیسا بەلادەستیا خۆ ل دەڤەرێن سنووری یان ناڤ ئێراقێ دا بسەپێنن. ئەڤ هەمی ئالۆزییە دێ ئاستەنگێن مەزن ل پێشیا ئارامییا گشتی چێکەن، دیسان لایەنێ بازرگانی، وەبەرهێنان و بوارێن ئابووری ژی دێ بەرەڤ تێکچوون و سستبوونێ چن. ل دوماهیکێ، بۆ رێگرتنێ ژ ڤێ ڤالاهییا مەزن و ڕزگارکرنا ئێراقێ ژ تاریا پاشەرۆژێ یا گرنگە چەند پێنگاڤێن بنەڕەتی بێنە ئاڤێتن. بەرێ هەمی هێزان، نزیکبوونا لایەنێن سیاسی یێن ناڤخۆ دەست ژ بەرژەوەندیێن خۆ بەردەن و کارکرن بۆ ئێکگرتنێ و بڕیارێن نیشتمانی ب سەربەخۆیی بێنە دان. ژ لایەکێ دی ڤە پێدڤییە سۆپا و هێزێن ئەمنی ێن ئێراقێ ب شێوازەکێ پرۆفێشنال بێنە ڕێکخستن دا کو بتنێ وەفادار بن بۆ وەلاتی و نە بۆ حزب و گروپان، دیسان موکمکرنا پەیوەندیێن نێڤدەولەتی ل سەر بنەمایێ ڕێزگرتنا دوولایەنە دێ رێگریێ گریت ژ هندێ کو کەس ژ دەرڤە دەستتێوەردانێ د کاروباراندا بکت. نووژەنکرنا سیستەمێ ئابوری و پەیداکرنا لێبۆرینێ د ناڤبەرا پێکهاتەیان دا دێ بیتە پەیوەندییەکا قایم بۆ ئارامییا جڤاکی. ئەگەر ئەڤ رێکارە ب حەکمانە بێنە جێبەجێکرن، ئێراق دێ شێت ڤێ قۆناغێ ب سەرکەفتن دەرباز کەت و وەلاتێ خۆ ژ ڤالاهییێ و ئالۆزییان بپارێزیت .

مووسا خالد

شەڤەکا درەنگ بوو. بێدەنگیەکا سار ب سەر ژۆرا ئازادی دا هاتبوو و بتنێ دەنگێ نزم ژ کۆلانێ دەهات. ل سەر مێزا وی یا داری، بتنێ پەڕەکێ کاغەزا سپی و قەلەمەکێ ڕەش هەبوون. ئازاد ڕوونشتیبوو و بەرێ خۆ دا وێ کاغەزێ. وەکی جیهانەکا بەرفرەهـ و بێدەنگ بوو کو چاڤەڕێ دکر ئێک تشتەکی ل سەر وێ کاغەزێ بنڤێسیت و نەهێلیت یا ڤالا بیت.
ئازادی دەستێ خۆ درێژکر و قەلەم هەلگرت. ل دەستپێکێ دودل بوو و دەستێ وی سست بوو. ترسا هندێ د دلێ وی دا بوو کو نەشێت تشتەکێ جوان بنڤێسیت و وێ کاغەزا سادە تێکبدەت. بەلێ هێدی هێدی، سەرێ قەلەمی دانا سەر کاغەزێ و ئێکەم پەیڤ نڤێسی، ئەو پەیڤە وەکی پێنگاڤەکا ڕەش بوو ل سەر بەفرەکا سپی. ئەو پێنگاڤێن ڕەش، بتنێ پەیڤ نەبوون، بەلکو چیرۆکا ژیانا وی بوون. هەر دێرەکا وی دنڤێسی، بیرهاتنێن ڕۆژێن چوویی بوون، خەمێن وی یێن کو کەسێ ئاگەهـ ژێ نەبووی، کەنی و کەیفێن وی یێن کورت و ئەو خەونێن د نیڤەکا ڕێکێ دا مابوون.
شەڤ بەر ب دوماهیکێ دچوو، بەلێ قەلەم ژ دەستێ وی نەدکەت. ئازادی هەست دکر کو ب هەر پەیڤەکێ، بارەکێ گران ژ سەر دلێ وی کێم دبت. کاغەزێ ب سپیاتیا خۆ هەمی خەمێن وی وەرگرتن و بێدەنگ ما. قەلەمی ژی ب ڕەشاتیا خۆ، ڕاستیا ژیانا وی نیشان ددا. دەما ڕۆژ هەلات و ڕۆناهی کەتیە ناڤ ژۆرێ، ئازادی ب وەستیانەکا خۆش سەحکرە کاغەزێ؛ ئیدی ئەو کاغەز یا ڤالا نەمابوو و ببوو قودیکەك کو ژیانا وی تێدا زەلال دیار دبوو. وی دەمی باش تێگەهشت کو ژیانا مە هەمیان وەکی ڤێ کاغەزێ یە، لاپەرەکێ سپییە و ئەم ب پێنگاڤێن خۆ یێن ڕەش – چ باش یان خراب – چیڕۆکا خۆ تێدا دکێشین.
ئەوێ سپێدێ، ئازادی هەست ب ئارامیەکا نەدیار دکر، وەکی بارەکێ چەندین سالان ژ سەر ملێن وی ڕاببیت و تێگەهشت کو ترس ژ دەستپێکرنێ ل بەر چاڤێن وی بتنێ مژ و ئاشۆپەك بوو، بەلێ د ناڤ هەر پێنگاڤەکا ڕەش دا هێزەکا نوی یا ڤەشارتی هەبوو. ئیدی ئازادی نە ژ کاغەزا سپی دترسا و نە ژ پێنگاڤێن تاڕی، چونکی دزانی هەتا ڕەشاتی نەبیت، ڕۆناهی ل سەر پەڕی دیار نابیت.

مـووسـا خـالـد

ل گه‌ل بۆرینا ٦٥ سالان ب سه‌ر ده‌ستپێكرنا شۆره‌شا ئیلۆنێ، د مێژوویا گه‌لێ كوردی دا، هنده‌ك ڕوودان هه‌نه‌ كو بتنێ نه‌ پێشهاته‌كا سه‌ربازی یان سیاسی بوون، به‌لكو بوونه‌ وه‌رچه‌رخانه‌كا بنه‌ره‌تی د ناسنامه‌ و خه‌باتا مه‌ یا ڕزگاریخوازی دا. ل سه‌رێ لیستێ ژی شۆرشا ئیلۆنا پیرۆز یا سالا 1961 دهێت. ئه‌ڤ شۆرشه‌ ب سه‌ركردایه‌تیا «جه‌نه‌رال مه‌لا مسته‌فا بارزانیێ نه‌مر» ل دژی زولم و زۆرداریا حوكمه‌تێن ئێك ل دووڤ ئێكێن ئیراقێ ده‌ستپێكر و بوو هه‌وێن ئێكگرتنا گه‌لێ كورد ل هه‌می پارچه‌ و ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ.
گرنگیا شۆرشا ئیلۆنێ د هندێ دابوو كو شییا هه‌می ته‌خێن جڤاكی ژ مامۆستا، قوتابی، زانایێن ئایینی، جۆتیار و گوندیان ل بن ئێك ئالا و ئارمانج كۆم بكت. پێشمه‌رگه‌ی د ڤێ شۆرشێ دا مێژوویه‌كا پڕ ژ سه‌ربه‌رزی و قاره‌مانه‌یه‌تی تۆماركر. ب كێمترین چه‌ك و ئامرازێن سه‌ربازی ل هه‌مبه‌ر سۆپایه‌كێ ب چه‌كێ گران ململانێ كر و ڕاده‌ستبوونا وێ ڕه‌تكر. زیره‌كیا سه‌ركردایه‌تیا شۆره‌شێ د هندێ دابوو كو بتنێ به‌رسڤا چه‌كی ب چه‌كی نه‌دا، به‌لكو خه‌باته‌كا دیپلۆماسی و سیاسییا مه‌زن ژی بڕێڤه‌برن. ئه‌ڤه‌ ژی بوو ئه‌گه‌ر كو حوكمه‌تا به‌غدا نه‌چار ببیت دانپێدانێ ب مافێن گه‌لێ كورد بكت و سه‌رئه‌نجام ڕێككه‌فتننامه‌یا مێژوویی یا ۱۱ی ئادارا ۱۹۷۰ێ بێته‌ ئیمزاكرن. ئه‌ڤ رێككه‌فتنه‌ ئێكه‌م به‌لگه‌نامه‌یا فه‌رمی بوو كو حوكمه‌تا ئیراقێ خۆدانا ئوتونۆمیێ بۆ كوردان په‌سه‌ند بكت، كو ئه‌ڤه‌ ب خۆ سه‌ركه‌فته‌كا مه‌زن بوو د وێ سه‌رده‌می دا.
ده‌ورێ ئافره‌تان و خه‌لكێ سڤیل ژی كێمتر نه‌بوو ژ پێشمه‌رگه‌ێن ناڤ سه‌نگه‌ران و گوند و باژێرێن كوردستانێ ب بوونه‌ پشته‌ڤانێ سه‌ره‌كی یێ شۆره‌شێ و پشته‌ڤانیا گشتی یا جه‌ماوه‌ری هێزه‌كا وه‌سا دابوو بزاڤا ڕزگاریخوازی كو ئاسته‌نگێن هه‌رێمی و نیڤده‌وله‌تی ژی نه‌شیان ئیراده‌یا وێ بشكێنن.
قوربانیدانا هزاران شه‌هید و ئاواره‌بوونا خه‌لكێ مه‌ ب به‌رزه‌ نه‌بوویه‌، به‌لكو بوویه‌ ستوونا ئاڤه‌دانكرنێ و ئازادییا ڤێ ئاخێ. ئه‌ڤ مۆڕال و گیانێ مێرخاسیێ یێ د ناڤبه‌را پێشمه‌رگه‌ و جه‌ماوه‌ریدا هه‌بووی، تابلۆیه‌كا پر ژ سه‌ربه‌رزیێ بۆ نه‌ڤیێن داهاتی هێلایه‌ دا كو باش تێبگه‌هن ئه‌ڤ ئازادی و به‌رده‌وامبونه‌ ب ساناهێ بده‌ستڤه‌ نه‌هاتییه‌.
یا فه‌ره‌ ل سه‌ر تاخا گه‌نج و ره‌وشه‌نبیران كو ب چه‌كێ زانست، خواندن و ئیكگرتنێ خزمه‌تا ئارمانجێن شۆڕه‌شێ بكن و ده‌ستكه‌فتێن ده‌ستكه‌فتی بپارێزن. پاراستنا ئێكڕێزییا ناڤمالیا كوردی و بكارئینانا هزرا وێ شۆڕشێ وه‌ك ئه‌ركه‌كێ نیشتمانییه‌ ل سه‌ر ملێ مه‌ هه‌میان. بیرئینانا مه‌ بۆ شۆره‌شا ئیلۆنێ بتنێ زڤرینه‌ك نه‌بوو بۆ مێژوویێ، به‌لكو به‌رده‌وامیدانه‌ ب ئیراده‌ و وه‌فاداریێ بۆ خوینا شه‌هیدێن سه‌ربه‌رز و سه‌ركرده‌یێ مێژوویی مه‌لا مسته‌فا بارزانی.

موسا خالد

د جڤاکێ دا، دیاردەیەکا نەخۆش هەیە بناڤێ “لۆمەکرن” ئەڤ دیاردەیە ب بێدەنگی و هێدی هێدی دچیتە د ناڤ پەیوەندیێن مە یێن ڕۆژانە دا و گیانێ ڕێزگرتنێ و نێزیکبوونێ دکوژیت. مخابن، لۆمەکرن بوویە ڕەفتارەکا بەردەوام بۆ گۆتن و ڕەخنەگرتنێ ل سەر گەلەک تشتان: ژ شێوازێ ئاخفتنێ و ئاخفتنا دروست یان شاش، جۆرێ جلکان، ڕێڤەچوونێ، هەتا دگەهیتە هەلبژارتن و بڕیارێن ژیانێ یێن تایبەت.
چ مفا د ڤێ ڕەفتارێ دا هەیە؟ د ڕاستی دا، چ مفا تێدا نینە، لۆمەکرن دبیتە ئەگەڕێ دلگرانکرنێ، دوورکەفتنا مرۆڤان ژ ئێکودو و دروستکرنا نەئارامیێ د جڤاکی دا. دەمێ کەسەک بەردەوام د بن گرانییا لۆمەیێن خەلکی دا بیت، ئازادیا هەلبژارتنێ و ئارامیا دەروونی ژ دەست ددەت. ل جهێ کو جڤاک ببيتە جهەک بۆ ئاڤاکرن و پشتەڤانیکرنا ئێکودو، دبیتە دادگەهەکا نەدیار کو تێدا خەلک بەردەوام ڕۆلێ دادوەری دگێڕن و سزایێن دەروونی ل سەر ئێکودو دسەپێنن.
ئەڤ لۆمەکرنا بەردەوام، شیانێن کەسایەتیێ دکوژیت و شیانێن داهێنانێ د ناڤ گەنجان دا بێهێز دکەت. گەلەک کەس ژ ترسا گۆتنا خەلکی و لۆمەیێن جڤاکی، دەست ژ خەونێن خۆ بەرددەن و دترسن پێنگاڤێن نوو ب هاڤێژن. مرۆڤ ناکەڤیتە د چ قۆناغەکا نوو یا ژیانێ دا بێی کو ڕووبەڕووی لۆمە و گۆتنێن دەورۆبەرێن خۆ ببیت. ئەڤە ژی وەک ژەهرەکا ڤەشارتی یە کو شیان و بەهرەیێن مە هەمیان لاواز دکەت و بەرهەمداریێ کێم دکەت.
ل جهێ کو ئەم بەردەوام تبلێن خۆ درێژ کەینە کێماسیێن ئێکودو، دەم هات بگەهینە وێ باوەریێ کو جیاوازی جوانییا ژیانێ یە. ڕێزگرتن ل ئازادییا تاکەکەسی د هەموو بواران دا، نیشانا پێگەهشتن و ڕەوشەنبیرییا جڤاکی یە. بلا ل شوونا لۆمەیێ و شکاندنا دلان، پەیڤێن پڕ ژ هیڤی و پشتەڤانیێ ل سەر لێڤێن مە بن؛ چونکە لۆمەکرن چ جاران نەبوویە ڕێیا ئاڤاکرن و چاکسازیێ، بەلکو ب تنێ دیوارێن دوورکەفتنێ بلندتر دکەت.
وەرەن دا ئەم هەموو پێکڤە ڤێ گۆڕانکاریێ ژ خۆ دەستپێبکەین و دەستێ ئێکودو بگرین بۆ ئاڤاکرنا کلتورەکێ پڕ ژ ڕێز و خەمخۆریێ. ب تنێ ب ڤێ چەندێ دێ شێین جڤاکەکێ ساخلەم و هزرڤەکری ئاڤا کەین کو تێدا ئازادییا تاکەکەسی دهێتە پاراستن و کەسێن بەهرەمەند دبنە خودان هێز و هەلوێست.

موسا خالد

خێزان بنەمایێ سەرەکی یێ ئاڤاکرنا هەر جڤاکەکێ ساخلەم و پێشكەفتییە، ئەو ڕێیا ئەم زارۆکێن خۆ ل سەر پەروەردە دکەین، ڕاستەوخۆ کارتێکرنێ ل پاشەرۆژا جڤاکێ مە دکەت، پێگەهاندنا کچ و کوڕان ل سەر بنەمایێ یەکسانی و ڕێزگرتنا هەڤپشک نە بتنێ مافەکێ سەرەکی یێ زارۆکانە، بەلکو پێدڤییەکا بنەڕەتییە بۆ ئاڤاکرنا جڤاکەکێ تێگەهشتی، دادپەروەر و دوور ژ جوداهیێ، دەمێ زارۆک ل سەر هندێ مەزن دبن کو ئێکدو وەک هەڤ ببینن و ڕێزێ ل شیان و مافێن ئێکدو بگرن، زەمینە بۆ دروستکرنا پاشەرۆژەکا ڕونتر دهێتە خۆشکرن.
ل زۆربەیا جڤاکان، دابونەریت کارتێکرنەکا مەزن ل سەر هزر و پەروەردەیا زارۆکان دکەن و جاران ڕاهێنان و پەروەردەیەکا جودا ددەنە کچ و کوڕان، ئەڤ جوداهیە تەکەزێ ل سەر ڕۆلێن نەگۆڕ دکەت، بۆ نموونە کوڕ دهێتە فێرکرن کو پێدڤییە توند و خودان بڕیار بیت، و کچ دهێتە پەروەردەکرن کو بێدەنگ و بێ دەستهەلات بیت. ئەڤ تێگەهشتنە زیانێ دگەهینیتە هەردوو لایان و ڕێگریێ ل گەشەکرنا دروست یا کەسایەتییا وان دکەت.
پەروەردەکرنا سەرکەفتی ئەوە کو خێزان کچ و کوڕان وەک هەڤ ببینیت و د هەموو دەلیڤان دا یەکسانیێ بپارێزیت وەك:
-1 دابەشکرنا ئەرکان دناڤ خێزانێ دا: پێدڤییە ئەرکێن مالێ (وەکی پاقژی، چێکرنا خارنێ و ڕێکخستن) نەبنە ئەرک ل سەر ملێ کچێ بتنێ، بەلکو کوڕ ژی هەمبەر ئەڤان ئەرکان بەرپرسیار بن. ئەڤە هزرەکا ڕاست ل جەم کوڕی چێدکەت کو کارێ مالێ شەرم نینە و بەرپرساتیەکا هەڤپشکە.
-2 گەشەپێدانا هزرکرنێ و دەرفەتێن خواندنێ: پێدڤییە کچ و کوڕ ب یەکسانی بهێنە هاندن بۆ خواندنێ، ئارمانجێن مەزن و دروستکرنا بڕیارێن سەربەخۆ. نابیت خەون و شیانێن کچکێ بهێنە کێمکرن یان سنوردار کرن.
-3 فێرکرنا ڕێزگرتنێ ژ ئاخفتنا و ڕەفتارێ: فێرکرنا کوڕان کو ڕێزێ ل سنورێن کچێ و کەسایەتییا وێ بگرن، و فێرکرنا کچان کو ب باوەریڤە بەرگریێ ژ ماف و ئاخفتنا خۆ بکەن.
چارەرسەری بۆ گەهشتنێ ب جڤاکەکێ دوور ژ جوداهیێ، پێدڤییە چەند پێنگاڤێن پرۆسەیی و کرداری بێنە هاڤێتن:
-1 رۆلێ نموونەیی یێ دایک و بابان: پێدڤییە دایک و باب ب خۆ ببنە مۆدێل، دەمێ زارۆک د مالدا ڕێزگرتنا هەڤپشک دناڤبەرا دایک و بابێ خۆ دا دبینن، ب درستی فێری یەکسانی و ڕێزگرتنێ دبن.
-2 تێکەلکرنا پروگرامێن پەروەردەیی: گرنگە قوتابخانە ب رێیا پەرتوک و چالاکییێن پەروەردەیی یەکسانیێ د ناڤبەرا کچ و کوڕان دا بچینن، دا کو سنوورێن جوداکاریێ و نێرینێن کەڤن یێن جڤاکی بشکێنن و دەلیڤەیەکا وەکهەڤ بدەنە شیانێن هەردوو ڕەگەزان.
-3 هشیارکرنا جڤاکی ب ڕێیا میدیایێ: بکارئینانا کەنالێن ڕاگەهاندنێ، ڕێکخراوێن جڤاکێ مەدەنی و تۆڕێن جڤاکی بۆ ئاڤاکرنا هزرا یەکسانیێ و بەلاڤکرنا هشیارییێ ل سەر زیانان و چارەسەرکرنێ.
پێگەهاندنا کچ و کوڕان ل سەر یەکسانیێ نە بتنێ خزمەتا تاکەکەسی دکەت، بەلکو بناغەیێ ئاڤاکرنا جڤاکەکێ بهێز، دادپەروەر و ئارامە کو تێدا هەموو کەس دشێن بێ ترس و ڕێگری خەونێن خۆ ب دەستڤە بینن .

مووسا خالد

وەلات ناسنامە و كەرامەتا هەر مرۆڤەكێ یە، بەلێ گەنج ڕوح و لێدانا دلێ ڤی وەلاتی نە، ل هەر جڤاكەكێ، هێزا تەكسیار و هیڤیا پێشەڕۆژێ د كڤانا شیانێن گەنجان دا كۆم دبیت، حەزژێكرنا وەلاتی ل دەڤ گەنجی بتنێ بەحسكرنا هەست و سۆزان نینە، بەلكۆ پێدڤی بەرهەڤی و دلسۆزیەكا ڕاستەقینەیە د ناخێ وان دا، دەمێ گەنجێ مە وەلاتێ خۆ ب هێزو شێانێن خۆ خۆش بڤێت، ئایندەیێ وێ جڤاكێ د كەڤیتە ل سەر ڕێكەكا ڕاست پاشەرۆژەكا ئاڤاكەر حەزژێكرنا وەلاتی ژلایێ گەنجان ڤە نابیت بتنێ ل سەر شاشەیان یان د ناڤ دروشمێن بێ كریار دا بمینیت، بەلكۆ دڤێت بزاڤ و خەباتەكا ڕۆژانە بیت بۆ پێشخستن و ئاڤاكرنا وەلاتی.
گەنج د شێن ڤێ حەزژیكرنێ د كریارێن خۆ ێن ڕۆژانە دا دیار بكەن، دەستپێكێ ب ڕێكا خۆموكمكرن ب زانست و زانیاریێن نوو، دا كو بشێن د گۆڕەپانا جیهانی دا ڕكابەریێ بكەن و زانستێ خۆ ل خزمەتا پێشخستنا كەرتێن جۆدا یێن وەلاتی دا.
هەروەسا پاراستنا زمان، كلتۆر، و وێ مێژوویا پڕی قوربانی كو باپیرێن مە خزمەت بو كری، ئەركەكێ ئەخلاقی و نشتیمانی یە ل سەر شیانێن هەر گەنجەكێ، ل جهێ كۆچكرنێ و مانەڤەیا وان دهێلانا نیشتمانی دا دەمێن سەخت دا، گەنجێ ولاتپارێز هەول ددەت بڕبڕا پشتا ئابووری، جڤاكی، و ڕۆشەنبیرییا نەتەوا خۆ بەرهەڤ بكەت، ب ڕێكا داهێنانێ د كار و پڕۆژەیان دا و دروستكرنا دەلیڤێن نوو، وەلات ب سۆز و دروشمان نا هێتە ئاڤاكرن، بەلكۆ ب خوهدانا ل سەر ئەنیا گەنجێن تێكۆشەر، پێشەنگ و دلێر ڕادوەستیت كو باوەریا وان ب شیانێن خۆ و پێشەڕۆژا ئاخا خۆ هەی.
ل دووماهیێ دا كو ئەڤ حەزژێكرنە بەردەوام بیت و گەنج ب هیڤی ڤە بەر ب پێش بچن، پێدڤییە دەلیڤێن كاری و پشتەڤانییا پێدڤی بۆ وان بهێتە دابینكرن، وەلاتی ژی دڤێت پێگەهـ و ماندیبوونا گەنجی ب نرخینیت، دەمێ گەنج هەست دكەت كو جهێ ئاڤاكرنا وەلاتی یە، ئەڤ حەزژێكرنە دێ چیتە د ناڤ دلێ وێ دا و دێ ب هەموو هێزا خۆ خزمەتا وەلاتی كەت و گەنجێن خودان زانست و دلێرمینا ئاڤەدانی و ئارامییا وەلاتی نە

مـووسا خـالـد

تۆمارا مێژوویا نەتەوەییا كورد پڕە ژ دیمەنێن خویناوی و كەیسێن كۆمكوژیێ، كو ب مەبەستا ژناڤبرنا ناسنامە و هەبوونا ڤی گەلی ژلایێ ڕژێمێن ئێك ل دووڤ ئێك یێن ئیراقێ ڤە هاتینە ئەنجامدان. د ناڤ ڤان برینێن كور كو د دیرۆكا هەڤچەرخدا، كارەساتا ئەنفالا بارزانیا دبیتە خالەكا وەرچەرانێ د سیاسەتا قڕكرنا ب كۆم دا دژی نەتەوەیا كورد.
بۆرینا 43 سال ب سەر ڤێ كارەساتا نەتەوەیی و مرۆڤایەتیێ دا دەرباز دبن، بەلێ شوێنەوارێن وێ د دەروون و بیردانا جڤاكێ كوردستانێ دا وەكی برینەكا نە سارێژكری ماینە. پاشخانەیا دیرۆكی و دەستپێكا كارەسات د هاڤینا سالا 1983ێ دا، ڕژێمێ بەعس زنجیرەكا پلانرێژكرییا ئینانا زۆرهێزێ بۆ سەر دەڤەرا بارزان و كۆمەڵگەهێن دی وەكو (قوشتەپە، بەحركە، دیانا، و هەریر) دەستپێكر. د شەڤا 31ی تەمۆزا 1983ێ و ڕۆژێن دووڤ دا، زێدەتری (8000) مێر و گەنجێن بارزانی ژ تەمەنێ 10 تا 70 ساڵی هاتنە دەستەسەركرن و بۆ بیابانێن باشوورێ ئیراقێ هاتنە ڤەگوهاستن، ل وێرێ ب شێوازەكێ نەمرۆڤانە هاتنە بێسەروشوینكرن و سالێن دیڤدا دیار بوو كو هەمی هاتینە گولەبارانكرن و د گۆڕێن ب كۆم دا هاتینە ڤەشارتن.
ڕەهەندێن زانستی و یاساییێن
ژ لایێ ئەرشیف و قانوونا نێڤدەولەتی ڤە، ئەنفالا بارزانیان هەمی ڕەگەزێن تاوانا كۆمكوژیا نەتەوەیی ل دووڤ رێككەفتنا نەتەوەیێن ئێكگرتی یا سالا 1948 تێدا تەمام دبن و مەبەستا قڕكرنێ ڕژێمێ ب شێوازەكێ ڕاستەوخو ناسنامەیا نەتەوەیی و دەڤەرییا ڤی گرۆپی كربوویە ئارمانج، نەهێلانا جڤاكی ب نەهێلانا ڕەگەزێ نێر، ڕژێمێ هەولدا پێكهاتەیا جڤاكی و ئابوورییا بنەمالێن بارزانی ژناڤببەت.
ڕاگەهاندنا دادگەها بلند ل سالا 2011ێ، دادگەها بلند تاوانان د ئیراقێ دا ئەڤ تاوانە ب شێوەیەكێ فەرمی و قانوونی وەكی تاوانا كۆمكوژی یا نەتەوەیی» ناساند. چونكو بێ ڕاستەوخۆ ناسنامەیا نەتەوەیی و دەڤەرێ یا ڤی گروپی كربووە ئارمانج و ب نەهێلانا ڕەگەزێ نێر ڕژێمێ هەولدا پێكهاتەیا جڤاكی و ئابووریا بنەمالێن بارزانی ژناڤببەت و ڕاگەهاندنا دادگەها بلند ل سالا2011ێ، دادگەها بلندا تاوانان د ئیراقێ دا ئەڤ تاوانە ب شێوەیەكێ فەرمی و قانوونی وەكی تاوانا كۆمكوژی یا نەتەوەی ناساند.
كاریگەریێن جڤاكی و ئابووری ل سەر ڕزگاربوویان
دیمەنێ هەرە دلتەزێن د ڤێ كارەساتێ دا بارێ گران بوو كو كەفتە سەر شانێن ژنێن بارزانی. پشتی بێسەروشوینكرنا هەمی مێر و سەرپەرشتێن بنەمالان، ژن بوونە ستوونا سەرەكی یا ڕاگرتنا خێزانێ و پەروەردەكرنا زارۆكان د ناڤ كەشوهەوایەكێ دژوارێ ئابووری و دەروونی دا. ژنێن بارزانی نهێنییا سەرەكی و بەردەوامییا ڤی نەتەوەیی بوون، كو بێ سەرپەرشت و د ناڤ ئابلۆقەیا ئاسایشێ دا شیان نەوەیەكێ هوشیار و ڕەوشەنبیر پەروەردە بكەن.
پشتی دەربازبوونا 43 سالان ب سەر ڤێ كارەساتا نەتەوەیی دا، هێشتا بەشەكێ مەزن ژ تەرمێن ڤان شەهیدان د بیابانێن باشوورێ ئیراقێ دا ماینە و ب تەمامی نەهاتینە ڤەگوهاستن بۆ ئاخا پیرۆزا كوردستانێ.ئەركێ زانستی، میدیایی و ئەكادیمی یێ هەڤچەر ئەڤە كو بەلگەنامە و بیرهاتنێن ژیایی ل دور ڤێ تاوانێ ب زیانێن زیندی ل ئاستێ جیهانی بێنە بەلاڤكرن، و دەولەتا ئیراقێ یا فیدرال پاشماوێن ڤان بنەمالان ب شێوەیەكێ مەعنەوی و مادی قەرەبوو بكەت.
ئەنفالا بارزانیان نیشانا ڕاگری و خۆڕاگریا گەلەكێ زۆرلێكرییە كو چ جاران ل هەنبەر هەولێن ژناڤبرنێ تەسلیم نەبوویە. ئەڤ بیرهاتنە هەم وەكی جینۆسایدەكا مەزنە بۆ بیردانیا مە یا نەتەوەیی، هەم ژی پەیمانەكا دووبارەیە بۆ پاراستنا دەستكەفت و ناسنامەیا كوردستانێ.

مووسا خالد

بێگومان، هێز و پاشەڕۆژا هەر گەلەكێ د دیرۆكێ دا ب ئێكگرتنێ كۆم دبیت، چ مللەت نەشیاینە پێش بكەڤن یان مافێن خۆ یێن نەتەوەیی و مرۆڤایی بپارێزن هەتا كو ل سەر بنەمایەكێ ب هێز یێ ئێكگرتنێ ڕانەوەستاندبن. بۆ گەلێ كورد و ئاخا كوردستانێ، ئەڤ ڕاستیە دوپات بارگرانترە، كوردستان ب درێژاهیا دیرۆكێ، قوربانیێن مەزن داینە ژبەر نەبوونا ئێكدەنگیەكا سەرتاسەری، ئەڤرۆ پتر ژ هەر دەمەكێ ئاشكرا بوویە كو كلیلا مان و سەركەفتنا مە د ئێكگرتنێ دایە، نە د پارچەبوون و دابەشبوونێ دا.
ئەگەر ئەم سەحكەین لاپەرێن دیرۆكێ دێ بینین كو هەر گاڤا كورد دابەشبووینە د ناڤبەرا بەرژەوەندیێن بەرتەنگ یێن حزبی، دەڤەری، یان عەشایەری دا، نەیارێن مە ئەڤ چەندە وەك دەلیڤەیەك بكارئینایە بۆ لاوازكرنا قەوارێ مە. دابەشبوون چ جاران چارەسەری نەبوویە، بەلكو هەردەم دەرگەه بۆ دەستێوەردانا دەرەكی خۆش كریە. لایەنێن دەرەكی چ جاران خێرا ڤێ ئاخێ نەڤیاینە، ئەوان بتنێ دابەشبوونا ناڤخوی بكارئینایە وەك چەكەك بۆ لاوازكرنا ئیرادا كوردینیێ.
هێزا هەر ولاتەكێ د سەقامگیریا وێ یا سیاسی و هێزا وێ یا ئابووری دا ڕەنگڤەدەت. دەمێ بڕیارا سیاسی و ئابووری یا كوردستانێ ئێكگرتی بیت، جیهانا ژ دەرڤە و جڤاكا نیڤدەولەتی ب چاڤەكێ بهێزتر و ب ڕێزتر ڤە مە دبینن. دابەشبوون بتنێ بێهێزیێ و پێگەیێ هەرێمێ د دانوستاندنێن نیڤدەولەتی و هەرێماتیك دا لاواز دكەت، بەروڤاژی ئێكگرتن وێ چەندێ دگەهینیت كو كورد خودان ئێك گۆتارن.
تشتەكێ نۆرمالە كو د ناڤ جڤاكێ‌ دا جوداهیێن هزری، سیاسی و رەوشەنبیری هەبن، ئەڤە نیشانا ساخلەمیا جڤاكێ یە. بەلێ، یا مەترسیدار ئەوە دەمێ ئەڤ جیاوازیە دبنە ئەگەرێ دابەشبوونا جوگرافی و كارگێڕی، یان دروستبوونا سنوورێن دەستكرد د ناڤبەرا باژێر و دەڤەرێن كوردستانێ دا. پێدڤی چاڤدێریێ ل سەر وێ چەندێ هەبیت كو دژایەتیا حزبی كاریگەریێ ل سەر دەستكەفتێن نەتەوەیی نەكەن. پاراستنا قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ پێدڤی ب جێهگرتنا وێ هزرێ هەیە كو «بەرژەوەندیا گشتی یا نیشتمان پێشیا هەموو بەرژەوەندیێن دۆست و حزبایەتێنە».
كوردستان وەك جەستەیەكێ یە، ئەگەر ئەندامەكێ وێ بێهێز بیت یان بهێتە جوداكرن، هەموو جەستە دێ پێ بێهێز كەت. خۆدانكرن د ماف و ئاخێ دا پێدڤی ب دلەكێ مەزن و ئێكگرتی هەیە. هێزا مە د ئێكگرتنا مە دایە، د ئێك گۆتارا دلسۆز بۆ ڤێ نیشتمانی. دابەشبوونا حزبایەتی چارەسەری نینە و ئێكگرتن تاكە ڕێكە بۆ پاشەڕۆژەكا گەش و سەرفراز بۆ گەلێ مە.