مووسا خالد

د دیرۆكا سیاسییا نوویا هەرێما كوردستانێ دا، نێچیرڤان بارزانی وەك ئەندازیارێ سەرەكی یێ پەیوەندیێن دەرڤە و دیپلۆماسییەتەكا كاڕا دهێتە ناسین. سیاسەتا وی ل سەر بنەمایێ «واقعبینیا سیاسی» هاتیە ئاڤاكرن، كو رامانا وێ ئەوە مرۆڤ بشێت د ناڤبەرا بەرژەوندیێن بلند و ئالۆزیێن جیوپۆلیتیكی دا هەڤسەنگیەكێ پەیدا بكەت. نێچیرڤان بارزانی شیایە وێنەیەكێ مودێرن و ئاشتیخواز بۆ هەرێما كوردستانێ ل سەر ئاستێ جیهانی نیشابدەت، ب شێوەیەكێ كو دژوارترین قەیرانێن سیاسی و ئابووری نەبووینە رێگر ل بەرانبەر ڤەكرنا دەرگەهێن دیپلۆماسی ل پایتەختێن بڕیارێ.
خالەكا ب هێز د دیپلۆماسییا نێچیرڤان بارزانیدا، دوویركەفتنە ژ درووشمێن بێ كریار و كاركرنە ل سەر ئەردێ واقیعی. ئەو د سیاسەتا خۆدا باوەریا تەمام ب دیالۆكێ هەیە وەك رێكەك بۆ چارەسەركرنا كێشەیان، چ دگەل بەغدا بیت یان دگەل ولاتێن جیران. ئەڤ جۆرە دیپلۆماسییە شیایە ل دەمێن گەلەك هەستیار دا هەرێمێ ژ مەترسیێن مەزن بپارێزیت و وێ بكەتە ناڤەندەكا گرنگ بۆ ئارامیا ناڤچەیێ. هەروەسا شیایە باوەریەكا مەزن ل دەڤ نەتەوەیێن ئێكگرتی و وەلاتێن زلهێز پەیدا بكەت، كو كوردستان وەك فاكتەرەكێ ئارامیێ ببینن نەك وەك پشكەك ژ كێشەیان.
ژ لایەكێ دیڤە، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی ب زمانێ بەرژەوندیێن هەڤپشك دگەل جیهانێ د ئاخڤیت. ئەو تێگەهشتنەكا كوویر بۆ هەڤكێشەیێن هێزێ ل رۆژهەلاتا ناڤین هەیە، ژبەرهندێ بەردەوام هەول ددەت پەیوەندیێن هەرێمێ لسەر بنەمایێ رێزگرتن و بەرژەوندیا دولایەنە بن. شیایە نێزیككرنا لایەنێن سیاسی و كۆمكرنا وان ل سەر مێزا گفتوگۆیێ، نیشانا ژیری و سەبرەكا دیپلۆماسییە. ئەڤە ژی وێ چەندێ دیار دكەت كو دیپلۆماسییا وی نە بتنێ بۆ پاراستنا دەستكەفتانە، بەلكو بۆ ئاڤاكرنا پاشەرۆژەكا گەشترە كو تێدا كوردستان پشكەكا كاڕا بیت ژ جڤاكێ نێڤدەولەتی.
ب كورتی، نێچیرڤان بارزانی ب رێكا دیپلۆماسییا واقعبینانە شیایە پێگەهێ هەرێما كوردستانێ پارێزگاریێ لێ بكەت و وێ وەك قەوارەیەكێ سیاسی و قانوونی یێ ب هێز ل جیهانێ بدەتە ناسین. ئەو ب زمانێ ئاشتیێ و لێبۆرینێ دئاخڤیت، لێ د هەمان دەم دا ل سەر مافێن نەتەوەیی یێن گەلێ خوە یێ رژدە. ئەڤ هەڤسەنگییە د ناڤبەرا «نەرمییا دیپلۆماسی» و «پێگیری ب پرەنسیپان» وەلێ كری ببیتە كارەكتەرەكێ سەرەكی و یێ قەبوولكری ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی، ئەقلیمی و نێڤدەولەتی و ئەڤە ب خوە ژی مەزنترین سەركەفتنا دیپلۆماسییا واقعبینانەیە.

موسا خالد

ل ڤان سالێن دووماهیێ بوویە جهێ دلگرانیا رەوشەنبیر و شارەزایێن جڤاكی. میدیا وەك (دەسهەلاتا چارێ) دهێتە نیاسین، لێ هەكە ب دروستی نەهێتە ئاراستەكرن، دشێت ببیتە ئەگەرێ هەلوەشاندنا شیرازێ جڤاكی.
ل خوارێ هندەك ژ مەترسیێن هەرە دیار یێن مەدیایا كوردی (ب تایبەت یا ئەلیكترۆنی و سۆشیال مەدیا) د دەمێ نوكە دا هاتینە دیاركرن:
١/ بەلاڤكرنا دژبەری و پارچەبوونا جڤاكی
مەدیا، پتر كار ل سەر جەمسەربەندیێ دكەت، ل شوونا كو ببیتە پرەك بۆ لێكتێگەهشتنێ، زۆربەی جاران دبیتە ئەگەرێ:
خۆرتكرنا رق و كینێ: د ناڤبەرا تەخ و چینێن جڤاكی و ئالیێن سیاسی دا.
بەلاڤكرنا ناڤچەگەریێ: كو مەترسیێ ل سەر ئێكگرتن و ئێكرێزیا نەتەوەیی پەیدا دكەت.
٢/ تێكدانا زمانێ كوردی
ئێك ژ مەترسیێن هەرە مەزن یێن كو جەستێ نەتەوەی دكەتە ئارمانج، لاوازبوونا زمانێ ستانداردە:
بكارئینانا پەیڤێن بیانی و وەرگێڕانا دەستبەجێ (Literal Translation) یا شاش.
تێكەلكرنا شێوەزاران ب شێوەیەكێ كو زمانێ ئەدەبی و رۆژنامەڤانی وندا دببیت.
٣/ بەلاڤكرنا كلتۆرێ (فەیك نیوز) و شێواندنا راستیان
ژبەر نەبوونا یاسایێن توند و ئیتیك (ئەخلاقێ رۆژنامەڤانی)، مەدیایا كوردی كەفتیە بن كارتێكرنا:
پۆپۆلیزم: بكارئینانا هەستێن خەلكی بۆ كۆمكرنا لایك و ڤیوێس (Views).
نووچەیێن نەدروست: كو دبنە ئەگەرێ دوو دلیێ (Panic) د ناڤ خەلكی دا، ب تایبەت د بوارێن ئابووری و ئەمنی دا.
٤/ كێمبوونا ئاستێ هشیاریا رەوشەنبیری
مەدیایا كوردی پتر گرنگیێ ددەتە (ترێند) و بابەتێن بێ مفا یێن سۆشیال مەدیایێ:
گرنگیدان ب ژیانا تایبەت یا (بلۆگەر و فۆد بلۆگەران) ل شوونا گرنگیدان ب زانست، فەلسەفە و داهێنانێ.
پەراوێزخستنا كەسایەتیێن ئەكادیمی و زانستی.
٥/ مەترسی ل سەر خێزان و نفشێ‌ نوو
بێی چاڤدێری، مەدیایا كوردی هندەك دیاردەیان بەلاڤ دكەت كو دگەل نەریت و كلتۆرێ كوردی ناگونجن:
نیشاندانا توندوتیژیێ ب شێوەیەكێ ئاسایی.
تێكدانا پەیوەندیێن خێزانی ب رێكا بەرنامەیێن (سۆشیال مەدیایێ‌) یێن كو تنێ بۆ ناڤودەنگیێ هەموو پیرۆزیان تێكدەن.
ئەنجام و چارەسەری
مەدیایا كوردی پێدڤی ب رێكخستنەكا یاسایی و كۆدەكا ئەخلاقی یا نیشتمانی هەیە و پێدڤی یە وەرگر (خەلك) ژی هشیار بن و هەموو تشتێ دببینن و گوه لێ‌ دبن وەك راستی وەرنەگرن.
مەدیا چەكەكێ دوو سەرە دشێت ببیتە پالدەرێ گەشەكرنێ، یان ژی ببیتە ئەگەرێ وێرانكرنا ناسنامەیا نەتەوەیەكێ.

مووسا خالد

هەرێما كوردستانێ ژ لایێ جوگرافی و سیاسی ڤە كەڤتییە د ناڤەندا ململانێیەكا ئالۆز یا هەرێمایەتی و نێڤدەولەتی دا، بتایبەت د ناڤبەرا سێگۆشەیا (ئەمریكا، ئیران، ئیسرائیل). دیپلۆماسی بۆ هەرێمێ نە بتنێ بژاردەیە، بەلكو ئامرازەكێ سەرەكی یێ مان و پاراستنا سەقامگیریێ یە.
ل خوارێ هندەك خالێن سەرەكی ل دۆر گرنگی و رۆلێ دیپلۆماسی یێ هەرێمێ د ڤی بیاڤی دا دیار دكەین:
1- گرنگییا دیپلۆماسییا هەرێمێ د ناڤبەرا ڤان هێزان دا:
-پاراستنا سەقامگیرییێ؛ هەرێم نەكەڤیت و ببیتە مەیدانەكا ڕاستەوخوە بۆ تۆلڤەكرنێ د ناڤبەرا ئیران و ئیسرائیل، یان ئیران و ئەمریكا دا.
– دووركەڤتن ژ جەمسەربەندییێ؛ هەرێم هەولددەت پەیوەندییێن خوە دگەل ئەمریكا (وەك هەڤپەیمانەك ستراتیژی) و ئیران (وەك جیرانەك بهێز) دهەڤسەنگییەكێ دا بهێلیت.
– پاراستنا شەرعییەتا نێڤدەولەتی، ب رێیا دیپلۆماسییێ، هەرێم د دەمێ روی ب ڕویبوونا هێرشێن دەرەكی دا دشێت پشتەڤانییا جیهانێ بدەستبێخیت.
2- هەرێما كوردستانێ چەوا دشێت رۆلێ خۆە بگێڕیت؟
دا هەرێم بشێت ب سەركەڤتیانە ڤی رۆلی بگێڕیت، پێدڤییە لسەر ڤان تەوەران كار بكەت:
– دیپلۆماسییا پەیاما ڕۆهن؛ گەهاندنا ڤێ پەیامێ بۆ هەموو لایەنان كو ئاخا هەرێمێ نابیتە مەترسی بۆ سەر چ وەلاتان و نە ژی دبیتە بنگەهەك بۆ هێرشكرنە سەر جیرانان.
– كاركرن دگەل بەغدا، ب هێزكرنا هەماهەنگییێ ل گەل حوكمەتا فیدرال یا ئێراقێ، چۆنكو هەر هێرشەك بۆ سەر هەرێمێ وەك هێرش بۆ سەر سەروەرییا ئێراقێ دهێتە ژمارتن و ئەڤە پێگەهێ یاسایی یێ هەرێمێ بهێزتر لێدكەت.
– كارتێكرنا ل سەر بڕیارا نێڤدەولەتی؛ ب رێیا نوونەراتییێن خوە ل دەرڤە و پەیوەندی ل گەل نەتەوەیێن ئێكگرتی (UN) و وەلاتێن زلهێز دا كو گڤاشتنان بێخنە سەر لایەنێن شەڕكەر كو كێشەیێن خوە ژ ئاخا هەرێمێ دوور بێخن.
– ئێكگرتنا ناڤخوەیی؛ هەرێم چەند ل ناڤخوە دا د ئێكگرتی بیت، دشێت ب دەنگەكێ ب هێزتر و وەك قەوارەیەكێ سیاسی یێ سەقامگیر ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی باخڤیت.
كورتییا ڤێ ئاریشا شەڕی:
1- هەرێما كوردستانێ د رەوشەكا هەستییار دایە، ژ لایەكیڤە گڤاشتنێن ئیرانێ هەنە ب بهانەیا هەبوونا بنگەهێن ئیسرائیلی و ژلایێ دیڤە هێرشێن ئەمریكا بۆ سەر گرۆپێن چەكدار یێن نێزیك ل ئیرانێ كارتێكرنێ لسەر ئاسایشا هەرێمێ دكەن.
2- سەركەڤتنا دیپلۆماسییا هەرێمێ گرێدای «بێلایەنییا ئەرێنی» یە واتە نەبوونا لایەنگر د شەڕێن هەرێمایەتی دا و دهەمان دەم دا پاراستنا بەرژەوەندییێن نەتەوەیی یێن گشتی ێن هەرێما كوردستانێ.

مـووسا خـالـد

بۆرینا 42 سالان ل سەر جینۆسایدكرنا 8000 هەشت هزار بارزانیێن بێتاوان ژلایێ رژێما بەعس ڤە، هەر ژ كەڤن دا و هەتا نوكە پتریا جاران كورد و كوردستان ل گەل ئیراقا شۆڤێنێ نینە، نموونە ژی ئەنفال و كیمیاباران و جینۆسایدكرن و عەرەبكرن یا سەلماندی و جینۆسایدكرنا هەشت هزار بارزانییان و بێ جیاوازی د ناڤبەرا پیران، جوانان، ساخ و نەخۆشان، پەككەفتی، گەنج، زەلام و ئافرەتان دا ئێك ژ مەزنترین كارەساتا و تراژیدیك و هێرشێن هۆڤانە یێن مرۆڤایەتی بوویە، بۆ مە دیرۆكەكا هەڤچەرخ بوو كو بەرانبەر مللەتێ كورد ب گشتی و بارزانیان ب تایبەتی هاتیەكرن، ئەو ژی ژ بەر هندێ كو بارزانی و كوردبوون، ‌ئەڤ جینۆسـایدا هۆڤانە یا رژێما بەعس و بەرزەكرن و زیندانكرن و كوشتنا ب كۆم، هەنبەری كەسێن بێگونەه و بێ دەستهەلات یێن بارزانییان ئەنجامدای، برینەكا كویرە و هەر وەكی سەرۆك مسعود بارزانی گۆتی « ئەڤە زنجیرەیەك بوو ژ زنجیرەیەكا تاوانێن مەزن هەمبەری گەلێ كوردستانێ. هەروەسا وەك بێ سەروشوینكرنا 12000 كوردێن فەیلی، كێمیا بارانكرنا حەلەبجە و چەندیین جهێن دی یێن كوردستانێ زیندانكرن و بەرزەكرنا زۆر كوردان، دیسا ژی شەهیدێن كورد و بارزانی ناسنامەیا خەبات و ماندوونەناسن و قۆربانیێن وان بەرێ بنیاتێ رێكا بەر ب سەرخوەبوونێ یە و موكمكرنا ئیرادە و هێزێ بۆ بەردەوامیدانێ ب خەبات و رێبازا پیرۆز. ئەنفالا بارزانیان برینەكا كویرە كو چ جاران ناهێتە ژبیركرن و چونكی كارەساتەكا دژی مرۆڤایەتیێ هاتە ئەنجامدان
و نها دا ئەڤا كو نوكە ل هەرێما كوردستانێ ب دەستڤەهاتی، ب هەبوونا خۆڕاگریێ و ماندیبوونا خەلكێ ئەڤێ هەرێمێ یە كو سەدەهان سالان، خوە نەداینە پاش و ب درێژیا دیرۆكێ دوژمنێن گەلێ كورد هەمی رێك بكارئیناینە ژ بۆ ژناڤبرنا نفشێ مللەتێ كورد و ئەنفالا بارزان ئێك ژ وان نموونەیانە، بیركرن د رویدانەكا ب ئەڤی شێوەیێ هۆڤانە دا ناخێ مرۆڤایەتیێ دهەژینیت، گەلێ كورد قوربانیێن كورد و ئەقلیەتا چەپەل یا رژێما بەعسی و ئەنفالا بارزانیان وەكو وان تاوانێن دژی هەموو گەلێ كوردبوون، كو هزر و ئەقلی رژێما چەپەل یا ئیراقێ دڤیان كورد و گەلێ كورد هەر نەمینن و ب ئێكجاری بهێنە ژناڤببەن. بەلێ گەلێ كورد ب هێز و ئیرادەیەكا خۆڕاگر شیاینە، دیسا ل بەرانبەری داگیركەران و رژێما بەعس د خۆڕاگر بن، ئەڤ خۆراگریا خوە پاراستی یە و ل دوماهیێ ماندووبوون و قوربانیێن زۆر خەلكێ كوردستانێ ب گیان و خوینێ ئەڤ هەرێمە هاتیە پاراستیە، و نوكە ژی ب زۆر هەول و پلانێن دوژمنان و هەر ژیان و ل ڤێ هەرێما كوردستانێ یا بەردەوامە بەر ب ئەزموون و دەستكەفتێن باشتر ڤە دچیت.

مووسا خالد

باوەری ب خوە بوون رەفتارەكە و جۆرەكە بەرپڕسایەتێ ئەگەر مرۆڤان یان هەر تاكەكێ جڤاكی دا هێزو ئیرادە و باوەری هەبیت د ژیانێ دا یێ بەردەوام بیت دێ گوهۆڕینا باش د ئارمانجێن وی دا پەیدا بن و باوەری ب خوە بوون دگەل ئەركێن ژێ بەرپڕس بیت ئەوە كۆ مرۆڤ بەرمبەر هەر كاودانەكێ یان ئاستەنگێن ژیانێ ڕاوەستێت و دەستان نە دا هێلێت، دیسان پشبەستنی ب خوە بكەن پاشان ب پشتبەستا جڤاكی بكەن چونكێ ئەم مرۆڤ هەر تاكەك د بازنەیەكێ دا دژین جاران پێدڤی خوە كەسانێن دەوروبەر دبین ژ بۆ هەموو كاودانێن ژیانێ، مرۆڤ دێ شێت هێز ۆ وزەیا خوە ژ دەوبەرێن خۆە ژی وەربگریت، باوەری ب خوە بوون زۆرا فەرە چونكی ژیان ب خوە یا قورسە، بەرۆڤاژی ڤێ چەندێ ئەگەر كەسەكێ باوەری ب خوە نەبیت دێ زوو كەڤیت و نەشیت خوە لبەر ئاستەنگێن ژیانێ بگریت رەشبینی دێ لێ كۆم بیت و نەشێت بەردەوام بیت و رێكا خوە بەتە سەری بۆ سەركەفتنێ، ئانكو ئەم دشێن بێژین ێن ئەڕینی ‌جاران رەنگە كەفتن و شەپرزەی یان هلنگفتن دەف پەیدا ببیت، لێ ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ هندێ كۆ مفای ژ ڤان شكەستنان وەربگریت و دوبارە رابیت سەر پێن خوە بزاڤێ بۆ سەركەفتێ بكەت، یان دەمێ كەسەك ئارمانجا خوە دانیت یا فەرە پاشڤە نەزڤڕیت د هەبوونا كەسایەتیا خوە دا وێ بەرپڕسایەتێ بدەت خوە كۆ بۆ پێشڤە بچیت و ئارمانجا خوە دیار بكەت تایبەت باوەری ب خوە بوون و گرنگیا پلانێ د ژیانێ دا وەك ئاڤاكرنا كەسایەتیا بەر پرسیار، یان هەر سێكتەرەكێ ئەو مرۆڤێن نوكە تێدا كاردكەن ل دامۆدەزگەهێن حكومی میری و حزبی فەرە خوە بەرپرسار بدانیت ژبۆ خزمەتكرنا جڤاكی و دیسان پرسیار ژ ناپلیۆنی كرن چاوا تە شیا باوەریێ بۆ سەربازان دروست بكەی د شەریدا؟ گۆت: بەرسڤا سێ پەیڤان ب سێ پەیڤێن دی دهێتە دان:
١- كێ گۆتی ئەز نەشێم، من گۆتێ هەول بۆ بدە.
2ـ كێ گۆتی ئەز نۆزانم، من گۆتێ فێر ببە.
٣- كێ گۆتێ مستەحیلە، من گۆتێ ، فێرببە ئەڤ پەیڤە گەلەك د سادە و ب ساناهینە بەلێ كاریگەریەكا مەزن یاهەی ب مرۆڤی،
بەرپڕسایەتیا باوەریێ د كاركرنا راستەقینەدا یا فەرە د هێز ۆ هەبوونا مرۆڤی دا بەرپڕسایەتی د باوەری ب خوبوونێ دا ئەوە كو مرۆڤ دروست بشێت روو روو ژیانێ بیت.

مووسا خالد

پرۆسەیا ئاشتییێ د دەمەكێ دایە كو رۆژهەلاتا ناڤین د قۆناغەكا هەستیار دا دەربازدبیت، هەبوونا شەرێ 12 رۆژی د ناڤبەرا وەلاتێ ئێسرائیل و ئێرانێ دا، رۆژهەلاتا ناڤین د گوهۆڕینان دایە و هەلبەت تركیا ژی پارچەكە ژ ڤێ پرۆسەیێ تایبەت ل بەرانبەری كوردێن باكور و تركیا ژ هەمی ئالییان ڤە دخوازیت هەمی بزاڤان بۆ سەرخستنا ئاشتییێ بكەت. ئەڤ و سەركەڤتنا ئاشتییێ دێ خزمەتا توركیا و هەمی دەڤەرێ و ئالییان بكەت.
ل دووڤ بانگەوازا عەبدوللا ئۆجالانی و بجهئینانا بڕیارێن كۆنگرەیێ 12 یێ پارتییا كاركەرێن كوردستانێ ( پەكەكە)، پرۆسەیا چەكدانانا ئێكەم گرۆپێ پەكەكێ ل شكەفتا جاسەنە ل سنۆرێ پارێزگەها سلێمانییێ كو، جۆرێ چەكێ وان ژ كلاشنیكۆف، بی كەی سی، ئارپێچی و نیشانشكێنان پێكدهات، سۆتن وەك نیازپاقژیەك بۆ پرۆسەیا ئاشتییێ بەرامبەر تركیا، ئەڤ چەكدانانە گاڤەكا دیرۆكییە بۆ دەستپێكرنا قویناغەكا نوو ل باكورێ كوردستانێ و توركیا.
فەرە ئەڤ پێنگاڤە ببیتە دەستپێكا قۆناغەكا نوو ژ بۆ ئاساییكرنا پەیوەندییێن د ناڤبەرا هەمی ئالییان دا و ژ روویێ ئەمنی و ئابۆری ڤە كارتێكرنەكا ئێكسەر ل سەر بهێزكرنا سەقامگیرییا دەڤەرێ هەبیت بۆ ئاسویەكێ نوو و كێمكرنا شەڕ و ئالۆزییان و ڤەكرنا لاپەرەیەكێ نوو. چەكدانانا پەكەكێ پێشهاتەكا گرنگە و پشكداربوون د دویماهیئینانا توندوتیژی و ڤەكرنا ئاسۆیەكێ نوو بۆ گیانێ لێكتێگەهشتن و پێكڤەژیانا ئاشتییانە ل دەڤەرێ و تركیا بەرقەرار كەت.
ئەز وەسا نابینم پەكەكە ب دانانا 30 كلاشنیكۆفان سەردا بچیت، ئێكەم مەرجێ پەكەكێ ئازادكرنا رێبەرێ وێ عەبدوللا ئۆجەلانە و پەكەكێ بڕیاردایە ب رێكا سیاسەتێ و دیالۆگێ پڕسا كورد ل تركیا چارەسەر بكەت ل دووڤ دا پەكەكە دێ پێنگاڤێن دی جێبەجێكەت. ئۆجەلان دێ شێت بڕیارا چارەنڤێسێ پەكەكێ بدەت چونكو ژ هەمی كەسێن دی زێدەتر گەلێ تركیا ناسدكەت و گەلەك ب عەقلانە پێنگاڤان بۆ ڤێ پرۆسەیا ئاشتییێ دگەل تركیا دهاڤێژیت.
ژ بۆنا كو پرسا كوردی ب ڕێكێن ئاشتییێ بەرەڤ پێشڤە بچیت باشترین رێك بۆ وەلاتێ تركیا سیاسەتەكا دیموكراسی بەرامبەری كوردان جێبەجێ بكەت، وەك:
1-تركیا یا دەستپێشخەر بت و بەرسڤا ئۆجەلان بدەت و ب ئاشكرایی وی ژ زیندانێ ئازاد بكەت و دانوستاندنان ل گەل دەستپێبكەت.
2- تركیا لێبۆرینا گشتی بۆ پەكەكێ دەربخیت و لایەنێن سیاسی یێن كورد و غەیری كورد، دیالۆگا نیشتیمانی فراوانتر دەستپێبكەت و دانپێدانێ ب مافێ گەلی كورد بكەت و نەتەوەیێ كورد ل تركیا وەك دوەم نەتەوە بهێتە قەبوولكرن.
3- چەسپاندنا ئاشتییێ و بنەمایێن دیموكراتیێ ل تركیا، پێدڤیە تركیا ب رێكا پەرلەمانی و ب دانوستاندن ل گەل لایەنێن سیاسی یێن ئۆپۆزسیۆنێ و لایەنێ سیاسی یێ كوردی، بۆ گوهۆڕینا دەستووری و پرۆژەی چارەسەریێ و دەستەڤەئینانا مافێن مەدەنی و سیاسی ل تركیا پێنگاڤین ژدل بهاڤێژیت.
4-ئەڤ پێنگاڤە ژ روویێ سیاسی، ئابووری، جڤاكی، سەربازی و ئەمنی ڤە دێ مفایی گەهینینتە تركیا و دێ بیتە ئەگەرێ سەقامگیریا ناڤچەیێ و ئاشتیا هەرێمی.
جارێ ئەڤە دەستپێكە ئەگەر ئەنجام نەبوون و تركیا پێشێلكاری كر ئەڤە دێ بۆ پەكەكێ بیتە جۆرە دەستكەفتەك و رەنگە ناڤێ وێ ژ لیستا تیرۆرێ بهێتە دەرخستن و دێ تركیا بەرامبەری وەلاتێن ناڤدەولەتی و جیهانێ شەرمزار بیت و ئاڵۆزیێن وێ دێ زێدەتر بن.
تایبەتی سەرۆك بارزانی ژ بۆنا دەستپێكرنا پروسەیا ئاشتییێ ل تركیا و باكورێ كوردستانێ رۆلەك مەزن گێرایە. پەكەكە و ئالییێن پەیوندیدار رۆلا سەرۆك بارزانی بۆ چارەسەركرنا پرسا كوردی ل باكورێ كوردستانێ ب باشی دنرخینن كو خزمەتەكا مەزن یا ئەنجام دای، ئۆجەلان ژی گەهشتیە ئەوێ باوەڕەیێ كو شەڕێ چەكداری یێ چەند سالانە د ناڤبەرا پەكەكێ و تركیا دا هەیە مفا بۆ هیچ لایەكێ نەبوویە و نابیت.
چاڤێ جیهانێ هەمیێ ل ئەردۆگانی یە و ” تەپە” د مەیدانا توركیا دایە. د سیاسەتێ دا هەر تشتەك قابلی گوهۆرینێ یە، هێڤیدارین پرسا كوردی ل توركیا ب ڕێكا دیالۆگێ بهێتە چارەسەكرن و هەردولا ب مافێن خوە شاد ببن. ئەڤا چەند رۆژان ڕوودایی پێنگەڤەكا مەزن بوو، لێ ئاشتی ب تنێ ئێك لایەنێ ناهێتە ئاڤاكرن بەلكۆ یا پێدڤیە هەردو لایەن كاری ل سەر بكەن.

مووسا خالد

پشتی بۆرینا «٤٠» سالان ژ خەباتا چەكداری، پارتا كاركەرێن كوردستانێ دوهی، رێككەفتی (12/5/2025)«پەكەكە» خۆ هەلوەشاند و پەكەكە د بەیانا خۆ یا كۆنگرەیێ دوازدێ دا دیاركر كو ئەو دێ دەست ب خەباتا خۆ یا ئاشتیێ و دیمۆكراسیێ كەن و دێ دوبارە پەیوەندیێن كوردی توركی رێكئێخن چەكێن خۆ دانن و بۆرینا «40» سالانە خەباتا خۆ یا چەكداری بێ ئەنجامدا، دیسا ئەڤ خۆ هەلوەشاندنا پەكەكێ ل گەل رێبەرێ چەكدارێن پەكەكێ رەنگە بیتە ئەگەرێ سازانا دیموكراسی و جڤاكی و دەولەت.
پتریا وەلاتێن نیڤدەلەتی چاڤەرێ ڤێ خۆ هەلوەشاندنا پەكەكێ بوون و توركیا ژی دخوازیت گرێدانەك و سیاسەتەكا باشتر ئاڤا بكەت بەرامبەرێ كوردان ل توركیا هەم ل باشور و توركیا و سووریا سیاسەتەكا نەرمتر بكاربینت و برێڤەبەت، ئەڤە چەندین سالە توركیا هەمبەرێ كوردین توركیا سیاسەتەكا توند برێڤەدبر، چونكێ زۆرتر ژ» 100 « سالانە كێشا كورد و توركیا چاڕەسەرنەبوونە، چونكو ئەڤ ئالۆزیە بووینە ئەگەرێ قوربانیدانێ بۆ هەردولا د نوكە دا پرۆسێسا ئاشتیێ و دیموكراسیێ باشترین چارەسەری یە.
پێشتر پڕانیا وەلاتێن جیهانی پێشوازیێ ل نامەیا ئۆجەلانی كرن، چونكی دبیت ئەڤ پەیامە بیتە ئەگەرێ چاڕەسەركرنا زۆر كێشەێن.
ڤان گۆتارێن دوماهیێ دا ئۆجەلان دیاركر ژی كورد و تورك برانە ئەم دشێن ب رێكا ئاشتیێ كێشەێن خۆ چاڕەسەربكن، دبیت هندەك پێنگاڤێن ئەرینی بهێنە هاڤێتن خۆ هەلوەشاندن و چەكدانانا پەكەكێ رەنگە توركیا ئەو كێشەێن مەزن هەمبەری كوردان بكەتە خالێن چارەسەریێ و ئەردوگان سەرۆكێ توركیا مانا خۆ موكمتر لێ بكەت.
دیسا بلا ل بیرا مە بیت پیڤاژۆیا ئاشتیێ سەر دەستێ مەرجەعێ كورد «مەسعوود بارزانی»، هاتیەدانان ل نەورۆزێ‌ و نیسانا سالا 2013 پێڤاژۆیا ئاشتیێ د ناڤبەرا مەرجەعێ كوردان سەرۆك « مەسعود بارزانی» و سەرۆكی توركیا «ئەردۆگان»، هاتە پێش و پشتی ڤێ قووناغا چەكدانانا پەكەكێ ئەزدبینم، ئەردۆگان دێ مەرجێن نەرمتر هەبن، هەمبەری پەكەكێ د ئاڤاكرنا پرسا ئاشتیێ دا، توركیا دخوازیت ئەو قووناغا نوكە ل سووریا دەرباز دبیت، مفای ژێ وەرگریت و نەرماتیەك باشتر ل توركیا ئاڤا بكەت، یا هەرە گرنگ د ئاشتیێ دا گەرەنتیا دەولی و نەتەوەیێن ئێكگرتی هەبیت و تورك دانپێدانێ بكەت كو كورد نەتەوەیەكە و پارچەكا گرنگە ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست و تایبەت د وەلاتێ توركیا دا.
رۆژهەلاتی ناڤەڕاست و پرسا رۆژئاڤایێ كوردستانێ د گوهۆرینا نە چاڤەڕێكریدایە رەنگە ئەڤ خۆ هەلوەشاندنە ئەقلانە بیت، چونكو «پرسا كوردان ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست د نوكە پرسەكا ژدلە». هەرچەندە رەگەزپەرستیا توركیا یا بەردەوام رێك نەدایە كورد بگەهن ئارمانجا خوە، یاریكرنا سیاسی یا نوكە ل گۆرەپانا رۆژهەلات ناڤەڕاست دایە و فەرە كورد باشتڕ ئێكگرتی بن.

مووسا خالد

ئازادیا ڕادەربڕینێ و مافێ مرۆڤ و یان ئازادیا بیروڕا ئانكو پرانیا جاران؛ بۆچوون مافەكێ سیاسییە د ڕێكا ئاخفتنا بیروڕایا زاراڤێن ئازادیا ڕادەربڕینێ هندەك جاران بۆ دویڤچوون لێگەڕایان و وەرگرتن و ڤەگوهاستنا زانیاریان ژ بۆ دروستكرنا بیروكەیەكێ بكاردئێت. مافێ مرۆڤی و ئازادیا رادەربرینێ بەریا هەر تشتەكی گرێدای ئازادیا سیاسی ڤەیە، گرنگە پیڤەرا ئازادیێ سنووردار بیت و رێز ل تایبەتمەندیێن كولتوورێن مللەتێن جودا بگریت، د پراكتیكێ دا مافێ ئازادیا ڕادەربڕینێ ل هیچ وەلاتەكی دا هەبوونا خوە یا دروست نینە، جاران دكەڤیتە بەر رەخنێ و ب كارەك نە دروست دهێتە وەسفكرن، وەك حالەتەكێ نەگوهداریكرن یان هاندان بۆ ئەنجامدانا تاوانەكێ. مافێ مرۆڤ و ئازادیا بیروڕا و دەربڕین زۆر جاران دگەل هندەك جورێ مافان و سنوورداری هەیە، وەك مافێ مرۆڤ و ئازادی پەرستن و ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادیا خۆنیشادانێ یان ئازادیا ئاشتیخوازانە مافێ ئازادیا ڕادەربڕین ل دویڤ ماددەیا « 19 « یا جاڕنامەیا جیهانی مافێن مرۆڤ وەك مافەكێ بنەڕەتی یێ مرۆڤ دهێتە ناسین و ل یاسایا نێڤدەولەتی یا مافێ مرۆڤی دا ل پەیمانا نێڤدەولەتی مافێ مەدەنی و سیاسی دا هاتیە ناسین ل ماددەیا « 19 «یا ICCPR دا یا هاتی: «هەموو كەسەكێ مافێ ئەوێ چەندێ هەیە دویڤچوونا خوە و ڕاوبۆچوونا خوە بێژیت هەلبگریت « و «هەموو كەسەكێ مافێ ئازادیا ڕادەربڕینێ هەیە وەكو ماف، ئەڤ مافە ئازادی دویڤدا دهێتە وەرگرتن و وەرگرتن و بێلایەنی زانیاری و بیرو بۆچوونان هەموو جوران بخوەڤە دگریت.
بەرپرسارەتیا تایبەت ب ستویێ خوەڤە دگرێت و «دبیت یان رەنگە ئەڤە دەمێ پێدڤی بۆ ڕێزگرتن ل ماف یان هندەك كەسێن دیتر یان بو پاراستنا ئاسایشا نەتەوەیی، ڕێكخستن گشتی و ساخلەكی بو ڕایا گشتی یان قووناغەكا پێشڤەچوونێ دابیت دیسا ((ئازادیا رادەڕبرینێ دا دڤێت تاكێ جڤاكێ پشكداریێ د پێشكەفتنا مەعریفەتی ناڤا جڤاكێ دا بكەت ))
یا فەرو پێدڤیە ئازادیا رادەربرینێ چو جاران نەكەڤیتە ژێر چ گەفێن پارتێن سیاسی ژبەركو مللەتێ مە و تایبەتی وەكی جڤاكێ مەدەنی ئەم بەردەوام پێدڤی ب تاكەكێ هۆشیارن و بابەتێن ئاڤاكرنا و هزری و هشیاركرنێ و پێگەهاندنا مرۆڤێن ساخلەمن ، بەرۆڤاژی ئەگەر ب ئازادانە و ب وێرەكانە بابەت نەهێنە گەنگەشەكرن دێ كەڤیتە ژێر رەخنەیا نە راستەوخۆ، دیسان ((ئازادیا رادەربڕینێ بەشەكێ گرنگە ژ چەمكێ خۆرتكرنا دیمۆكراسیدا)). ئازادیا بیروڕا و دەربڕین ل دەستپێكا چەمكێ مۆدێرن ئازادیا مافێ مرۆڤی و بیرو بوچوونان و دەربڕین ڤەدگەڕێت بۆ سەدەیێن ناڤەڕاست ل چەرخێ كەڤن یێ مەلیكە و پاشایەتی ئانكو مەزن و ئێكگرتوویا ل دویڤ شۆڕشا ل سالا 1688 دا سەردەمێ پاشایێ ئینگلترا.
مافێ مرۆڤی وەكو خزمەتكرن بو ((ئازادیا ئەرینی ب شێوەیەكی سەرەكی پێدڤیە ئەم باشتر لایەنێ ئازادیا لایەنێن رەوشتی بەرچاڤ وەرگرین)) دەستكەفتێ هێزو گەشەپێدان بو سەرچاوەێن پێدڤی ین مرۆڤی بۆ دیاركرنا شیانێن تاكی.

مووسا خالد

دەربازبوونا « ۱۲۷ « سالان سەر ئێكەم ڕۆژنامەیا كوردی، ل سالا « ۱٨۹٨ « ئێکەم ڕۆژنامەیا کوردی ب ناڤێ ڕۆژنامەیا (كوردستان) ژلایێ « میقداد مەدحەت بەدرخانیڤە « ل قاهیرە پایتەختێ مێسری هاتە بەلاڤکرن.
ئەڤ ڕۆژنامە كوردستان ب زاراڤێ كرمانجیا سەری، ب تایبەت ئاخفتنا شێوازێ ناوچەیێن جەزیرە و بۆتان هاتبوو بەلاڤکرن هەروەسا ئەڤ ڕۆژنامە نزیکی دوو حەفتیان جارەکێ یان درەنگیتر دهاتە بەلاڤکرن .
ڕۆژناما كوردستان هەتا دەرکەتنا ژمارا پێنجێ « میقداد مەدحەت بەدرخان» سەرنڤێسەرێ وێ بوو، پاشێ لدویڤدا دەرکەتنا ژمارەێن دی ێن ڕۆژنامێ « عەبدولڕەحمان بەدرخانی‌« برایێ وی ئەڤ ئەركە وەرگرت بەردەوامێ پێدا .
ڕۆژنامەیا كوردستان ب گشتی « ٣١ « ژمارە ژێ دەرچوون، ژمارا ئیکێ هەتا پێنجێ ل قاهیرە، ژمارە شەش تا « ۱۹ « ل جنێڤ، ژ ۲۰ هەتا ۲۳ دیسا ل قاهیرە دەرچوو. هەروەسا ژمارە « ۲٤ « ل لەندەن، ژمارە ۲٥ هەتا ۲۹ ل ڤۆڵكستۆن، ژمارە ۳۰ و ۳۱ ل جنێڤ دەرچوون.
پشتی ژمارا ڕۆژنامَ ل ۱٤ ی‌ نیسانا سالا ۱۹۰۲ بەلاڤبووی. ناڤەڕاستا سالێن شێستا ژ سەدەیا بۆریدا، چەند ژمارەیەکێن ڕۆژنامێ ژ لایەن « د-مارف خەزنەدارە» هاتنە دیتن و چاپکرن. بەری هینگێ هەموو ژمارەێن ڕۆژنامێ، بتنێ ژمارە ۱۹ تا نوکە نەهاتیە دیتن.
ڕۆژنامەیا كوردستان ڕۆلەکێ گرنگ ب خۆڤە دیت ژ بۆ داكۆكیكرن و بەرزکرنا و گەشەكردنا هەستی نەتەوایەتی‌ و خەباتكرن بۆ ب دەستڤەئینانا مافێن گەلێ كورد.
ئەڤ ڕۆژا ڕۆژنامەگەریێ پیرۆزبێت ل ڕۆژنامەڤانێن جیهانێ ب گشتی و کوردستانێ بەتایبەتی، ڕۆژنامەڤانێن کوردستانێ بوونە پرەك بۆ گەهاندنا ڕاستیان و دروستکرنا پەیوەندیێن مەدەنی ناڤبەرا جڤاك و حکومەتێدا، هەروەسا زۆر ب بوێرەکی و گشتی د کاروانێن ژیانێدا شیانە ڕۆلەکێ برچاڤبگێڕن د گەهاندنا دەنگ و رەنگ و دیمەنێن جیاواز ێن جڤاکی بتایبەتی د ڕوماڵکرنێدا ل سەنگەرێن پێشیێ نە بۆ بەرگریکرنا ژ ئاخا کوردستانێ.

مـووسا خـالـد

پشتی رسەرهلدانا خەلكێ هەرێما كوردستانێ ل سالا 1991 هەبوونا هێزێن كوردی ل ناڤچەیێن كوردستانی هاتنە برێڤەبرن، ژبەر هندێ كو دەستپێكا ئازادبوونا هەرێما كوردستانێ ژ دەست رژێما فاشست یا ئیراقێ بوو، پڕانیا وەلاتێن ناڤچەیێ ب شێوەیەكێ ڕاستەوخۆ و نەڕاستەوخۆ ب بكارئینانا پارچەك ژ ل لایەنێن كوردی هەولێن ژ ژناڤبرنا ڤێ ئەزموونا هەرێمێ دایە، وان لایەن و وەلاتێن ناڤچێ بەرامبەری سیاسەتا ناڤخۆی و یا دیبلۆماسی شكەستن ئیناینە، چونكو ب شێوەیەكێ دەستووی ل سالا 2005 هەرێما كوردستانێ وەك قەوارەیەكا فیدڕاڵی ل ناڤ ئیراقێدا هاتیە دانان.
سەراری هندێ هەتا نوكە وەلاتێن هەرێماتیك و ب تایبەتی وەلاتێن جیران بەردەوام هەولا لاوازكرنا قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ دەن، یا هەرە دیر و ئەڤە چەندین سالە تا نوكە ئەم دبینن هندەك لایەنێن دی ل ژێر ناڤێ ڕۆژنامەڤان و سیاسی و شلۆڤەكار و چالاكڤانێن چەتە ب رێكن خوە یێن نەساخلەم دڤێن ب رێكا هەولێن خوە یێن كێم دڤێت هەرێما كوردستانێ ب ئەزموونەكا شكەستی دیاربكەن، بەلێ ئەڤە یا بەروڤاژی یە و هەرێمەكا سەركەفتی یە ژ هەموو رویەكێ ڤە.
رۆژهەڵاتا ناڤەڕاست پشتی پەیمانناما «لۆزان» و دابەشكرنا ناڤچی، كەفتیە بەرامبەر دەهان قەیران و شەڕان، ژ وان ژی ڕەگەزپەرستی و سەرهەڵدان تیرۆرێ و لاوازكرنا و پێكهاتێن ئایینی، ڤی شێوەیی چەندین جاران خوێن ڕشتن و ب دهان شەڕێن مەزن و بچویك ل ناڤچی رویداینە ئەڤ شەڕە ژی نەبووینە ئەگەری لاوازكرنا هەرێما كوردستانێ هەبوونا پێشمەرگێن قارەمان و سیاسەتا دروست یا هەرێمێ هەردەم خۆراگربوویە دژی هەر شەڕو كاودانەكێ نەخۆش ل دەڤەرێ بچیكترین نموونە ژی شكەستا رێكخراوا تێرۆرستێن داعشە.
بۆچی ئەزموونا هەرێمی كوردستان سەركەفتی یە؟!
١-پێكڤەژیان: ل هەرێما كوردستانێ پێكڤە ژیان یا هەی و گشت ئایین ب ئاشتی و ئارامی پێكڤە دژین، سەرەڕای هندێ یا هەڤسنوورە دگەڵ سووریا و ئیراق و بەردەوام بەرهەمئینانا وان تێرۆرە و دیسا د جیهانێ دا هەمبەر وەلاتێن دی كێمترین بۆیەرێن تیرۆرستی ل هەرێما كوردستانێ یێن رویداین، ژ لایێ وەڵاتێن نێڤدەولەتی ڤە پێشمەرگە ب قارمانی دژی تیرۆرێ هاتیە ناسین و ناڤودەنگكرن.
2-ئەمن و ئاساییش: ل ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست كەمترین ڕێژەیا تاوانێن تیرۆرستی كو تێدا ئەنجامداین ئەوژی هەرێما كوردستانێ یە، ئەڤەژی ژ ئەگەرێ پابەندیا خەلكێ هەرێما كوردستان تارادیەكێ باش هەڤكارن دگەل هێزە ئەمنی یێن هەرێما كوردستانێ، هەتا نوكە ژی ل وەڵاتێن ئەوڕۆپا كێشەیا تیرۆرێ هەیە و نەشیاینە چارەسەریەكا بنەڕەتی بۆ بێتە دانان، بەلێ هەرێما كوردستان سەركەفتی بوویە د كیمكرنا ڕێژەیا تاوان و تیرۆرێ دا. سەرەڕای هندێ هەرێما كوردستانێ ژ ڕویێ گەشەپێدانێ و ئابووری ڤە. هەرێما كوردستانێ نوكە خودان هزار كۆمپانیێن ناڤڤخۆییە و ب سەدان سەرمایەدار تێدانە، هەتا نوكە دبەردەوامن ب پڕۆژەیێن خزمەتگوزاری، ژبەر هندێ هندێ ئەڤە چەندین سالە ژ لایێ حوكمەتا ئیراقێ ڤە ڕێگری بەرە ب پێشڤچوونا هەرێما كوردستانێ دكەن و بەهانەیا نەدانا مووچەیێن وەلاتییان ل هەرێما كوردستانێ هەرا بەردەوامە.