سندس سالح سلێڤانەی

د ڤان رۆژێن دووماهیێ دا، ئەو هەوا و گەنگەشا بەرفرەه یا ل سەر ئاستێ ئیراقێ هاتیە راگەهاندن بۆ دەستەسەركرنا دز، گەندەلكار و وان كەسێن ب رێكێن نەقانوونی دەست ب سەر مولكێ گشتی دا گرتی، بوویە ئێك ژ گرنگترین بابەتێن ناڤخۆیی. ئەڤ پێنگاڤە ژ بۆ ڤەگەڕاندنا حەقێ گەل و پاراستنا سامانێ نیشتمانی، پێنگاڤەكا د جهێ خۆ دا و یا گرنگە، چنكو نەهێلانا گەندەلیێ ئەلیفوبێیا هەر ئاڤاكرنەكا دروستە بۆ پاشەڕۆژا وەلاتەكی.
پارتی دیموكراتی كوردستان و حوكمەتا هەرێما كوردستانێ، ب گەرمی پێشوازی ل ڤێ هەوا سەرۆكوەزیرێ ئیراقێ، عەلی زەیدی كرینە و پشتەڤانیا خۆ بۆ سەرخستنا وێ دوپات كریە. ئەڤ هەلوەستێ حوكمەتا هەرێمێ، نە ب تنێ دپلۆماسییە، بەلكو دەربرینەكا راستیە ژ باوەرییا مە ب وێ چەندێ كو قانوون دڤێت ل سەر هەمیان وەكهەڤ بیت و هەر كەسێ دەستێ خۆ د سامانێ گشتیدا كربیت، دڤێت رووبەروویێ دادگەهێ ببیت.
حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ب شێوەیەكێ رەها و بێ دودلی بۆ بەغدا و بۆ هەموو لایەكێ دیاركریە كو هەرێما مە چ جاران نابیتە پەناگەهەك بۆ دز و گەندەلان. هەر كەسێ د ناڤ ئیراقێ دا داخوازكری بیت و بڤێت ل هەرێما كوردستانێ خۆ ڤەشێریت، بلا باش بزانیت كو دەرگەهێن مە بۆ وان نینن. ئەم د ڤێ چەندێ دا قانوون و رێككارێن ئێمناهیێ دێ د سەروەریێ دا هێلین، چنكو مە دڤێت ل ناڤ سنوورێن خۆ دا رێزێ ل دادپەروەریێ بگرین و ل گەل هێزێن ئێمناهی یێن فیدرالی هەماهەنگیەكا تەمام هەبیت بۆ رادەسكرنا هەر كەسەكێ قانوون ل دووڤە.
ئەڤە ژی د ڤەگەریت بۆ وێ راستیێ كو درووشمێ حوكمەتا مە یا هەرێمێ، چەسپاندنا چاكسازیێ و ریشەكی كرن یان ژناڤبرنا گەندەلیێ یە. مە دڤێت سیستەمەكێ بێ گەندەلی، بێ تالان و بێ فێلكاری ئاڤا بكەین، دا كو خزمەتا وەلاتیێن خۆ بكەین و باوەریا جاددێ و جەماوەری بۆ دەزگەهێن فەرمی ڤەگەڕینین. هەرێما كوردستانێ، ب هەموو شیانێن خۆڤە، د بەرهەڤە دگەل ئیراقێ دشێت بۆ ڤەگەڕاندنا مافێن گشتی یێن ماندیبوونا گەلێ مە، و دڤێت ئەڤە ببیتە دەستپێكا قووناغەكا نوی یا هەڤكاریێ.
گەندەلی، نەخۆشیەكا كوژەك و مەترسیدارە ل سەر لەشێ ئابووری و سیاسییێ هەر وەلاتەكی، لەورا لێبۆرین ل سەر هیچ گەندەلكارەكێ ناهێتەكرن. ئەوا نوكە دهێتەكرن، دەڕبرینا وێ ئیرادێ یە كو دڤێت وەلاتی ب ئارامی بژیت و سامانێ گەل ب دەستێ چەند كەسێن دەستبڕ نەهێتە خوارن، ئەم د گەل هەموو ئەو هەوێن چاكسازیێ داینە كو دبنە ئەگەرێ پاراستنا شكۆیا وەلاتێ مە و دابینكرنا دادپەروەریێ بۆ نەوەیێن داهاتی. ل دووماهیێ، حوكمەتا هەرێمێ دێ یا بەرهەڤ بیت بۆ هەر جۆرە هەماهەنگیەكا ژ بۆ ڤێ مەرەمێ، دا كو پێكڤە بشێین وێ چەندێ بكەینە راستی كو قانوون ل سەروەرییا هەموو كەسەكێ یە.

سندس سالح سلێڤانەیی

زاڕۆك د قۆناغێن دەستپێكێ یێن ژیانا خۆ دا وەك پەڕەكێ سپی یە  و هەر تشتەكێ ل دەوروبەرێن خۆ ببینیت یان گولێ بیت، كارڤەدانێ‌ سەر كەسایەتیا وی یا داهاتی دكەت، لەورا پرسیارا كو زاڕۆك رەفتارێ ژ كێ وەردگریت، ئێكە ژ بابەتێن هەرە گرنگ د جڤاكێ مە دا، ل پلەیا ئێكێ  مالبات و ب تایبەتی دایك و باب، ژێدەرێ سەرەكی یێ ئاڤاكرنا رەوشت و رەفتارێن زاڕۆكی نە، زاڕۆك هەر ژ بچووكاتیا خۆ چاڤ ل دایك و بابێن خۆ دكەت كا چاوا  دئاخڤن، چاوان سەرەدەریێ ل گەل ئێك و ل گەل مرۆڤێن دی دكەن  و چاوا قەهرێ دا خۆ كۆنترۆڵ دكەن، هەكە ل ناڤ مالێ دا رێزگرتن، هێمنی و ئاخافتنا شیرین هەبیت، زاڕۆك ژی دێ هوسا مەزن بیت و ئەڤان رەفتارێن جوان كەتە پرەنسیپ بۆ ژیانا خۆ، بەرۆڤاژی ڤێ چەندێ، هەكە شەر و ئالۆزی و ئاخافتنا زڤر ل بن سەقفی هەبیت، بێگۆمان زاڕۆك دێ وان وەك تشتەكێ ئاسایی وەرگریت و ل دەرڤەی مال ژی ب كار ئینیت، پشتی مالباتێ، قۆناغا دویێ یا كو باندۆرەكا مەزن ل سەر رەفتارێن زارۆكی دكەت، ژینگەها دەرڤە یە كو پێكدهێت ژ خزم و كەسۆكاران، جیرانان  و هەڤالێن كۆلان و گەڕەكێ ل باژارێ مە، ل ڤێ دەرێ زاڕۆك فێری تێكەلی و پێكڤەژیانێ دبیت و هندەك داب و نەریتێن جوداتر دبینیت، ل گەل چوونا قوتابخانێ، مامۆستا دبنە نموونەیەكا دی یا بلند كو زاڕۆك چاڤ لێ دكەت، نە بتنێ د بۆارێ زانستێ دا، بەلكو د بۆارێ دیسپلین و رەوشتی دا ژی. خالەكا دی یا گەلەك گرنگ كو د ڤێ سەردەمێ‌ نوو دا هاتیە پێش و ناهێتە نكۆلكرن، جیهانا تەكنەلۆجیا و تۆرێن جڤاكی و كارتۆنێن زاڕۆكانە، د ڤی چەرخی دا، ئایپاد و مۆبایل بووینە پشكەك ژ ژیانا رۆژانە یا زاڕۆكێن مە و گەلەك جاران زاڕۆك رەفتارێن خراب یان توندوتیژ ژ ڤان یاری و ڤیدیۆیان فێر دبیت، كو ئەڤ چەندە پێدڤی ب چاڤدێریەكا توند هەیە ژ لایێ دایك و بابان ڤە و دەرەنجام زاڕۆك رەفتارێن خۆ ژ ئێك جهـ وەرناگریت، بەلكو تێكەلەیەگە ژ ناڤ مالێ، قوتابخانێ، جڤاكی و ئەو شاشەیێن كو ل بەرامبەر د روونێتن، لەورا  ئەركێ مە هەموویانە وەك دایك و باب و وەك جڤاك  كو هشیار بین كا چ جۆرە ژینگەهـ و نموونە بۆ زاڕۆكێن خۆ ئامادە دكەین، چونكی هەر رەفتارەكا ئەم ئەڤرۆ ل بەرامبەر وان دكەین، دێ بیتە سیمایێ پاشەرۆژا وان و پاشەرۆژا ولاتێ مە.

سندس سالح سلێڤانەی

د ڤان سالێن دوماهیێ دا، پەیوەندیێن د ناڤبەرا هەرێما كوردستانێ و ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریكا (USA) د قووناغەكا نوی و گرنگ دا دەرباز بووینە. گەلەك ب ئاشكرایی دیارە كو ئەمریكا ب تنێ وەك هەڤكارەكێ ئەمنی یان لەشكری ل هەرێمێ ناگریت، بەلكو وەك هەڤكارەكێ ستراتیژی یێ بازرگانی ژی دبینیت. ئەڤ پەیوەندییە ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێن هەڤپشك و پێشكەفتنا ئابووری هاتینە دارێشتن، كو د بەرژەوەندیا هەر دو ئالیان دایە.
ڕۆلێ ئەمریكا ل هەرێما كوردستانێ د وارێ بازرگانی و ئابووری دا گەلەكێ كاریگەرە. كۆمپانیا ئەمریكی ل هەرێمێ ب تایبەت ل كەرتێن پەتڕۆلێ، غازێ، دیسا ل كەرتێ چاندنێ و تەكنۆلۆژیایێ دا پشكدارن. ئەڤە ژی دێ بێژیت كو باوەریەكا مەزن د ناڤبەرا هەرێمێ و ئەمریكا دا هەیە، چونكی هاتنا كۆمپانیێن مەزنێن ئەمریكی بۆ هەرێمێ، دەرگەهێ ڤەدكەت بۆ هندێ كو وەبەرهێنەرێن دی یێن ناڤنەتەوەیی ژی بێنە كوردستانێ.
د ڤی وارێ دا، دڤێت ئەم بێژین كو گرێبەستێن بازرگانی یێن د ناڤبەرا هەر دو ئالیان دا، نە ب تنێ ژ بۆ داهاتی نە، بەلكو د چارەسەركرنا هندەك ئاریشێن ئابووری ژی دا ڕۆلەكێ مەزن دبینن. بۆ نموونە، ل كەرتێ پەتڕۆلێ، كۆمپانیێن ئەمریكی د ڕاهێنان و پێشكێشكرنا تەكنۆلۆژیایا نوی دا ڕۆلەكێ بنەڕەتی دبینن، كو ئەڤە ژی دێ هێلیت ئابووریا هەرێمێ د ئاستەكێ بلندتر دا بمینیت.
هەروەسا، ئەمریكا ب رێیا دامەزراوەیێن خۆ یێن وەكی (USAID)، ڕۆلەكێ گەلەكێ باش د وارێ پشكدارییا ل گەل كەرتی تایبەت ل هەرێمێ دبینیت. ئەڤە ب رێیا پشتەڤانیكرنا كارێن بچووك و داهێنەرێن گەنجێن كورد دبیت، كو ئەڤە ژی دێ داهاتەكێ نوی بۆ ئابووریا هەرێمێ پەیدا كەت. گرێبەستێن بازرگانی ل ڤێرێ ب تنێ نە گرێبەستێن كڕین و فرۆتنێ نە، بەلكو گرێبەستێن ڤەگوهاستنا ئەزموونێ و زانستێ ژی نە.
ژ ئالیەكێ دی ڤە، هەرێما كوردستانێ د ناڤ ئیراقێ دا و ب گشتی ل دەڤەرێ، ب جهەكێ ستراتیژی و گرنگ داهێتە دیتن. ئەمریكا دێ ل سەر ڤێ چەندێ كار كەت كو هەرێمێ وەك جهەكێ ئارام بۆ وەبەرهێنانێ بهێلیت. ئەڤ هەڤكارییە ل گەل ئەمریكا، هەرێمێ دكەتە ئێك ژ وان جهێن كو داهات و ئابووریا وێ دێ پتر بهێزكەڤیت.
د ئەنجام دا، دڤێت ئەم بێژین كو پەیوەندییا بازرگانی د ناڤبەرا ئەمریكا و هەرێما كوردستانێ دا، پەیوەندیەكا دۆمدرێژ و یا بنەڕەتییە. ئەگەر هەرێم بشێت پتر ڤان گرێبەستان برێڤەببەت و ب باشی مفای ژ ئەزموونا كۆمپانیێن ئەمریكی وەرگریت، ئەڤە دێ هەرێمێ د وارێ ئابووری دا بگەهینیتە ئاستەكێ گەلەكێ بلند. ئەمریكا دێ هەر مینیت وەك هەڤكارەكێ سەرەكی د ئاڤاكرنا ئابوورییا كوردستانەكا بهێز و پێشكەفتی دا.
ئەڤجا د ڤی بیاڤی دا گەلەك ژێدەرێن میدیایی ئاشكراكرینە كو سەرەدانا تۆم باراك یا ڤێ‌ داویێ‌ ئەو هەمی رێككەفتنێن گرێبەستێن جەنابێ‌ سەرۆك وەزیرێن حوكمەتا هەرێما كوردستانێ‌ ئیناینە زمان ل گەل حوكمەتا نوو یا ئیراقێ‌ كو بەرییا دەمی حوكمەتا ئیراقێ‌ ب هەماهەنگی ل گەل ئەجیندایێن هندەك وەلاتێن دی ئالۆز دكرن، لێ‌ پشتی كو دەستێ‌ ئەمریكا پتر بالا بووی ئێدی، ئەو بزاڤێن هەنێ‌ ب ئەرێنی رۆناهیێ‌ بینن.

سندس سالح سلێڤانەی

د ڤان رۆژێن بۆری دا، هاتنا «عەلی زەیدی» بۆ سەر كورسیا سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ، دیتن و پێشبینیێن جودا ل گەل خۆ ئیناینە. د ناڤ ڤان پێشبینیان دا، ئەوا پتر ژ هەمیان دەركەفتی، ئەو ئومێدە كو ئەڤ كەسایەتییە دێ شێت ل سەر بنەمایەكێ جودا و ب شێوەیەكێ ئەرێنی سەرەدەریێ ل گەل هەرێما كوردستانێ كەت. ئەڤ ئاماژە ب تایبەت ل سەر پرسا هەستیار و گرنگ یا مووچەیێن فەرمانبەرێن كوردستانێ رەدبن، كو ب درێژاهیا دەمەكێ درێژ بۆتە بارهەلگرەكێ گران ل سەر ملێن خەلكێ مە. ژ بۆ هندێ كو ئەڤ ئومێدە ببنە راستی، فەرە حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ب گیانەكێ بەرپرسیار و دپلۆماسیەتەكا چالاك دا، خۆ بگەهینیتە وی. ئەم دزانین كو ئاریشەیێن د ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ دا، د ئاریشەیێن ساڤا و كێم دا نینن، بەلكو د ئالۆز و كویرن، لێ د هەمان دەم دا، چارەسەركرنا وان نە مەحالە ئەگەر نیازێن پاقژ هەبن و دەلیڤە ب دروستی بهێنە بكارئینان.
عەلی زەیدی، ب وێ سەرەدەرییا كو هەی، دێ شێت ببیتە دەستپێكەك بۆ گوهۆرینا رەنگێ پەیوەندیێن هەردو ئالیان. ل ڤێرێ، ئەركێ سەر شانیێ ل سەر حوكمەتا هەرێمێ گران دكەت كو دەستپێشخەریێ بكەت. نەمانا ئاریشەیێن مووچەی و مافێن دارایی یێن فەرمانبەرێن مە، دێ بیتە هەوارەكا مەزن بۆ ئارامییا جڤاكی و گەشەكرنا ئابووری ل هەرێمێ. فەرمانبەرێن مە، یێن كو د ئەڤان چەند سالێن دەربازبووی دا ب سەبر و حەوسەلە بەرگری ل ژیانا خۆ كرین، چاڤەرێی پەیامێن كریاركینە، نە ب تنێ سۆزێن ل سەر كاغەزێ. ڤێ دەلیڤێ، ب وێ واتایا كو ل بەردەستە، نابیت هەرێم ب ئاسانی ژ دەستبدەت. پێدڤیە دپلۆماتكار و نوونەرێن مە ل بەغدایێ، ب زمانەكێ كران و ب سەرۆكاتییا هەرێمێ یا دیتنێن ستراتیژی هەی، كار بۆ هندێ بكەن كو ڤێ پەیوەندیێ بكەنە گاڤەكا پاقژ بۆ چارەسەریێ. سیاسەت هونەرێ ئینانا باشترین دەلیڤانە د دژوارترین رەوشان دا، و نوكە ئەڤ دەلیڤە ل بەردەمێ مە یە.ئەگەر ئەم بێژین سەركەفتن ل ڤێرێ گرێدای ب وێ چەندێ یە كو ئەم چاوا كار دگەل عەلی زەیدی دكەین، ئەوا د راستەقینەیەكا حاشا لێ نەكر دا دئاخڤین. هەڤكاری، رێزگرتنا دەستووری، و دانوستاندنێن بێ پاشڤەكشین، سێ ستوونێن سەرەكی نە بۆ وێ قۆناغا نوو یا كو د خوازین دەست پێ بكەین.
ل دووماهیێ، ئارمانجا مە یا هەرە مەزن، پاراستنا قەوارێ هەرێمێ و دەستەبەركرنا ژیانەكا شەرەفمەندانە بۆ فەرمانبەر و وەلاتیێن مە یە. ئەڤ دەلیڤە ئەگەر ب زانابوون و ب كێری بهێتە بكارئینان، دێ بیتە وەرچەرخانەكا دیرۆكی ل سەر ئاستێ پەیوەندیێن هەولێرێ و بەغدایێ و دێ خێرا وێ ژی بۆ هەمی ئالیان ڤەگەریت، ب تایبەت بۆ وان فەرمانبەرێن كو د چاڤەرێی مووچەیێن خۆ دا دژین. ل سەر حوكمەتا هەرێمێ یە كو ب خێرایی و ب پلانەكا تۆكمە، بەر ب بەغدایێ ڤە بچیت و ڤێ دەلیڤێ بكەتە دەستكەفت بۆ خەلكێ مە.

سندس سالح سلێڤانەیی

هەلبەت ئەڤرۆ 1/6 ڕۆژەكا گرنگ و پرشنگدارە ل هەموو جیهانێ، چنكو دڤێ رۆژێ ل دووف رێكەفتنا نەتەوێن ئێكگرتی مافێن زارۆكان ل سەرتاسەری جیهانێ هاتینە دیاركرن و ل دووف وێ رێكەفتنێ هەموو وەلات نەچاركرینە كو پێگیریێ ب وان خالان بكەن یێن كو د رێكەفتنێ دا هاتینە دیاركرن، كو ئەو ژی گرێدای ماف و ئەركێن زارۆكان، هەروەسا پاراستنا وانە و داكوكی ل سەر وێ چەندێ هاتیە كرن كو نابیت ب چو ڕەنگان توندوتیژی ل گەل زاڕۆكی بهێتە بكارئبنان، بەلكو دڤێت هەموو مافێن وی بهێنە پاراستن، ژوانا (زاڕۆكی مافێ خواندنێ و ساخلەمیێ و یاریكرنێ و گەشتكرنێ و پاراستنێ و دووركرن ژتوندوتیژیێ…هتد) هەبیت و ئەڤە ئەركێ حوكمەتێ یە ب رێیا رێكخراوێن مافێن زاڕۆكان پێدڤیە بۆ بهێنە بەرجەستەكرن، هەروەسا ئەركێ لایەنێن پەیوەندیدارە ژی دویڤچوونا وان خال و مافان بكەن یێن بۆ زارۆكان دوێ رێكەفتنێ دا هاتینە دانان.
ل ڤێرە هەكە ئەم بهیێن بەحسێ مافێن زاڕۆكان ل هەرێما كوردستانێ بكەین، ئەم نابێژین چ بۆ زاڕۆكان نەهاتیە كرن، ڕاستە هندەك تشت یان هندەك ماف هاتینە بەرجەستەكرن، لێ ب ڕێژەیەكا گەلەك كێمن و نە ل دویڤ حەز و خواستا مەنە، چنكو بەری هەر تشتەكی ل پڕانیا قوتابخانەیێن مە ژ بەر نەبوونا جهی هژمارەكا زۆڕا قوتابیان كرینە د پۆلەكێ دا و ڤێ چەندێ كارتێكرنەكا راستەوخۆ كریە سەر قوتابیان كو نەشێن ب شێوەیەكێ دروست وانەیا خۆ وەربگرن، هەروەسا كارتێكرن ل ماموستیان ژی كریە كو نەشێن وەكو پێدڤی وانەیێن خۆ شڕۆڤە بكەن، چنكو هەكە (40) قوتابی یان پتر د پ‌و‌ولەكێ ڤەبن ئەڤە بۆ مامۆستای ژی یا ب زەحمەتە ب دروستی بشێت پلانا خۆ بجه بینیت، بۆ نموونە هەكە جه نەبیت و هژمارا قوتابیان ژی د پۆلێ ڤە یا زۆڕ بیت ب چو ڕەنگان نەشێت سیستەمێ گرۆپان بكاربینت و زەرەرمەندێ ئێكێ بەس قوتابییە، هەروەسا ل پڕانیا قوتابخانەیێن مە باخچەیێ قوتابخانێ ژی نینە كو قوتابی هەر چ نەبیت بشێن وانەیەكێ لێ بخۆینن، بۆ نموونە وانەیا (هونەری، یان زانستێ، یانا كارامەی و …. هتد.
هەروەسا ل دەرڤەی سنوورێ قوتابخانەیان، ئانكو ل تاخان ژی وەكو پێدڤی باخچە و جهێن زاڕۆكان بۆ زاڕۆكان نەهاتینە چێكرن، ب تایبەت تاخێن كەڤنێن دهۆكێ.
یا ژ ڤێ خراپتر و كمباختر كاركرنا زاڕۆكانە ل سەر جادە و ترافیكان، یان ل جهێن پیشەسازی كو گەلەك ژ وان كارێن گران پێ دهێنە كرن و ئەڤ چەندە زێدەگاڤیەكا سۆر ب سۆرە ل سەر رێكەفتنا مافێن زاڕۆكان و پاراستنا وان، ڕاستە د وەختی دا مە هندەك رێكخراو ل دهۆكێ هەبوون و ل بن ناڤێ زاڕۆكان كاردكرن و دبیت نوكە ژی هندەك مابن، لێ دگەل رێزگرتنێن من بۆ وان بتنێ ناڤ بووینە و نەشیاینە وەكو پێدڤی خۆ زاڕۆكێن باژێرێ مە بكەنە خۆدان و مافێن وان بەرجەستە بكەن، لەورا هیڤیا من ژ جهێن شۆلەژێ ئەوە پلانەكا باشتر بۆ پاراستنا مافێن زاڕۆكان دابڕێژن و ل گۆڕەی وێ پلانێ مافێن زاڕۆكان بەرجەستە بكەن و هێدی هێدی كێماسی و لاوازیان دەرحەقی زاڕۆكان نەهێلێن، دا زاڕۆكێن چاڤ گەشێن باژێرێ مە و هەموو كوردستانێ د ژیانەكا خۆش و بەختەوەردا بژین و دووربن ژ هەر توندوتیژیەكێ، چنكو زاڕۆك سامان و پاشەڕۆژا گەلێ مەنە و دڤێت ئەم هەموو خۆ لێ بكەینە خۆدان و بەڕەڤانیێ ژ مافێن وان یێن ڕەوا بكەین.

سندس سالح سلێڤانەیی

هەڤالینی ئێكە ژ جوانترین و پیرۆزترین پەیوەندیێن مرۆڤاتیێ كو خودێ دایە مە، د ژیانێ دا مرۆڤ نەشێت بتنێ بژیت، چونكی سروشتێ مە یێ وەسا هاتیە ئاڤاكرن كو ئەم پێدڤی ب كەسەكێ دی نە دا كو خەم و خۆشیێن خۆ دگەل پشك بكەین، هەڤالێ دروست ئەو كەسە یێ كو د تەنگاڤی و نەخۆشیان دا ژ تە دوور نە كەڤیت، بەلكو بەری خۆشیێ، ئەو ل دەمێ گریێ و دلتەنگیێ ل پشت تە بیت.
د جیهانا ئەڤرۆدا كو هەموو تشت بوویە بەرژەوەندی، دیتنا هەڤالەكێ دلسۆز كارەكێ ب زەحمەتە، هەڤالینیا راستەقینە ل سەر بنەمایێ باوەریێ و رێزگرتنێ دهێتە ئاڤاكرن. دەمێ تو هەڤالەكێ باش هەلبژێری، تو ب وێ چەندێ ژیانا خۆ گوهۆڕی، چونكی هەڤالێ باش هەرەمەكە و رێكا راست نیشانی تە ددەت، هەكە تو یێ خەلەت بی، ئەو دێ تە راست كەت، نە كو دێ بتنێ ب دلێ تە ئاخڤیت دا كو تە ژ خۆ دوور نەكەت. راستگۆیی ستوینا هەڤالینیێ یە.
هەڤالینی ب تنێ پەیڤ نینن یان ژی پێكەنین و گەڕیانێن ناڤ بازار و سەیرانان، بەلكو هەڤالینی وەفاداری یە، وەفاداری ئەوێ چەندێ دگەهینیت كو تو ل پشت هەڤالێ خۆ بی و د غەیبەتێ دا تو بەرەڤانیێ ژێ بكەی. هەكە هەموو جیهان ل دژی وی ب وەستیت، تو هەر یێ ل نك بی، ئەڤەیە رامانا برایەتیا كو خودێ مروڤی پێ خەلات دكەت، گەلەك جاران هەڤال ژ برایێ پشتێ نێزیكتر دبیت، چونكی هەڤالینی ب هەلبژارتنا مروڤی ب خۆیە و ئەڤ بژارەیە نیشانا ژیری و عەقلمەندیا مرۆڤی یە، هەروەسا دڤێت ئەم بزانین كو پاراستنا هەڤالینیێ كارەكێ گرنگە و مرۆڤ نابیت ژ بەر تشتێن بچووك و كێمسیان دەست ژ هەڤالێ خۆ بەردەت،. لێبۆرین و تێگەهشتن دناڤبەرا هەڤالان دا دبیتە ئەگەرێ هندێ كو ئەڤ پەیوەندییە بۆ ماوەیەكێ درێژ ب مینیت،. هەڤالێ رەسەن ئەو كەسە یێ كو تێرا تە دبینیت بێی كو تو پەیڤەكێ بێژی، ئەو ژ چاڤێن تە دزانیت كا دلێ تە یێ پڕی چییە؟

سندس سالح سلێڤانەی

د ئەڤرۆ دا، ئێك ژ كێشەیێن هەرە مەزن كو وەلاتیێن مە ل باژێرێ دهۆكێ پێ دنالن، گرانییا بێسەروبەر یا بازاڕی و بلندبوونا بهایێن پێدڤیاتیێن رۆژانە یە. ئەڤ دیاردە نە ب تنێ بوویە بارەكێ گران ل سەر ملێن خێزانێن هەژار، بەلكو بوویە ئەگەرێ هندێ كو چینا ناڤین ژی تووشی دلگرانی و تەنگاڤیێن ئابووری ببیت. تشتێ جهێ داخێ ئەوە كو رۆژ ب رۆژ بهایێ كەلوپەلان بلند دبیت، بێی كو چو رێگریەكا دل یان چاڤدێرییەكا كار یگەر هەبیت دا كو سنوورەكی بۆ ڤێ چەندێ دابنیت.
چاڤدێریا بازرگانی، كو ئەركێ وێ یێ سەرەكی پاراستنا هەڤسەنگیا بازاڕی و رێگریگرتنە ل قۆرخكاریێ، وەك پێدڤی نەشیایە ب ئەركێ خۆ ڕاببیت. نەبوونا چاڤدێرییا هوور و سزادانا وان كەسێن كو بهایان ب دلێ خۆ بلند دكەن، وەلایە كو هندەك بازرگان مفای ژ ڤێ بێدەنگیێ وەربگرن و بارێ خەلكی گرانتر لێ بكەن. ناكرێت وەلاتی ب تنێ بمینن د ناڤبەرا بەرژەوەندیێن بازرگانان و بێدەنگیا لایەنێن پەیوەندیدار دا. ئەڤ رەوشە پێدڤی ب دەستێوەردانەكا بلەز و دل هەیە، چنكو ژیان و گوزەرانا خەلكی هێلا سۆرە و نابیت ب چو رێكان یاری پێ بهێتەكرن.
ل ڤێرێ، ئەركێ پەرلەمانتارێن پارێزگەها دهۆكێ یە كو ب بەرپرسایەتی ڤە بهێنە سەرخەت. پەرلەمانتار نوونەرێن خەلكینە و دەنگێ وان گەهاندیە جهێن بلند، لەورا فەرە نوكە ببنە پالپشتێ خەلكێ خۆ. پێدڤییە ئەڤ نوونەرە ل گەل پارێزگەرێ دهۆكێ كۆمبوونێن بلەز ئەنجامبدەن و پلانەكا تۆكمە دابنێن بۆ كۆنترۆلكرنا بازاڕی. دڤێت لژنەیێن بلەز و كاڕا بهێنە پێكئینان كو رۆژانە و ب بەردەوامی ل ناڤ بازاڕی بن، نە ل سەر كاغەزێ یان ب شێوەیەكێ وەرزی.
هەماهەنگی د ناڤبەرا پارێزگاری و پەرلەمانتاران دا دێ هێزەكا پتر دەتە بڕیاران. پێدڤییە سنوورەك بۆ گرانیا كرێیا دوكانان، گرانیا خوارن و پێدڤیاتیێن سەرەكی بهێتەدانان. هەر بازرگانەكێ یان دوكاندارەكێ سەرپێچیێ بكەت، دڤێت ب توندی بهێتە سزادان دا كو ببیتە پەند بۆ كەسێن دی. خەلكێ دهۆكێ یێ وەسادارە و هەمی دەمان پشتەڤانێ دەولەت و دامودەزگەهان بوویە، لەورا نۆكە پێدڤی ب هندێ هەیە كو دەستهەلات و نوونەرێن وان ل هەوارا وان بهێن.
نەبوونا كۆنترۆلێ ل سەر بازاڕی، دێ بیتە ئەگەرێ هندێ كو جڤاك بەر ب نەئارامیێ بچیت. دەمێ سەرۆكێ خێزانەكێ نەشێت پێدڤیاتیێن سادە بۆ زارۆكێن خۆ دابین بكەت، ئەڤە برینەكا كوور د دلێ جڤاكی دا دروست دكەت. لەورا، داخوازا مە ژ پارێزگەرێ دهۆكێ و پەرلەمانتارێن دەڤەرێ ئەوە كو ب ئەركێ خۆ یێ ئەخلاقی و نیشتمانی ڕاببن. پێدڤییە ب شێوەیەكێ مەیدانی د ناڤ بازاڕی دا بن و گوهێ خۆ بدەنە گ گازندەیێن خەلكی.
دڤێت سیستەمێ چاڤدێریا بازرگانی بهێتە گوهۆڕین و نووژەنكرن، چنكو ب ڤێ رەوشا نوكە دیارە كو سەركەفتی نەبوویە. دابینكرنا ئاسایشا خوارنێ و سەقامگیریا بهایان، كێمترین تشتە كو حوكمەت و نوونەرێن پەرلەمانی پێشكێشی وەلاتییان بكەن. بلا پێكڤە كار بكەین بۆ هندێ كو دهۆكا مە یا ئاڤەدان، بۆ وەلاتیێن خۆ ببیتە جهێ ئارامی و ژیانەكا بێ خەم، نە كو هەر رۆژ وەلاتی ل بن ترسا گرانبوونا بهایان ژ خەو ڕابن. دەم هاتیە كریار بهێنە ل پێشیا گۆتنان، و پاراستنا ژیارا خەلكی ببیتە كارێ هەرە ل پێش یێ هەمی بەرپرسان.

سندس سالح سلێڤانەی

ل هه‌موو وه‌لاتێن جیهانێ شێوه‌كارێن وان رێزه‌كا مه‌زن ل ده‌ف حكومه‌تێ، هه‌روه‌سا ل ده‌ف خه‌لكێ وی وه‌لاتی هه‌یه‌، چونکۆ ئه‌و كه‌سێن داهێنه‌رن و ده‌مێ پێشانگه‌هه‌كا شێوه‌كاری ڤه‌دكه‌ن ب گۆژمێن مه‌زن كه‌ڤالێن وان ژ لایێ حه‌ز ژێكه‌رێن هونه‌ری، هه‌روه‌سا خه‌لكێ وی وه‌لاتی ڤه‌ دهێته‌ كڕین و هونه‌رمه‌ند هه‌بوویه‌ كه‌ڤاله‌كێ بتنێ هه‌تا ملیۆن دۆلاران فرۆتیه‌ و ئه‌ڤ چه‌نده‌ بوویه‌ ده‌رگه‌هه‌ك كو یێ به‌رده‌وام بیت و كڕینا كه‌ڤالێ وی دو مفا گه‌هاندینێ، یا ئێكێ ئه‌و پارێ وه‌رگرتی دێ شێت ژیانه‌كا خۆش بۆ خێزان و زارۆكێن خۆ پێ دابینكه‌ت، هه‌روه‌سا یا دویێ ژی ئه‌و چه‌نده‌ دێ بو وی بیته‌ هێزه‌ك كو یێ به‌رده‌وام بیت و به‌رده‌وام داهێنانێ بكه‌ت، لێ مخابن ل وه‌لاتێ مه‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ یان نینه‌، یان هه‌كه‌ هه‌بیت ژی دێ ب رێژه‌یه‌كا گه‌له‌ك كێم بیت، چونکۆ كه‌ڤالێن شێوه‌كارێن كورد گه‌له‌ك ب كێمی دهێنه‌ فرۆتن و هه‌كه‌ هونه‌رمه‌نده‌ك كه‌ڤالێن خوە بفرۆشیت ژی دێ به‌رامبه‌ر پاره‌یه‌كێ گه‌له‌ك كێم بیت، له‌ورا ئه‌ڤ چه‌نده‌ دبیته‌ هۆكار كو ئه‌ڤ هونه‌رمه‌نده‌ نه‌چار دبیت بۆ كاره‌كێ دی بكه‌ت، ژ بەر کو وه‌كو مه‌ گۆتی ب پارێ هونه‌ری نه‌شێت ژیانا زارۆكێن خوە پێ خوەش بكه‌ت، بۆ زانین مه‌ ل كوردستانێ گه‌له‌ك هونه‌رمه‌ندێن باش هه‌نه‌ و كه‌ڤالێن گه‌له‌ك باش و بهێز چێكرینه‌، لێ ژ به‌ر كو ژێ نه‌هاتینه‌ كڕین هنده‌ك ژوان د عمبارێن مالێن خوە دا هه‌لگرتینه‌ و شێوه‌كار هه‌بوویه‌ د مالێ دا جهـ نه‌بوویه‌ و كه‌ڤالێن وی ل ڤێره‌ و وێراهه‌ پرت و به‌لاڤ بووینه‌ و ل هاڤینان ژ به‌ر گه‌رمێ و ل زڤستانان ژ به‌ر بارانێ زیان گه‌هشتینه‌ كه‌ڤالێن وان و جاران هه‌بوویه‌ ئه‌و كه‌ڤال ب ئێكجاری هه‌لوه‌شیایه‌.
له‌ورا ل ڤێره‌ پێشنیار دكه‌م هه‌موو داموده‌زگه‌هێن حزبی و ئیداری و هه‌تا یێن لەشکری ژی چالنجه‌كێ ب ڕاگه‌هینن و هه‌ر ئێك ژ لایێ خوە ڤه‌ چه‌ند كه‌ڤالان بكڕیت و ل باره‌گا و جهێ كارێ خوە ب هه‌لاویسن، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ جوانیه‌كێ ده‌ته‌ جهێن وان، یا دویێ ژی دێ بیته‌ ئەگەرەک كو پاره‌یه‌ك بگه‌هیته‌ شێوه‌كاری كو ب شێت به‌ر هه‌ر تشته‌كی كه‌ره‌سته‌یێن وێنه‌چێكرنێ پێ بكڕیت، هه‌روه‌سا ژین و ژیارا زارۆیێن خوە هه‌تا راده‌یه‌كی باشتر لێ بكه‌ت، چونکۆ پتریا وان د هه‌ژارن، هه‌روه‌سا دێ هه‌ست پێ كه‌ت كو ئه‌م هه‌موو یێ گرنگیێ ب وان و به‌رهه‌مێن وان دده‌ین.

سندس سالح سلێڤانەی

د دیرۆكا مللەتان دا، هندەك ڕوودان هەنە دبنە وەرچەرخان و دەستپێكا قووناغەكا نوو یا رۆناهیێ. ل ڕۆژا ٢٢ی نیسانا ١٨٩٨ێ، ل باژێرێ قاهیرە یێ وەلاتێ مسرێ، ژ لایێ خۆدانێ غیرەت و زانینێ «مقداد مەدحەت بەدرخان» ڤە، ئێكەمین ڕۆژنامە ب ناڤێ (كوردستان) هاتە وەشاندن. ئەو ڕۆژ د ڕاستی دا ژدایكبوونا دەنگێ مللەتەكێ بێ دەنگ بوو، كو د ناڤ تاریاتیا زۆلمێ و نەزانینێ دا، وی چراغێ ڕۆژنامەگەریا كوردی هەلكر دا كو جیهان هەمی بێهن و ڕەنگێ كوردی بناسیت. ژبەر گرنگیا وێ ڕۆژێ، ئەڤرۆ مە كریە جەژنا قەلەمی و ڕۆژا ڕۆژنامەگەریا كوردی.
پشتی سەرهلدانا پیرۆزا سالا ١٩٩١ێ، قووناغەكا زێڕین د وارێ ڕاگەهاندنێ دا ل باشوورێ كوردستانێ دەستپێكر. ب پشتەڤانیا حوكمەتێ و حزبان، ب تایبەت پارتی دیموكراتی كوردستان كو خودان خەباتەكا دێرینە د وارێ رەوشەنبیری دا، ب سەدان دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ ژ ڕۆژنامە و گۆڤار و كەنالێن ئاسمانی و ناڤخۆیی هاتنە دامەزراندن. ئەڤ تێكۆشینا مەزن بوو ئەگەر كو كادرێن پرۆفیشنال و ڕۆژنامەڤانێن ب شیان پەیدا ببن، كو ب شەڤ و ڕۆژ د خزمەتا پاراستنا ناسنامەیا نەتەوەی و گەهاندنا ڕاستیان دانە.
ل دەڤەرا مە، ل پارێزگەها دهۆكێ، دیرۆكا ڕاگەهاندنێ ب شانازی ڤە دهێتە گۆتن. پشتی سەرهلدانێ، ئێكەمین ڕۆژنامە كو ڕێكا ڕاستیێ گرتە بەر، ڕۆژنامەیا (پەیمان) بوو. ئەو ڕۆژنامە وەك قوتابخانەیەكێ بوو كو بناغێ ڕۆژنامەگەریا بادینی ل سەر هاتە ئاڤاكرن. د درێژەپێدەرا وێ خەباتێ دا، ئەڤرۆ ڕۆژنامەیا (ئەڤرۆ) ب شێوەیەكێ ڕۆژانە و ب ستایلەكێ سەردەمیانە بەردەوامیێ ددەتە وێ ڕێبازێ و خزمەتەكا بێ وێنە پێشكێشی خواندەڤانێن كورد دكەت.
ل لایەكێ دی، د وارێ بینینی دا، ل سالا ١٩٩٣ێ ئێكەمین تەلەفزیۆن ل دهۆكێ ب ناڤێ (تەلەفزیۆنا خەبات) هاتە ڤەكرن. ئەڤ تەلەفزیۆنە دووڤ دا ناڤێ وێ بوو (كوردستان) و پاشی ب ناڤێ (دهۆك تیڤی) ب ناڤودەنگ بوو و هەتا نوكە ژی یا بەردەوامە. دهۆك تیڤی ب تنێ كەنالەك نەبوو، بەلكو قوتابخانەیەك بوو بۆ پێگەیاندنا ب سەدان ڕاگەهاندنكارێن خودان ئەزموون. د هەمان دەم دا، (ڕادیۆیا دهۆك) ژی وەك دەنگەكێ زەلال و ڕەسەن د ناڤ مالێن مە دا جهێ خۆ كرەڤە. ئەڤ دەزگەهە هەمی، كو سەر ب ڕاگەهاندنا پارتی ڤەنە، بووینە ستوونێن سەرەكی یێن هشیاركرنا جڤاكی و پاراستنا زمان و فۆلكلۆرێ بادینی.
هەروەسا ناڤەندا (خانی) بۆ ڕاگەهاندن و وەشاندنێ، كو دەزگەهەكێ مەزن و پڕی داهێنانە، ب دەهان سازی و پلاتفۆرمێن ب سەر ڤە، ڕۆلەكێ كارا دگێڕن د گەشەپێدانا هزر و فەرهەنگا كوردی دا. ئەڤ ناڤەندە ب خزمەتێن خۆ یێن بەردەوام، شیا پەیاما مرۆڤایەتی و نەتەوی یا گەلێ مە بگەهینیتە هەر جهەكێ.
ل ڤێ ڕۆژا پیرۆز، ئەركە سلاڤان بۆ وان هەمی ڕۆژنامەڤانان بهنێرین یێن كو ب قەلەم و كامیرێن خۆ پاراستنا دەستكەفتێن مە دكەن. ڕاگەهاندنا مە ئەڤرۆ پارێزەرێ دەستكەفتێن شۆرەشێ و ئاڤاكەرێ پاشەرۆژەكا گەشە. ڕۆژنامەگەریا كوردی ب تایبەت ل دەڤەرا مە، یا ئاڤابوویە سەر بنەیاغەكێ موكوم كو چ جاران ناهێتە هەژاندن، چونكی ب خوینا شەهیدان و ئەرەق و ماندیبوونا دلسۆزان هاتیە ئاڤاكرن. سلاڤ ل گیانێ مقداد مەدحەت بەدرخان و هەمی كاروانچیێن ڕێكا ڕاستیێ بن.

سندس سالح سلێڤانەیی

مێهڤان ل دەف مە ل دەڤەرا بەهدینان، نە بەس كەسەكە دهێت و دچیت، بەلكو مێهڤان بەرەكەتە و خودێ یێ بۆ مە فرێكری و د كەڤندا دهۆكیان دگۆتن: مێهڤان مێهڤانێ‌ خودێ یە، لەوما هەر دەمێ‌ كەسەك قەستا مالا مە بكەت، پێدڤییە ئەم ب ڕویەكێ گەش و ب دلەكێ ڤەكری پێشوازیێ لێ بكەین. سەرەدەری دگەل مێهڤانان ل دەف مە ب چەند تشتەكان دەست پێ دكەت، یا ئێكێ ژ وان ژی ئەوە كو تو ب چاوا بخێرهاتیێ لێ بكەی، وەك تو بێژیێ: سەر سەران و سەر چاڤان هاتن، یان مال یا تە یە و ئەم مێهڤانێن تە ینە.
دەمێ مێهڤان دڕوینن، نابیت ئەم بێ دەنگ بین یان تەلەفونێن خۆ بكار بینین، لێ‌ یا دروست ئەوە ئەم مژوولی دانوستاندن و پەیڤێن خۆش بین، ل دەڤەرا مە، تشتێ هەرە گرنگ ئەوە كو مێهڤان هەست ب غەریبیێ‌ نەكەت وچا و قەهوە و فێقی، ئەڤە هەمی نیشانێن كەرەمێ نە، بەلێ یا ژ وێ گرنگتر ئەوە كو تو ب كەیف و خۆشی سەرەدەریێ دگەل بكەی، هەكە مێهڤانی دڤێت خوارنێ بخوت، پێدڤییە باشترین تشتێ مە هەبیت ل بەر دانین، نە ژ بەركو ئەم دخوازین خۆ ل بەر دیار بكەین، بەلكو ژ بەر كو ئەم قەدرێ وی دگرین.
هەروەسا نابیت ئەم ل دەف مێهڤانی بەحسێ ئاریشەێن مالێ یان گرانیا ژیانێ بكەین. مێهڤان دهێت دا كو دەمەكێ خۆش بۆرینیت، لەوما پێدڤییە ئەم ب بتنێ دانوستاندنێن مفادار و كەیفخۆش ل بەر دانین، ل سەر خوارنێ ژی، مە دهۆكیان رەوشتەكێ‌ جوان یێ هەی، ئەو ژی ئەوە كو ئەم زێدەتر مێهڤانی هاندەین بۆ خوارنێ و بێژینێ: دەستێ خۆ نەپارێزە، مال یا تە یە.
سەرەدەری دگەل مێهڤانان نیشانا ڕەسەناتیا مە یە. مێهڤان دێ چیت و دێ پەیڤا خۆش ل دووف خۆ هێلیت، هەكە تو یێ ب كەیف بی و ب ڕویەكێ گەش پێشوازیێ لێ بكەی، ئەو دێ زانیت كو تو كوڕەك یان كچەكا ب ئەسل و فەسلی، ژیانا مە هەمی یا ب ڤان پەیوەندییان ڤە گرێدایە و هەر مێهڤانەكێ دهێتە مالا مە، رەنگەكێ دی یێ جوان ددەتە جڤاكێ مە. لەوما بلا هەر دەم دەرگەهێن مە د ڤەكری بن و دلێن مە ژ دەرگەهێن مە مەزنتر بن بۆ هەر كەسەكێ قەستا مە دكەت. قەدرگرتن ل مێهڤانی، قەدر گرتنە ل خۆ و ل وان بەهایێن جوانێن كو مە ژ باب و باپیرێن خۆ وەرگرتین و ئەم پێ د ناڤدارین.