سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ راگەهاند: هەرێما كوردستانێ ب گەشبینیڤە دنێریتە سەرەدانا محەمەد شیاع سۆدانی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ بۆ ئەمریكا.
نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ دوهی دوشەمبی 15/4/2024 د پەیامەكێدا كو ب رێكا تۆرا جڤاكییا ئێكس بەلاڤكری دبێژیت» ئەم ب تمامی پشتەڤانیێ ل ئەوێ سەرەدانێ دكەین و د پشتڕاستین بەرژەوەندییا هەموو ئیراقییان ل وێرێ دێ ل بەرچاڤ هێتە وەرگرتن».
د پشكەكا دی یا پەیاما خوە دا، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ هیڤیێ دخوازیت» كۆمبوون د ئەرێنی و سەركەفتی بن و ببنە ئەگەرێ پێشڤەبرنا زێدەتر یا پەیوەندییێن هەردو وەلاتان».
محەمەد شیاع سۆدانی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ ل سەر داخوازنامەیەكا فەرمی یا جۆ بایدن، سەرۆكێ ئەمریكا ب سەرۆكایەتییا شاندەكی ل ئەوی وەلاتییە و دوهی ل كۆچكا سپی ل گەل جۆ بایدن، سەرۆكێ ئەمریكا كۆمبوو.
ب گۆڕەی خشتەیێ ئەجیندایێن شاندێ ئیراقێ، شاندێ بلند یێ حوكمەتا ئیراقێ ب سەرۆكایەتییا سۆدانی كو ل 13/4/2024 گەهشتبوو ئەمریكا دێ هەتا 19/4/2024 ل مینیت و دۆسییێن سیاسی، ئابۆری، لەشكری و ئەمنی د ناڤبەرا هەردو وەلاتان دا ل گەل بەپرسێن ئەمریكی گەنگەشە كەت.

زنار تۆڤی:

بسپۆرەكێ پەیوەندییێن نێڤدەولەتی راگەهاند: هەبوون و پاراستنا قەوارەیێ سیاسییێ هەرێما كوردستانێ یێ گرێدایە ب سیاسەتا دەرڤە یا ئەمریكا ڤە، هەروەسا سیاسەتا دەرڤە یا ئەمریكا و ستراتیژیەتا وێ ئەوە قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ بپارێزیت، دیسان یا گرێدای ئەوێ چەندێیە كا ئالیێن سیاسی یێن هەرێما كوردستانێ چەند د ئێكگرتینە و چەند بزاڤان دكەن بۆ پاراستنا قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ.
د. هەوار نێروەیی، بسپۆرێ پەیوەندییێن نێڤدەولەتی ل زانكۆیا دهۆكێ بۆ رۆژنامەیا (ئەڤرۆ) گۆت « نوكە ئێكرێزییا ئالیێن كوردستانی د ئاستەكێ گەلەك نزم دایە، لەوما پێدڤییە ئەمریكا پتر بزاڤان بكەت بۆ پاراستنا قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ، چونكە نوكە ئیراق و حوكمەتا ئیراقێ پتر بەر ب ناڤەندییێ و ئەقلییەتا ناڤەندی و دكتاتۆرییەتێڤە دچیت، لەوما دڤێت ئەمریكا ب رێكا هەرێما كوردستانێ هەموو بزاڤان بكەت قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ و ئارامییا ئیراقی ژی بپارێزیت. د هەمان دەمدا نوكە پڕۆسەیا سیاسی ل ئیراقێ ژ دەستێ ئیراقێ دەركەفتییە و كونترۆلا سیاسی و سەروەرییا ئیراقێ د دەستێ حوكمەتا ئیراقێ دا نینە بەلكو د دەستێ ئیرانێ دایە و ئیرانێ كونترۆلەكا تەمام ل سەر ئیراقێ یا هەی لەوما مادەم ئیرانێ هەر تشتێ بڤێت ل ئیراقێ بكەت، دڤێت ئەمریكا ژی پتر هەلویست هەبیت بۆ پاشڤەكێشانا پڕۆسەیا سیاسییا ئیرانێ ل ئیراقێ تاكو هەڤالبەندێن ئەمریكا ژی كو كوردن بشێن سەركەفتییانە قەوارەیێ خوە یێ سیاسی و بەرژەوەندییێن سیاسی یێن ئەمریكا ژی ل ڤێ دەڤەرێ بپارێزن»..
رۆهنكر ژی» نوكە ئیراق یا د قۆناغەكا گەلەكا هەستیار دا ب تایبەتی ژی ئەو ئالۆزییێن د ناڤبەرا ئیسرائیلێ و حەماسێدا رووداین كو ئەو ئالۆزییە ژ شەڕەكێ لۆكالی بەر ب شەڕەكێ هەرێمی ڤە دچن. ئیرانێ ژی دەستەكێ راستەوخوە دێ ل گەل ئەوی شەڕی هەبیت، هەرێما كوردستانێ و ئیراق ژی دێ كەڤنە د ناڤا قەیرانا ئەوی شەڕیدا لەوما ب تنێ هەتا رادەیەكی ئەمریكا دێ شێت ئیراقێ ژ ئەڤی شەڕی رزگار كەت هەرچەندە هەتا نوكە ئەمریكا هەلویستەكێ رۆهن و ئاشكرا د ڤی باری دا نەبوویە، هەروەسا ئەمریكا سیستەمێ فیدرالی بۆ ئیراقێ ئینایە لەوما دڤێت ئەمریكا ئەڤی سیستەمی بپارێزیت و چاڤدێرییێ ژی لێ بكەت».
د. هەوار هێشتا دبێژیت» محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ ل گەل شاندەكێ حوكمەتا ئیراقێ سەرەدانا ئەمریكا كرییە كو وەزیرێن پەترۆلێ و دارایی و دەرڤە و بازرگانی و سەرۆكێ بانكا ناڤەندییا ئیراقێ دگەل ئەوی شاندینە ل گەل نوونەرێن حوكمەتا هەرێمێ ژی، ئەڤێجارێ بابەتێ پەترۆلا هەرێما كوردستانێ دێ بیتە بابەتەكێ گرنگ د ئەوان دانوستاندنان دا ل واشنتۆن چونكە هەتا نوكە حوكمەتا ئیراقێ یا ئاستەنگان دروست دكەت و ناهێلیت پەترۆلا هەرێما كوردستانێ بهێتە هنارتن بۆ ژ دەرڤە. دیسان پێدڤییە سۆدانی ئەو رێككەفتنێن ل گەل هەرێما كوردستانێ ئەنجامداین بجهبینیت، ئەڤ سەرەدانا سوودانی بۆ ئەمریكا گەلەك یا گرنگە و یا گرێدایە ب سەرەدانا سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ڤە بۆ ئەمریكا كو بەری نوكە ئەو سەرەدانە هاتبوو ئەنجامدان».

پەیڤدارێ كۆمەلەیا پیشەسازییا پەترۆلا كوردستانێ راگەهاند: دانوستاندن ل گەل وەزارەتا پەترۆلا ئیراقێ و وەزارەتا سامانێن سروشتی ل هەرێما كوردستانێ، هەروەسا ل گەل كۆمپانیێن نێڤدەولەتی یێن پەترۆلێ ژی یێن هەین.
مایلز كاگینز، پەیڤدارێ كۆمەلەیا پیشەسازییا پەترۆلا كوردستانێ (ئەپیكور) د داخۆیانییەكا رۆژنامەڤانیدا گۆت» سەبارەت سەرەدانا محەمەد شیاع سۆدانی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ بۆ ئەمریكا، هیڤیدارین كۆمبوونا وی ل گەل سەرۆكێ ئەمریكی جۆ بایدن، ببیتە ئەگەرێ دەستپێكرنا هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ ب رێكا بۆرییا پەترۆلا ئیراقێ بۆ توركیا».
مایلزی گۆت ژی» ئەم هەست ب گەشبینییەكا مەزن دكەین، ل دۆر ئەوێ بەیاننامەیا ژ ئالیێ سەركردەیێن ئیراقێ و ئەمریكا دێ هێتە بەلاڤكرن، كو دخوازن پێكڤە بگەهنە رێككەفتنەكێ، بۆ ئەوێ چەندێ هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ ب رێكا بۆرییا پەترۆلا ئیراقێ بۆ توركیا دەست پێبكەت».
هەروەسا ئاشكرا كر» ژ دەستپێكرنا راگرتنا هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ ئەڤێ چەندێ زێدەتر ژ 14 ملیار دۆلاران زیان هەبوون» .
رۆهنكر ژی» وەكو كۆمەلەیا پیشەسازییا پەترۆلا كوردستانێ (ئەپیكور) مە پەیوەندییەكا باش یا ل گەل ئەندامێن كۆنگرێسێ ئەمریكی هەی، ب رێكا هەژمارەكا ئەندامێن كۆنگرێسی مە بزاڤا ئەوێ چەندێ كریە كو ئەو ئەندامێن كۆنگرێسی چەند نامەیەكا بۆ كۆچكا سپی بهنێرن، بۆ ئەوێ چەندێ هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ دەست پێبكەت. هەروەسا مە داخواز ژ كۆنگرێسی كریە فشارێ ل حوكمەتا ئیراقێ بكەن تاكو هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ دەست پێبكەت».
پەیڤدارێ كۆمەلەیا پیشەسازییا پەترۆلا كوردستانێ (ئەپیكور) ئاماژەكر» هەڤالێن مە ل كۆنگرێسێ ئەمریكی ل ئەوێ چەندێ دگەهن كو چەندا گرنگە هەڤپشكییەك د ناڤبەرا ئەمریكا و هەرێما كوردستانێدا هەبیت، هەروەسا ئەو كۆمپانیێن كو باجێ ددەنە ئەمریكا 300 ملیۆن دۆلار وەبەرئێنان ل پەترۆلێ ل هەرێما كوردستانێ كریە، بەلێ ئەمریكا ئەو وەبەرئێنانە د كەرتێن ئیراقێدا نەكریە و تنێ ل هەرێما كوردستانێ كریە».
خویاكر ژی» دانوستاندن ل گەل وەزارەتا پەترۆلا ئیراقێ و وەزارەتا سامانێن سروشتی ل هەرێما كوردستانێ یا هەی، هەروەسا ل گەل كۆمپانیێن نێڤدەولەتی یێن پەترۆلێ ژی، د ئەڤان دانوستاندناندا دێ هەژمارەكا رێككەفتنان هەبن، ئەو چەندە ژی دێ رێكێ خوەش كەت بۆ ئەوێ چەندێ هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ دەست پێبكەت».
ناڤبری ئاشكرا كر» ئەم وەكو كۆمەلەیا پیشەسازییا پەترۆلا كوردستانێ (ئەپیكور) نوونەرایەتییا هەشت كۆمپانیێن پەترۆلێ دكەین و هیچ ئێك ژ ئەڤان كۆمپانییان رێككەفتنەكا راستەوخوە ل گەل هەرێما كوردستانێ نەبوو. بەلێ ئەڤان كۆمپانیان دێ رێككەفتنەكا نوو ل گەل وەزارەتا سامانێن سروشتی ل هەرێما كوردستانێ هەبیت. چاڤێ مە یێن ل ئەوێ چەندێ ئەڤ رێككەفتنێن هاتینە كرن وەكو (ئەپیكور) ل گەل حوكمەتا هەرێما كوردستانێ وەكو خوە بهێنە بجهئینان، چاڤێ مە ل ئەوێ چەندێیە ژی ئەڤ سەرەدانا نوكە محەمەد شیاع سۆدانی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ بۆ ئەمریكا ئەنجامددەت، سەرەدانەكا باش و ئەرێنی بیت».

شیرەتكارەكێ سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ راگەهاند، ئیراق ل سەر بنەمایەكێ ساخلەم نەهاتیە ئاڤاكرن و بوویە ئەگەرێ پەیدابوونا ئاریشەیێن بەردەوام هەروەسا دبێژیت، دەستێوەردانێن دەرەكی د رەوشا ئیراقێدا یێن هەین و هەكە پارێزگارێ كەركووكێ بۆ كوردان نەبیت مەترسیێن مەزن بۆ گۆهۆڕینا دیموگرافیا كەركووكێ و ب عەرەب كرنا دەڤەرێن كوردستانی و كەركووكێ یێن هەین.
دژوار فایق، شیرەتكارێ سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بۆ رۆژنامەیا (ئەڤرۆ) گۆت « ئیراق ل سەر بنەمایەكێ ساخلەم نەهاتیە ئاڤاكرن، لەوڕاژی بەردەوام ئاریشە ل ئیراقێ یێن هەین و پێكهاتەیێن د ناڤا ئیراقێدا هەست ب ئارامیێ ناكەن، پشتی سالا 2005ێ مادەیێ 140 ێ دناڤا دستوورێ ئیراقێدا هاتییە جهگیركرن بەلێ نەهاتییە بجهئینان، ئەڤە د دەمەكی دایە پێدڤیە بۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن ئەردی و دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر ئەو مادەیێ دستووری بهێتە بجهئینان، ئەڤرۆ ئەم دبینین ئاریشەیا كوردان ل ئیراقێ نەهاتیە چارەسەركرن، ئەڤەژی بۆیە ئەگەر بەردەوام ئاریشە هەبن، دەستهەلاتدارێن ئیراقێ باوەری ب مافێن كوردان نینە و دەستێوەردانێن دەرەكی ژی ل ئیراقێ یێن هەین، ژ بەر كو كورد ل وەلاتێن جیران ژی یێن هەین و ئەو وەلات ناخوازن ئاریشەیا كوردان ل ئیراقێ بهێتە چارەسەركرن و كورد بگەهنە مافێن خوە، وەلاتێن هەرێمی وەسا هزر دكەن هەكە مافێن كوردان بهێنەدان و هەرێما كوردستانێ بهێز بكەڤیت دێ كاریگەری ل سەر ئەوان هەبیت، بەلێ ب دیتنا من پێدڤییە وەلاتێن جیران ژی دگەل بحهئینانا مافێن كوردان بن ل هەرێما كوردستانێ، چونكە هەكە كورد ب رێكا دانوستاندنان مافێن خوە بدەستڤە بینن، ئەوژی دشێن ب رێكا ئاشتیێ ئاریشەیێن خوە چارەسەر بكەن، هەتا مادەیێ 140 نەهێتە بجهئینان و ئاریشەیا كوردان ل باشوورێ كوردستانێ نەهێتە چارەسەركرن، ل وەلاتێن جیرانژی دێ ئاریشە هەبن، چەندین سالە وەلاتێن كورد تێدا دراڤەكێ مەزن د مەزێخن بۆ ژناڤبرنا كوردان بەلێ كورد نەهاتینە ژناڤبرن». شیرەتكارێ سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ئاماژەكر» ب دیتنامن پێدڤی بوو بەری سالا 2005ێ كورد رازینەبان كو چارەنڤیسێ دەڤەرێن كوردستانێ بهێتە گرێدان ب مادەیێ 140 ڤە بەلكو بەرۆڤاژی پێدڤی بوو كوردان پێداگیری كربا و پشكداری پڕۆسەیا سیاسی ل ئیراقێ نەكربا هەتا دەڤەرێن كوردستانی ڤەگەڕن سەر هەرێما كوردستانێ، كوردان وی دەمی هزر نەدكر ئیراق یا پێگیر نابیت ب دستووری، هەروەكو سەرۆك بارزانی دبێژیت كەركووك باژێڕەكێ ئیراقییە، بەلێ ناسنامەیا كەركووكێ كوردستانییە، هەتا دستوور مابیت مادەیێ 140 و هەموو ئەو مادەیێن گرێدای هەرێما كوردستانێ دێ هەر مینن و نامرن، بەلێ نوكە ژ بەر رەوشا دادگەها فیدرالی تێدا دەباز دبیت نەشێین سكالایێ تۆمار بكەین بۆ بجهئینانا مادەیێ 140».
دژوار فایەق پتر گۆت» كەركووك پارێزگەهەكا كوردستانیسە و پێدڤیسە پارێزگارێ كەركووكێ كورد بیت، چونكە پترییا خەلكێ كەركووكێ كوردن و پێكهاتەیێن دی ژی یێن تێدا هەین، مەترسی یا هەی هەكە پارێزگارێ كەركووكێ كورد نەبیت دێ دەستكارییا دیموگرافییا كەركووكێ هێتەكرن، بەرۆڤاژی هەكە پارێزگارێ كەركووكێ كورد بیت و جڤاتا پارێزگەهێ یا كارا بیت چو مەترسی ل سەر كەركووكێ نابن، پڕۆسەیا ب ئەرەبكرنێ ل سالا 1930ێ دەستپێكریە و هەتا نوكە ژی یا بەردەوامە ب چەندین قۆناغان كەركووك هاتیە ب ئەرەبكرن، كورد نوكە د ناڤا فەرمانگەهێن كەركووكێ دا رێژەیەكا گەلەك كێمن و كوردان ماف یێ هەی 50%ێ فەرمانبەر كوردبن و نوكە رێژەیەكا ئەوان گەلەك یا كێمە و ئەرد ل سەر خەلكێ دەرڤەی كەركووكێ دهێتە بەلاڤكرن، گەلەك یا گرنگە لەز بهێتەكرن پارێزگارەكێ كورد بهێتە هەلبژارتن و مافێن خەلكێ كەركووكێ ب كورد و نەتەوەیێن دی ژی بهێتە پاراستن».

ب، سه‌رجان مەحمود:

نڤیسەرەکێ ناڤدار یێ تورکیا دیار دکەت، سەرۆک کۆمارێ تورکیا پشتی هەلبژارتنێن باژێرڤانیان ژ رەوشا نها یا تورکیا رازی نینە، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی ئەردۆغانی دڤێت هندەک گوهۆڕینێن مەزن بکەت، ئێک ژ وان ژی بابەتێ چاوانیا چارەسەرکرنا پرسا کوردی یە.

موراد سابونجی نڤیسەر و ڤەکۆلەرێ ناڤدار یێ تورکیا راگەهاند، پشتی هەلبژارتنێن باژێرڤانیان قۆناغەکا نوو ل تورکیا دەستپێکریە، ئەردۆغان ژ ئەنجامێ هەلبژارتنان رازی نینە، چونکی جارا ئێکێ یە پارتا ئەردۆغان د هەلبژارتنان دا وەسا تووشی شکەستنێ دبیت، ئەردۆغان بەردەوام ل گەل شیرەتکار و کەسێن نێزیکی خوە دانوستاندنان دکەت و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی نە دوورە ئەردۆغان دەست ب هندەک گوهۆڕینێن مەزن بکەت، چونکی بۆ ئەردۆغانی ژی هاتیە سەلماندن هەکە هندەک گوهۆڕینێن مەزن نەکەت و ژ بۆ چارەسەرکرنا پرسێن نها یێن تورکیا کار نەکەت، دێ رەوشا وی و دەستهەلاتا وی گەلەک خرابتر لێ هێت.
ناڤهاتی هه‌روه‌سا راگه‌هاند ژی کو به‌ری هه‌لبژارتنان له‌یلا زانا و سه‌لاحەدین ده‌میرتاش د ده‌ربارێ چارەسەر‌کرنا پرسا کوردی دا داخۆیانیێن گرنگ دان و داخواز ژ ئەردۆغانی کرن کو دەست ب قۆناغەکا نوو یا ئاشتیێ بکەت و گۆت: (له‌یلا زانا پشتی ده‌مه‌کێ درێژ کو ژ چالاکیێن سیاسی دوور کەفتبوو، ڤەگەری مەیدانێ و د ده‌ربارێ چارەسەر‌کرنا پرسا کوردی دا په‌یامێن گرنگ دان و ئاشکرا‌ کر کو پێدڤیا وه‌لات ب قۆناغه‌کا نوو یا ئاشتیێ هه‌یه، لەیلا زانا هەروەسا دیار کر ل تورکیا تنێ ئەردۆغان دشێت دەست ب قۆناغەکا نوو یا ئاشتیێ بکەت، پشتی هەلبژارتنان ژی کورد ل تورکیا چاڤەرێی دەستپێکرنا قۆناغەکا نوو یا ئاشتیێ نە، ل تورکیا ب گشتی نها گەلەک کەس وەسا دبینن دڤێت ئەردۆغان ب جهێ شەڕی و ئۆپەراسیۆنێن سەربازی کار بۆ چارەسەرکرنا پرسا کوردی بکەت، چونکی بێی چارەسەرکرنا پرسا کوردی قەیرانا ئابووری دێ ل تورکیا بەردەوام بیت).
ڤەکۆلەرێ ناڤدار یێ تورکیا ئەو یەک ژی دیار کر، نها پێدڤیا ئەردۆغانی و ئاکپارتیێ ب کوردان هەیە، هەکە ئەردۆغانی بڤێت دستوورەکێ نوو بۆ تورکیا بەرهەڤ بکەت یان ژی هندەک گوهۆڕینان بکەت دێ پێدڤی ب پشتەڤانیا کوردان بیت، براستی ژی نها رەوش ل تورکیا وەکو بەرێ نینە، چەند رێ ل پێشیا ئەردۆغانی دا هەنە، بەری هەر تشتەکێ دڤێت ئەردۆغان خوە ژ پارتا بزاڤا نەتەوەپەرست یا تورکیا دوور بکەت، چونکی د هەلبژارتنێن باژێرڤانیان دا پارتێن نەتەوەپەرست ل تورکیا تووشی شکەستنەکا مەزن هاتن و ئەو یەک ژی سەلماند خەلکێ تورکیا ب گشتی ژ گۆتارا توند یا نەوتەوەپەرستان بێزار بووینە، خەلکی ئاشتی و ژیانەکا خوەش دڤیت، ژ بۆ ڤێ یەکێ ژی دڤێت ئەردۆغان پرۆژێ خوە بۆ ئاشتیێ و چارەسەرکرنا پرسا کوردی ل تورکیا ئاشکرا بکەت.