​د. ئەرکان ئەحمەد والی، تایبەتمەندێ نەخۆشی و نشتەرگەریێن هەستی و شکەستنان ل نەخۆشخانا زاخۆ یا تایبەت دیارکر، دایک دشێت ل مال و د قۆناغێن دەستپێکێ یێن عەمرێ زارۆکی دا، ب تایبەت دەمێ گۆهۆڕینا حەفازێ، هەست ب هندەک نیشانێن سەرەکی بکەت کو ئاماژەنە بۆ هەبوونا جۆرەکێ خواربوونێ یان خەلعێ، ژوانژی نەهەڤسەنگی د ڤەبوونا پیێن زارۆکی دا کو ڕەخەک پتر ڤەدبیت و نەرمترە ژ ڕەخێ دی، ل گەل هەبوونا جۆداهییێ د خەت و چرچوون و لۆچێن سروشتی یێن چەرمێ ڕانی دا ب شێوەیەکێ کو ل هەردو ڕەخان وەک ئێک دیار نابن، هەروەسا درێژکرنا هەردو پێیان پێکڤە کو تێدا کورتیا دیار یا پێیەکێ ژ یێ دی دەر دکەڤیت، یان بادانا پێی ب شێوەیەکێ نە سروشتی بەر ب دەرڤە یان ژناڤدا، ئەو نیشانێن دەستپێکی یێن گرنگن بەری زارۆک دەست ب ڕێڤەچوونێ بکەت.
د. ئەرکان دیارکر ​پشتی کو زارۆک دگەهیتە عەمرێ پێنگاڤهاڤێتنێ، ئەڤ نیشانە بەرچاڤتر لێ دهێن و زارۆک د ڕێڤەچوونا خۆ دا د لەنگیت یان پتر خۆ دهاڤێژیتە سەر ڕەخەکێ دی، کو ل ڤێ قۆناغێ ئەگەرێن جیاواز پەیدا دبن، وەک قەوسبوونا پیان ژ بەر کێمبوونا ڤیتامین D و کالسیۆمی، یانژی لەنگبوونا ژ نشکەکێ ڤە کو سپێدێ زوو دیار دبیت و زارۆک نەشێت بچیتە سەر پێیێ خۆ، کو ئەڤە پتر ئاماژەیە بۆ کەتن، دەرزین، یان تووشبوون ب هەودانێ دەمکی یێن گەهان و هەودانێن بەکتریایی یێن پێدڤی ب پشکنینێن بلەزن.
​د درێژاهییا بابەتێ چارەسەریێ دا، دکتۆری تەئکیدێ ل سەر وێ چەندێ کر کو عەمر فاکتەرێ سەرەکی یە د سەرکەفتنا پرۆسێ دا، چونکی ژ ژدایکبوونێ تا عەمرێ دو هەیڤی، ئەگەر حالەت ب ڕێیا سۆنەرێ یان پشکنینا دەستی بهێتە دەستنیشانکرن، چارەسەری گەلەک یا سادەیە و بتنێ ب ڕێیا گۆهۆڕینا شێوازێ حەفازێ و کرنا دو حەفازان پێکڤە یان بەستنا قاییشەکا تایبەت د ماوەیێ چەند هەیڤەک دا گەهـ دزڤریتە جهێ خۆ یێ سروشتی بێی پێدڤی ب چ نشتەرگەریان، بەس ئەگەر دەستنیشانکرن پاشبکەڤیت و بگەهیتە عەمرێ ٧ تا ٩ هەیڤی، جومگە بەر ب ڕەقبوونێ دچیت و زارۆک دێ پێدڤی ب قۆناغا گێچکرنێ بیت، و ئەگەر پتر ژی گیرۆ بوو و گەهشتە پشتی ساڵ و نیڤیێ تا دو ساڵان، وی دەمی چارەسەری گەلەک ئالۆز دبیت و پێدڤی ب نشتەرگەریێن مەزن یێن بڕینا هەستیان و دانانا پلاتینان دبیت.
​ب ڤی شێوەیی، هشیاربوونا پێشوەخت یا دایک و بابان، نەمازە ئەگەر پێشینەیا ڤێ نەخۆشیێ د بنەمالێ دا هەبیت، و ئەنجامدانا پشکنینان ل دەمێ گونجای، فاکتەرێ بنەڕەتی یە بۆ پاراستنا زارۆکی ژ نشتەرگەریێن دژوار و زامنکرنا پاشەرۆژەکا ساخلەم بۆ ڕێڤەچوونا وی.

​ستێرا بناڤودەنگ یێ جیھانی دیک ڤان دایک کو عەمرێ وی ١٠٠ ساڵە، نھێنییا وێ هێز و عەمر درێژییا خۆ ئاشکرا کر.
​ڤان دایک پەرتووکەک ب ناڤونیشانێن “١٠٠ یاسا بۆ ژیانێ هەتا عەمرێ سەد ساڵیێ: ڕێبەرێ کەسەکێ گەشبین بۆ ژیانەکا بەختەوەر” بەڵاڤکر، تێدا جەخت ل سەر هندێ کریە کو ئەو چو جاران ب دلتەنگی ژ خەو ڕانابیت. گەشبینییا بەردەوام و خۆدوورئێخستن ژ تووڕەییێ، سۆتەمەنییا ڕاستەقینە یا بەردەوامی و ساخلەمییا وی نە.
​ئەڤ ھەلوێستێ گەشبینانە تەنێ بژاردەکێ کەسی نینە، بەڵکو ڤەکۆلینێن زانستی ژی بەردەوام پشتەڤانیێ لێ دکەن.
ڤەکۆلینێن پزیشکی دسەلمینن کو پاراستنا ئاستەکێ نزم یێ دڵەڕاوکێیێ (ستێرسێ) و ھەبوونا دیدەکا گەشبینانە، پەیوەندییەکا بھێز ب درێژییا عەمرێ مرۆڤی ڤە ھەیە.
​د ڤەکۆلینەکا بەرفرەھـ یا بەریتانی دا کو د مالپەرێ “ساینس ئاڵەرت” دا ھاتیە بەڵاڤکرن، ڤەکۆلەران دیت دەرکەفتیە کو گەشبینی ب ڕێژەیا ١٥٪ عەمرێ مرۆڤی زێدە دکەت؛ ئەڤ چەندە ژی دەلیڤەکا زێدەتر ددەتە کەسان بۆ گەھشتن ب وێ چەندا دبێژاێ “پیرییا نایاب”، کو ئەو ژی ژیانە تا عەمرێ ٨٥ ساڵیێ و زێدەتر.
​ل دویڤ درێژترین ڤەکۆلینا جیھانی ل سەر بەختەوەریێ، ئەگەرێ ئێکلاکەرە بۆ ژیانەکا ساخلەم د عەمرێ مەزنیێ دا، بۆماوەیی (جینات) نینە، بەڵکو ڕادەیێ ڕەزامەندییا مرۆڤی یە ژ دەوروبەرێ خۆ یێ جڤاکی و خێزانی؛ پەیوەندییێن گەرموگوڕ وەک مەتاڵەکێ د دژی فشارێن ژیانا ڕۆژانە و کارتێکرنێن وان یێن نەرێنی ل سەر لەشی کار دکەن.
​د نوکە دا زانا وەسا هزر دکەن کو گەھشتن ب تەمەنێ ٩٠ ساڵیێ تەنێ ب ڕێژەیا ٣٠٪ پەیوەندی ب بۆمایەیی (جیناتان) ڤە ھەیە، د دەمەکێ دا ئەو ٧٠٪ یا دی ڤەدگەریت بۆ ڕەفتارێن ساخلەم و ھەلویستێ دەروونی.
​دیک ڤان دایک دەربارەی خۆ جەختێ ل سەر هندێ دکەت کو نھێنی پێکھاتی نینە ژ ھاوکێشەکا کیمیایی یا ئاڵۆز، بەڵکو گرێدایی عەدەتەکێ ڕۆژانە یە کو چو جاران دەست ژێ بەرنەدایە، ئەو ژی لڤینا بەردەوامە. ڤان دایک ڕوونکر کو ئەنجامدانا ڕاھێنانێن وەرزشی ب شێوەیەکێ ڕێکخستی ئەگەرێ سەرەکی یێ مانا ساخلەمییا وی یە.
​ئاماژە ب هندێ ژی کر کو سەرڕای هندێ تەمەنێ وی یێ مەزنە، ھێشتا حەفتیانە سێ جاران دچیتە ھۆڵا وەرزشی. زۆر ڕووندانیشتن و بێلڤینی مه‌زنترین دوژمنێ گەنجاتیێ یە، لەوما ئامۆژگارییا ھەموو کەسان دکەت کو پێدڤییە بەردەوام بن ل سەر پیادەڕۆیی (پیاسەکرنێ) و لڤینێ د هەر بارودۆخەکێ دا بن، دگەل هندێ ژی دا، دڵخۆشی و ئەرێنیبوون ئەگەرێن سەرەکی یێن تەمەنەکێ درێژن.

ل دویڤ پەیامەکێ گۆڤارا لێ “ بریتیش جۆرنال ئۆف دێرماتۆلۆجی”، ڤەکۆلەران ل زانکۆیا واشنتۆن، چەندین ڤەکۆلین ئەنجامدان ل سەر هژمارەکا ژنان ل وەلاتێن جودا، د ئەنجامدا دیاربوو ب شێوەیەکێ گشتی د وەرزێ هاڤین و پایزێدا وەریانا پرچێ گەلەک زێدە دکەت، ب بەراورد دگەل دو وەرزێن دی، بەلێ د زەڵاماندا ئەڤ حالەتە کێمترە.
ل دویڤ زانیاریان ژی د رۆژەکێدا وەریانا 50-100 موویێن پرچێ، یا ئاساییە، بەلێ ئەگەر ژ وێ رێژێ دەربازبوو نە ساخلەمە و چێترە سەرەدانا دکتۆری بکەی.
ئەگەرێ وەریانا ڤێ پرچێ ژی د ڤی وەرزی دا، دزڤریت بۆ پلێن گەرمێ و گوهۆرینا سەقای، ئەڤە ژبلی وێ کو زارۆکبوون و بلەز کێمبوونا کێشا لەشی و هزرکرنا گەلەک و دلگرانیێ ژی کارتێکرن هەیە..