و. ئو ب.: د. فاضل عمر
ل 2 خزیرانا ئیسال، كۆمەكا ڕێڤینگێن نەساخ ل سەر گەمیەكا گەشتیاری، سەرنجا هەمی جیـھانێ ڕاكێشا و ترسا كۆرۆنایێ ڤەژیاند. ژ 147 ڕێڤینگ و كارمەندان، گومان هەبوو كو ھەفت دەردەمەند تووشی هەنتاڤایرۆسان بووینە (دو ھاتینە پەژراندن و پێنج بەرگومانن. ژ ئەڤان سێ مر بوون و ئێك خراب نەساخ بوو.
چونكی ترسەكا بێبنەما ل ناڤ خەلكێ مە ژی بەلاڤ بوویە، من ئەڤ پێزانینە بۆ ھەوە وەرگێڕان و بەرهەڤ كرن.
چاڤگێڕانەكا گشتی
• ناڤێ وێ ژ ڕۆبارێ هەنتان ل كۆریا باشۆر ھاتیە.
• بۆ ئێكەمین جار، ل سالا 1976یێ دكتۆر لی ھۆ وانگ نیشانێن هەبوونا ئەڤێ ڤایرۆسێ د مشكەكی دا دیتن.
• ل سالا 1978ێ ئەڤ ڤایرۆسە ھاتە جوداكرن و ناسین. ژنوو شەھرەزایان زانی كو ئەڤ ڤایرۆسە ھۆكارێ نەساخ بوونا 3200 سەربازان بوویە ب تایا خوونبەربوونێ ل شەڕێ كۆریا.
• ب ڕێكا كووژەكان rodents دھێتە ڤەگوھاستن، وەكی مشكان.
• تنێ جۆرەكێ ئەڤێ ڤایرۆسێ (ڤایرۆسا ئەندێز Andes virus) ژ كەسەكی دچتە یێ دی، نەخوە یێن دی، ژ گیانەوەرێن كووژەك (قوارض) دھێنە مرۆڤی.
• ئەڤ ڤایرۆسە دو نەساخیێن كوژەك پەیدا دكەن: سیهكولیا هەنتاڤایرۆسێ hantavirus pulmonary syndrome و تایا خوونبەربوونێ دگەل تەوشا گورچكان Hemorrhagic fever with renal syndrome.
• ڤایرۆس ب میز و گوو و تفا گیانەوەران بەلاڤ دبت، ھەروەسا ب لەقدانێ.
نیشان و بەرەژەنگ
جۆرێ سیهێن مرۆڤی دگرت، ژ نەساخیێن كوژەكە و نیشان پشتی 7 تاكو 50 ڕۆژان، ژ تێكەلیێ دگەل گیانەوەرەكێ ھەلگر، پەیدا دبن. نیشانێن دەستپێكێ، گشتینە و نەدوورە دەرد پێ نەھێتە ناسین، وەكی: سست و خاڤی، تا، ژانا زەڤلەكێن مەزن وەكی زەڤلەكێن ڕانی و تلكان و پشتێ. ھەروەسا، سەرئێش و گێژی و لەرزك و زكئێشان و ئێلنجی و ڤەڕشتن و زكچۆن.
ئەڤ قۆناغە 4 تاكو 10 ڕۆژان ڤەدكێشت، پاشی نەساخیا دروست دەست پێ دكەت؛ كوخك و بێنتەنگی.
نەساخێن دگەھنە قۆناغا دووێ، قۆناغا تووشبوونا سیـھان، بەرھنگاری مرنێ دبن… چونكی، نەدوورە تاكو 38% پێ بمرن.
جۆرێ تایا خوونبەربوونێ دگەل تەوشا گورچكان؛ ئەو ژی دەردەكێ كوژەكە و پشتی تووشبوونێ ب هەفتیەكێ تاكو دووان، نیشان و بەرەژەنگ لێ دیار دبن. ژ نشكێ ڤە بەرەژەنگ دیار دبن و نەدوورە ئەڤە بن:
سەرئێشانەكا دژوار، زك و پشتئێشان، تا و لەرزك، ئێلنجی، چاڤ تاری بوون… هەروەسا، گەشبوونا دێمی، كولبوون ئان سۆربوونا چاڤان، ئان پرزك.
بەرەژەنگێن درەنگتر، دبت ئەڤە بن:
فشارا خوونێ دھێتە خوارێ، خوون د ڕەھان دا كێم-گەڕ دبت، خوونبەربوونا ھناڤان، گورچك-ڕاوەستانا دژوار، كو دبتە ھۆكار پەنگینا ئاڤێ د لەشی دا.
هەلبەت، كوژەكیا نەساخیێ گرێدایی جۆرێ ڤایرۆسێ یە، جۆرێن هەنتان و دوبراڤا، 5-15% ژ تووشبوویان دكوژن. لێ جۆرێن سیئۆل و سارێما و پوومالا، سڤكترن و ڕێژەیا مرنێ ژ 1% كێمترە.
هەژی گۆتنێیە، ساخبوون ژ ئەنجامێ چێكرنا بەرگریێ، ب ھەفتی و مەھان ڤەدكێشت.
خوەپاراستن ئان كێمكرنا خەتەریێ
تێكەلیێ دگەل گیانەوەرێن كووژەك نەھێلە ئان كێم بكە، چ ل مالێ ئان جهێ شۆلی ئان ژی چۆلێ.
كون و كەشتەیێن خانی و گەڕاجان بگرە، داكو مشك و گیانەوەرێن دی نەھێنە ناڤ مالێ.
بلا ھەردەم خەفت و تەپكێن گیانەوەران ل دۆر مالێ هەبن، نەخاسمە خانیێن ڤەدەر ئان ل چۆلێ.
هەر زاد ئان تشتەكێ تو بزانی مشكێن گەھشتینێ، باش بژین و پاقژ بكە.
دەردناسین
بەری سێ ڕۆژان ژ نەساخبوونێ، سەختە دەرد بهێتە زانین، لێ پشتی نیشانێن دەستپێكی، دبت دەرد بھێتە ناسین، ئەڤە هەكەر تێكەلی پەرسیڤێ ئان ئنفلووەنزایێ نەھێتە كرن. چونكی بەرەژەنگ و نیشانێن دەستپێكی، وەكی یێن ئنفلووەنزایێنە.
لێ كەسێ تووشی گیانەوەرەكێ كووژەك بووی ئان بەرماییكێن وی و ئەڤ بەرەژەنگێن وەكی پەرسیڤێ لێ پەیدا ببن، پێدڤیە گومانا خوە بۆ دوختۆری ببێژت، داكو دكتۆر ژ گومانا ئنفلووەنزایێ دەرباز ببت. ھینگێ، ھندەك تێستێن ئەزموونگەهی، دشێن ڕاستیێ دیار بكەن.
چارەسەری
تاكو نهۆ، دەرمانەكێ تایبەت بۆ نەساخبوونێ ب هەنتاڤایرۆسێ نینە. لێ چارەسەریێن پشتگر ددەنە نەساخان، وەكی: بێنڤەدان، نەھێلین لەش زوھا ببت، و چارەكرنا بەرەژەنگان، وەكی تایێ و هلاڤێتنێ و ئێشانێ…ھتد.
هەلبەت ناساخێن خەتەر، ھەوجەی چاڤدێریا چڕن ل خەستەخانەیێ. نەخاسمە، هەكەر نیشانێن سیهكولیێ و تێكچۆنا كارێ گورچكان لێ دیار ببن، ئان خوونبەربوون.
نيشاندان