وەزیرێ دەرڤەیێ ئیرانێ د چارچۆڤەیێ كۆڕبەندێ وزەیێ ل بەغدا بۆ رۆژنامەڤانان راگەهاند: دانوستاندنێن هەولێرێ و بەغدایێ گەلەك یێن چووینە پێش، وەزارەتا پەترۆلا ئیراقێ ژی د نووترین داخۆیانیدا راگەهاند: دێ ل گەل حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و كۆمپانیێن پەترۆلی رێككەڤین.
د. فوئاد حسێن، وەزیرێ دەرڤەیێ ئیراقێ گوت» دانوستاندنێن د ناڤبەرا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و حوكمەتا ئیراقا فیدرال، ل دۆر داهاتێن نەپەترۆلی گەلەك یێن چووینە پێش».
هەروەسا گوت ژی» ب دیتنا مە ل ڤان رۆژان دێ گەهینە رێككەفتنێ، چونكە كێشە د ناڤبەرا كۆمپانیێن پەترۆلی و حوكمەتا هەرێما كوردستانێدا نەبوویە، یان كۆمپانیێن پەترۆلی و حوكمەتا فیدرالی، لەوما ل ڤان رۆژان كۆمپانیێن پەترۆلی و حوكمەتێن هەرێما كوردستانێ و فیدرالی دێ پێكڤە گەهنە ئەنجامەكی».
د. فوئاد حسێن خویاكر ژی» هیڤیدارین لژنە هەتا رۆژا دوشەمبی، كارێن خوە تمام بكەن، بۆ وێ چەندێ ل رۆژا سێشەمبی راپۆرت بهێنە رادەستكرن بۆ جڤاتا وەزیرێن ئیراقێ و ب ئەرێنی بڕیار ل سەر بهێتە دان».
ب گۆڕەی قانوونا كارگێری و دارایی و ل دووڤ بودجەیا سێ سالی، حوكمەتا هەرێما كوردستانێ یا پێگیرە ب وێ چەندێ، 50% ژ داهاتێ فیدرالی، رادەستی بەغدایێ بكەت، بەلێ نوكە حوكمەتا ئیراقێ هەموو داهاتێن باج و رسوماتێن هەرێما كوردستانێ دڤێت، ل گەل هەموو داهاتێ فیدرالی، پشتی كو 50% ژ وی داهاتێ دهێتە زڤراندن بۆ هەرێما كوردستانێ، حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ژی، ڤێ چەندێ ب نەقانوونی و نەدەستووری دزانیت، چونكە د بەرانبەردا، حوكمەتا ئیراقێ بودجەی نادەتە هەرێما كوردستانێ، بەلكو تنێ مووچەی ددەت، ب شێوەیەكی مووچەی ژی ددەت، بەهرا هەموو فەرمانبەرێن هەرێما كوردستانێ ناكەت، ئەڤێ چەندێ وەكریە كێشەیا قانوونی دروست ببیت.
وەزیرێ دەرڤەیێ ئیراقێ سەبارەت داهاتێن نە پەترۆلی رۆهنكر « ل دۆر داهاتێن نە پەترۆلی هەردو ئالی یێن گەهشتینە تێكگەهشتنێ، چونكە بۆ وی بابەتی یێن چووینە سەر قانوونان. هەر ئالییەك ژ روانگەها خوەڤە خواندنێ بۆ قانوونان دكەت».
ژ ئالیێ خوەڤە باسم محەمەد خزەیر، بریكارێ وەزارەتا پەرتۆلا ئیراقێ راگەهاند» پرسا هنارتنا پەترۆلێ زێدەتر پشتبەستنێ ب حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و كۆمپانیێن پەترۆلی دكەت، مە هەموو ئاسانكاری بۆ وەرگرتنا پە ترۆلا هەرێمێ و هنارتنا وێ یێن كرین».
بریكارێ وەزارەتا پەرتۆلا ئیراقێ، ئاماژە ب وێ چەندێ كر، ل چەند رۆژێن داهاتی، دێ ل گەل حوكمەتا هەرێمێ و كۆمپانیێن پەترۆلی گەهینە رێككەفتنێ ل دۆر وێ پرسێ».
عەلی نزار، رێڤەبەرێ گشتیێ گۆمپانییا ب بازاركرنا پەترۆلا ئیراقێ (سۆمۆ) د داخۆیانییەكا رۆژنامەڤانیدا ل ڤێ حەفتیێ گۆتبوو» ژ ئالیێ مەڤە ل دۆر رێككەفتنێ و گرێبەستان هەموو تشتەك هاتیە تمامكرن و هەموو بەرهەڤی بۆ دەستپێكرنا هنارتنا پەترۆلێ ب رێكا بەندەرێ جەیهان یێ توركیڤە هاتینە كرن».
رێڤەبەرێ گشتیێ گۆمپانییا (سۆمۆ) باس ل وێ چەندێ ژی كربوو» نوكە ئەم چاڤەڕێنە هەرێم پەترۆلێ بۆمە ب هنێریت، هەروەسا وەزارەتێن سامانێن سروشتی یا هەرێما كوردستانێ و پەترۆلێ یا ئیراقێ هەموو بزاڤێن خوە بۆ دوبارە هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ ئێخستینە كاری».

ئەندامەكێ دەستەیا كارگێرییا مەكتەبا سیاسی یا پارتی دیموكراتی كوردستان ئاماژە ب وێ چەندێ كر، حوكمەتا ئیراقێ وێرەكی نینە تاوانبارێن هێرشێن سەر هەرێما كوردستانێ دیار بكەت.
هشیار زێباری، ئەندامێ دەستەیا كارگێرییا مەكتەبا سیاسی یا پارتی دیموكراتی كوردستان، ل بەرپەرێ خوە ل تۆرا جڤاكییا (ئێكس) بەلاڤكر» گرۆپێن چەكدار ل ناڤ ئیراقێ ل مەها تیرمەها ئەڤسالە 38 جاران ب درۆنان هێرش كرنە سەر هەژمارەكا زەڤیێن پەترۆلی و دەزگەهێن ژێرخانەیا هەرێما كوردستانێ، هەڤدەم حوكمەتا ئیراقێ وەكو نەریتەكێ دوبارە لژنەیەك بۆ دووڤچوونا راستییان پێكئینا».
هشیار زێباری دیاركر» حوكمەتا ئیراقێ و ئالیێن فەرمی و پەیوەندیدارێن وێ راپۆرتەك ل دۆر ڤێ چەندێ دەركر و دانپێدان ب هێرشان كریە، بەلێ وێرەكی نینە تاوانبارێن هێرشێن ل سەر هەرێما كوردستانێ بدەنە نیاسین».
ل دەستپێكا مەها تیرمەها ئەڤسالە 38 هێرشێن درۆنی و مووشەكی ل سەر باژێرێن هەرێما كوردستانێ هاتنە كرن، ژ وان ژی 9 هێرش ل سەر زەڤیێن پەترۆلی بوون ئەوژی (خورمەلە، كۆرمۆر، سەرسنك، ئەترووش، بای حەسەن، پێشابیر، تاوكێ، هەنت ئۆیل)، هێرشێن دی ژی ل سەر هێزێن ئەمنی و فرۆكخانەیان بوون.
ل رۆژا 28/7/2025، شاندەكێ ئیراقی یێ بلند ب سەرۆكایەتییا قاسم ئەعرەجی، شیرەتكارێ ئاسایشا نیشتمانییا ئیراقێ گەهشتبوو هەولێرێ و د كۆنگرەیەكێ رۆژنامەڤانیێ هەڤپشكدا ل گەل رێبەر ئەحمەد، وەزیرێ ناڤخوە ل حوكمەتا هەرێما كوردستانێ راگەهاندبوو» هێرشێن ردۆنی ل سەر هەرێما كوردستانێ، زیانێ دگەهیننە ناڤودەنگی و ئابۆرێ ئیراقێ، وان هێرشان پرۆتەستۆ دكەین و هێرشكار ژی دێ گەهنە سزایێ خوە».

دهۆك ،لەزگین جوقی

ڤیان دەخیل، ئەنداما جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان كو د هەمان دەمدا پەیڤدارا فراكسیۆنێیە ژی راگەهاند، ئەم ل سەر بڕیارەكا وەزارەتا كۆچ و كۆچبەرێن ئیراقێ بێدەنگ نابین و رێك ناهێتە دان ب چو شێوەیەكێ كەمپێن ئاوارەیان ببنە جهێن ئاكنجیبوونێ، 72 فەرمان هاتنە سەر خەلكێ مە و شنگال چول نەكریە، وەزارەتا كۆچ و كۆچبەرێن ئیراقێ نەشێت خەلكێ مە ژ شنگالێ دوور بكەت.
ڤیان دەخیل گوپاتكر ژی» حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بەردەوام پشتەڤانییا شنگالێ دكەت، ب هنارتنا نوشدارێن نەشتەرگەرییان و پسپۆر و ستافێن مەزن بۆ چارەسەركرنا ئێزدییان».
ڤیانێ رخنەیێن توند ل حوكمەتا ئیراقێ گرتن و راگەهاند» ئەوا پشتەڤانییا مە بەردەوام بۆ ئێزدییان دكەت، حوكمەتا هەرێما كوردستانێیە، بەلێ حوكمەتا ئیراقێ چو بۆ ئێزدییان نەكریە».
ژ ئالیێ خوەڤە پیر دەیان جەعفەر، رێڤەبەرێ كۆچ و كۆچبەران و بەرسڤدانا قەیرانان ل پارێزگەها دهۆكێ گوت» حوكمەتا ئیراقێ بزاڤی دكەت بابەتێ ئاوارە و كەمپان ب ئێكجاری نەمینیت وهەموو ئاوارەیێن كەمپان تێكهەلی وان جهان ببن یێن لێ دژین ئانكو وەزارەتا كۆچ وكۆچبەرێن ئیراقێ بزاڤێ دكەت گوهۆڕێنا دیموگرافی ل شنگالێ دروست بكەت».
پیر دەیان جەعفەر، گوت ژی» بڕیارا وەزارەتا كۆچ وكۆچبەرێن ئیراقێ دژی خەلكێ شنگالێیە و بزاڤێن گۆهۆڕێنا دیموگرافی ل شنگالێ دكەت، ئەڤ چەندە گەلەك یا ب زەحمەتە و بڕیارەكا شاشە ودێ زیانەكا مەزن گەهینیتە خەلكێ شنگالێ كو نوكە میرێ ئێزدییان وجڤاتا رۆحانییا ئێزدییان وكەسایەتێن ئێزدی دژی بڕیارا حوكمەتا ئیراقێ نە و ئاماژێ دكەن كو نابیت كەمپ ببنە جهێن ئاكنجیبوونێ وپێدڤییە حوكمەتا ئیراقێ هەڤكار وپشتەڤانییا ئاوارەیان بكەت بۆ زڤرینێ ورێیكەفتنا د ناڤبەرا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ وحوكمەتا ئیراقێدا بكەڤیتە د وارێ بجهئینانێدا بۆ ئاساییكرنا رەوشا شنگالێ وڤەگەراندنا ئاوارەیان».

بەرپرسا پەیوەندیێن دەرڤە یا رێڤەبەریا خوەسەر دیار دکەت، وەکو رێڤەبەریا خوەسەر ئەو کار بۆ پارچەبوونا سووریێ ناکەن و ئەو ل دژی شەڕی نە، لێ د هەمان دەمی دا دڤێت سیستەمێ نوو یێ سووریێ ژی ب دلێ کوردان بیت و دەستێوەردانێن دەرەکی رەوشا سووریێ ئالۆزتر دکەن.

ئیلهام ئه‌حمه‌د بەرپرسا په‌یوه‌ندیێن ده‌رڤه‌ یا رێڤەبەریا خوەسەر د داخویانیەکێ دا راگەهاند کو هه‌ڤدیتنێن وان یێن ل گەل ده‌ستهه‌لاتا نها یا شامێ به‌رده‌وام دکه‌ن و گۆت: (وەکو رێڤەبەریا خوەسەر هەتا نها ژی دانوستاندنێن مە ل گەل شامێ بەردەوام دکەن و مە دڤێت ل گەل شامێ پرسێن هەی چارەسەر بکەین، لێ د هەمان دەمی دا دڤێت سیستەمێ نوو یێ سووریێ ژی سیستەمەک نە ناڤەندی بیت و نابیت شام ب زۆرێ خوە ل سەر کوردان، دورزیان و پێکهاتەیێن دی یێن ل سووریێ فەرز بکەت، د هەمان دەمی دا گرنگە گەلێن سووریێ بریارێ ل دۆر چارەنڤیسێ خوە بدەن، رۆلێ گەلەک وەلاتێن جیهانێ ژ بۆ چارەسەرکرنا پرسا سووریی گرنگە، لێ مخابن هندەک دەستێوەردان هەنە و دەستێوەردانێن نها ژی دبنە ئەگەرێ ئالۆزیێن زێدەتر ل سووریێ).
ناڤهاتیێ راگەهاند کو نابیت ناڤێ سووریێ ببیتە کۆمارا عەرەبی یا سووریێ، چونکی ل سووریێ تنێ عەرەب ناژین، گەلەک پێکهاتەیێن جودا جودا ل سووریێ دژین، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی دڤێت ناڤێ سووریێ ببیتە کۆمارا سووریێ و دڤێت سیستەمێ سووریێ ژی سیستەمەک دیموکراتی بیت دا ببیتە جهێ پێکڤەژیانا هەموو خەلکێن کو ل سووریێ دژین، هەکە ئەو یەک نەهێتە کرن دێ پرسێن هەی ئالۆزتر لێ هێن، وەکو رێڤەبەریا خوەسەر و هەسەدە هەتا نها مە گەلەک بزاڤ کرینە دا دوور ژ شەڕی پرسێن هەی چارەسەر بکەین، هەلوەستێ ئەمریکا، فرەنسا و گەلەک وەلاتێن دی ژی گەلەک باشە، لێ مخابن هەلوەستێ تورکیا د جهێ خوە دا نینە، تورکیا دەستێوەردانێ دکەت و رێ نادەت گەلێن سووریێ بریارا خوە بدەن، هەکە دەستێوەردان نەبیت و وەلاتێن دی ژی هاریکار بن دێ خەلکێ سووریێ بریارەکا دروست دەن.
سەبارەت ب هەلوەستێ ئەمریکا ژی ئیلهام ئەحمەد دیار کر، شاندێن ئەمریکا هەتا نها گەلەک جاران ل گەل شامێ و رێڤەبەریا خوەسەر ئاخڤینە و هەتا نها ژی بزاڤێن ئەمریکا بەردەوامن، چونکی ئەمریکی باش دزانن دڤێت دوور ژ شەڕی و ب رێیا دانوستاندنان پرسێن هەی بهێنە چارەسەر کرن، ئەمریکی پشتەڤانیێ ل هەسەدێ و رێڤەبەریا خوەسەر دکەن، ئەمریکا ل دژی مافێن رەوا یێن گەلێ کورد نینە، ئەمریکا دڤێت رەوشا سووریێ ئارام بیت و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی داخواز ژ رێڤەبەریا خوەسەر و شامێ دکەت ب رێیا دانوستاندنان بگەهنە چارەسەریەکا گونجای و هەڤدیتن ژی هەتا نها بەردەوام دکەن.