وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (٢٥)

هەکو ئەوێ دز ژ ئاخفتنا خوە تەڤاڤبووی، هەردو دەستێن خوە ب میناکێ هژیرێ بلندکرن(١) و ب دەنگبلندیڤە دگۆت: «خودێوو ئەڤە بۆ تەیە، یێ ئاراستەی تە دکەم!»(٢).
هەر ژ وێ ڕۆژێ وەرە مار یێن بووینە هەڤالێن من؛ چونکو پشتی وێ گۆتنێ، مارەکی خوە د ستوویێ وی ئالاند و نەهێلا باخڤیت، هەروەک یێ دبێژتێ: «من نەڤێت تو زێدەتر باخڤی». مارەکێ دی خوە د هەردو دەستێن وی پێچا و قەیدکرنا وی توندتر لێ کر، پاشی سەرێ خوە د کوریا خوە پێچا و ل بەر سینگێ وی کرە گرێ داکو نەشێت بلڤیت. هەی کوورەهی ژبۆ تە پستۆیا! هۆ پستۆیا، مادەم تە د خرابکاریێدا بەری بنەکۆکا خوە ڕاکرییە(٣)، تو بۆچی بڕیارێ نادەی خوە بکەیە خوەلی، دا ئێدی چ ژ تە نەمینیت.
د هەمی خەلەکێن ڤێ دۆژەها تاریدا، من گیانێن هۆسا دفنبلند ل سەر خودای نەدیتینە، خو ئەوێ ل (تیبە) ژ شویرهان کەفتییە خوار ژی(٤)، نە هندە یێ توند بوو.
بێی کو پەیڤەک ژ دەڤی دەرکەڤیت، ڕەڤی؛ من قەنتەرۆسەکێ تووڕەبوویی دیت، ب قێژیڤە دهات و گازی دکر: «کانێیە ئەو، کانێیە ئەو چەپەڵێ ڕووڕەش؟»(٥). ئەز باوەرناکەم ماریمایێ ژی هند مار هەبن(٦)، هندی ل سەر پشتا وی هەتاکو دگەهشتە وی جهێ دێمێ مرۆڤی دەست پێ دکەت. ئەژدیهایەکێ چەنگ ڤەکری ل سەر هەردو ملان و ل سەر پاتکا وی بوو(٧)، هەر تشتەکێ کەفتبا بەر دسۆت.
سەیدایێ من گۆت: «ئەڤە کاکۆسە، ئەوێ گەلەک جاران گۆمێن خوینێ ل بن کەڤرەکێ چیایێ ئاڤنتینۆی پەقاندین(٨). ئەو ژبۆ فێلا دزینەکێ ژ کەریێ مەزنێ گا یێن جێریۆنی کو یێ ژێ نێزیکبوو، دگەل هەڤالێن خوە یێن قەنتەرۆس ناکەفتە سەر ڕێکەکێ؛ لەوا ل بن گۆپالێ هەرکۆلی دەست ژ کارێن خوەیێن شەڕانگێزی بەردا، کو دبیت سەد جاران ڤێ کەفت بیت، لێ وی هەست ب لێدانا دەهێ نەکر»(٩).
هەکو ئەو هۆسا دئاخفت و قەنتەرۆس بەر ب پێشڤە دچوو، سێ ڕەشە ژ بن مە دەرکەفتن(١٠)، نە من و نە ڕێنیشاندەرێ من، ئاگەھ ژێ نەبوو، هەتاکو گازی کرین: «هوون کینە؟». مە ئاخفتنا خوە ڕاوەستاند و گوهێن خوە ژبۆ وان ب تنێ ڕاگرتن. من ئەو نەنیاسین، لێ هەروەکو مشە جاران ڕووددەت، د دەمێ ئاخفتنێدا ئێکی ناڤێ یێ دی دئینا و دگۆت: «کایینفا ل کیڤە ڕاوەستایە؟»(١١). من تبلا خوە دانا سەر ئەرزنک و دفنا خوە داکو ڕێنیشاندەرێ من بێدەنگ ببیت و گوهێ خوە ل بەر وان ڤەچنیت.
خواندەڤانێ هێژا؛ ئەگەر نهۆ تو باوەر ژ ئەوا دبێژم نەکەی، نە یا سەیرە؛ چونکو ئەز ب خوە ژی، ئەوا من ب چاڤێن خوە دیتی، ب پەسندەیی نابینم.
هێشتا بەرێ من ل وانا بوو، خشۆکەکێ شەش پێ خوە هاڤێتە بەرانبەری ئێک ژ وان و خوە د هەمی لەشێ وی ئالاند. زکێ وی ب هەردو پی یێن ناڤەڕاستێ گرتن، هەردو ملێن وی ب پی یێن پێشیێ گرتن و ددانێن خوە د هەردو ڕوویێن ویدا بربوونە خوار؛ و هەردو پی یێن پاشیێ ل سەر ڕانێن وی شداند بوون، کوریا خوە دناڤ ڕا بربوو و دانا بوو سەر کماخێن وی.
چ دار و دارئالینۆکان هۆسا هەڤ هەمبێز نەکر بوو، وەکو ڤی هۆڤێ دڕندە ئەندامێن خوە ل دۆر ئەندامێن ئەوێ دی ئالاندین. وەسا پێکڤە نووسیان هەروەکو شەمایەکا گەرمن، ڕەنگێن وان تێکهەلبوون و هەردو ل سەر خولکێ خوەیێ بەرێ نەمان، هەروەکو ڕەنگەکێ تارییە و یێ درێژ دبیتە سەر کاغەزەکێ، ئەڤجا نە ڕەنگێ کاغەزێ ڕەش دبیت و نە ڕەنگێ وێ یێ سپی ژی دمینیت.
هەردو یێن دی لێ دنێڕین و دکرنە هەوار: «وای ئەنیلۆ! تو چەند یێ دهێیە گوهارتن! سەحکێ، نە تو تویی، نە یێ دییی و نە هەردویی».
هەکو بۆ مە خویا بووی کو هەردو دێم دناڤ دێمەکیدا بوهژین، هەردو سەر ژی ببوونە ئێک، ئەڤجا سالۆخەتێن هەردووان دناڤ ڤی تێکهەلەیدا بەرزە بوون. ژ هەرچوار لەپان دو زەندک چێبوون؛ هەردو ڕان و هەردو پی و زک و سینگ ژی ببوونە هندەک ئەندامێن کەسێ نەدیتی. ڕوخسارێن بەرێ دناڤ هەردوواندا حەلیان و چ شینوار ژێ نەمان، مینا دو مرهۆڤێن تشابەت خویا دکرن کو سیمایێ بەرێ ل سەر چ ژ هەردووان نەما بوون و ب پێنگاڤێن هێدی هێدی ب ڕێڤە دچوون. وەک وی کمکمەیێ ل شەرگەها گەرما ڕۆژانێن بورجێ صەی(١٢)، هەکو ژ هەلهەلۆکەکێ دچیتە بن ئێکا دی، وەکو بایێ برووسیێ خویا دکەت، هەروەسا وەکو خشۆکەکا بچووک و تووڕەبوویی دیار دکر(١٣). هەکو بەرەف زکێن هەردو یێن دیڤە دچوو، وەکو دندکێن فلفلکێن ڕەش، ڕەنگێ وێیێ تاری بوو؛ ب وی جهێ ئێکی ژ وان ڤەدا ئەوێ ئەم خوارنا خوە یا ئێکێ ژێ وەردگرین(١٤)، پاشی ل بەرامبەری وی کەفت و درێژ بوو.
ئەوێ پێڤەدایی، سەح دکرێ و چ نەدگۆت؛ بەلکو وەکو وییێ تایێ یان مۆرکا خەوێ ب سەرداگرتی، پی یێن خوە ل سەر عەردی جهگیر دکرن و باوشک دهاتنێ. ئەو ل خشۆکێ دنێڕی و خشۆکێ ژی سەح دکرێ، دویکێلەکا بۆش و چڕ ژ هەردووان دەردکەفت، یا ئێکێ ژ برینا وی و یا دووێ ژ دەڤێ خشۆکێ، پاشی هەردو دویکێل ڤێککەفتن.
دێ بلا نۆکە لوکانۆس مت ببیت، ئەوێ بەحسی بەلەنگازییا سابیلیۆس و ناسیدیۆس کری، بلا گوهێ خوە بدەتە ئەوا نهۆ دێ هێتە ڤەگێڕان(١٥). بلا ئوڤیدیۆس ژی بەحسی کادمۆس و ئەریتۆسا نەکەت؛ چونکو ئەگەر وی د شعرێدا ئێک کربیتە مار و یا دی کربیتە کانی، ئەز حەسوودیێ پێ نابەم؛ چونکو وی چ جاران دو سروشت ب ڕووبڕوویی لێک نەگوهارتینە، کو هەردو شێوە د بەرهەڤ بن ماددەیێن خوە لێک بگوهۆڕن(١٦).
لێ ئەو د ڤی میناکیدا وەسا بوون(١٧) کو خشۆکی کوریا خوە شەقکر و کرە دو دویلک، ئەوێ بریندار ژی هەردو پی یێن خوە پێکڤەنان، د کێلیکەکا گەلەک کورتدا هەردو لاق و هەردو ڕان پێکڤە نووسیان، هەتاکو چ نیشانێن ڤێ پێکڤەنووسیانێ ژێ نەماین. کوریا شەقبووویی میناکێ هەردو پییان وەرگرت و ئەوێ پی ژ دەستداین و پێکڤە نووسیاین، میناکێ کوریێ وەرگرت، ئەڤجا چەرمێ خشۆکێ نەرم بوو، لێ چەرمێ یێ دی ڕەق و هشکبوو. من دیت هەردو ملێن مرۆڤی دچوونە دناڤ بنکەفشاندا؛ لەپێن کورتێن خشۆکێ ژی، ب قەدەرا کورتییا دەستان درێژ بوون. پاشی هەردو لەپێن پاشیێ تێکهەلکێش دبوون و ئەو ئەندامێ زەلام ڤەدشێرن ژێ چێبوو. و دو پی یێن کورت ژ نێرینەیێ وی بەلەنگازی چێبوون.
ل وی دەمێ دویکێلێ هەردو ب ڕەنگەکێ نوو دادپۆشین، موو ل لایەنەکی دئینان و ژ لایەنێ دی هەلدکێشان، ئێک ڕابووڤە و یێ دی درێژ بوو خوارێ. لێ د سەر هندێ ڕا ژی، نێڕینێن وان یێن نەفرەتیێ نەهاتنە گوهۆڕین، کو هەر لایەنەکی دەڤێ خوە ل بەرانبەری یێ دی گوهارت.
ئەوێ ڕابوویەڤە دەڤێ خوە بەر ب جێنیکێن خوەڤە بر و ژ وی ماددەیێ زۆرێ دگەل چووی، دو گوھ ژ هەردو ڕوویێن حولی دەرکەفتن. ئەو زێدەهییا نەچوویە پشتێ و مایە ل سەر ڕووی، دفنەک ل سەر دێمێ چێکر، هەردو لێڤ ژی هەتا ڕادەیێ گونجایی مەزنبوون.
و ئەوێ درێژبوویە سەر عەردی، دەڤێ خوە بەر ب پێشڤە درێژ دکەت و هەردو گوهێن خوە ڕادکیشیتە دناڤ سەریدا، هەروەکو شەیتانۆکان هەکو شاخێن خوە دادکێشنە ژ ناڤدا؛ ئەو ئەزمانێ بەری نهۆ ئێک و یێ بەرهەڤ ژبۆ ئاخفتنێ، شەق دبیت و دبیتە دو، ئەزمانێ دوفلقێ یێ دی ژی پێکڤە دنووسیێت و دبیتە ئێک، پاشی دویکێل ڕادوەستیت(١٨). ئەو گیانێ هاتییە وەرگوهاستن و بوویە هۆڤ، بەر ب گەلیڤە دڕەڤیت و ل فیشێنیا ددەت، ئەوێ دی ژی هەکو دئاخڤیت تف ژ دەڤێ وی دپەشیت(١٩). پاشی هەردو ملێن خوەیێن نوو لێ بادان و گۆتە یێ دی(٢٠): «من دڤێت بووزۆ ژی ب خشۆکی د ڤێ ڕێکێ ڕا بچیت، هەروەکو من کری».
من هۆسا بارگرانییا ئەشکەنجەدایی یێن گەلیێ حەفتێ دیتن کو د گوهۆڕین و وەرگوهاستنەکا بەردەوامدا بوون، بلا سەیرییا ڤی دیمەنی بەهانە یا من بیت، ئەگەر قەلەم پیچەکێ سەرشێت بوو بیت. هەرچەندە چاڤێن من پیچەکێ غول ببوون و بێچارەییێ خوە د ناخێ من پێچا بوو، ئەڤ هەردووە نەشیان ب تەوقایی بڕەڤن، هەتاکو من پوچیۆ چانکاتۆ ب باشی دیتی؛ ژ وان هەرسێ هەڤالێن ل دەستپێکێ هاتین، ئەو ب تنێ نەهاتبوو گوهۆڕین: لێ ئەوێ دی ئەو بوو یێ تو بۆ دکەیە گری.. ئەی کەلها گاڤیلی(٢١).

دەهمەن:
(١) ئانکو تبلا بەڕانی کرە دناڤبەرا تبلێن شەهدێ و یا ناڤەڕاستێدا، ئەڤ لڤینە ل سەردەمێ دانتی، نیشانا خەبەران و بێزژێکرنێ بوو.
(٢) ئانکو قەرفاندنا خودێیە و بێزژێکرنە. ئەڤ گونەهبارە ب وان لڤینان تەعداییەکا ڕاستەوخۆ ل مەزناهییا خودێ دکەت.
(٣) ئەفسانە دبێژیت کو هێزێن کاتالینا ڕۆمانی باژێڕێ پستۆیا دامەزراندییە، ئانکو بنەکۆکا وان ڕۆمانن.
(٤) مەرەم پێ کاپانیۆیە (ئەوێ د کانتۆ یا چواردێدا بەحسێ وی هاتییە کرن)، کو هەردەم نەفرەت ل خودێیان دباراندن و هاتییە کوشتن.
(٥) ئانکو ڤانی فۆچی.
(٦) ماریما: دەڤەرەکا دارستانییە ل تسکانیا مشتی مار و خشۆکێن دڕندەیە.
(٧) ئەژدیها: خشۆکەکێ مەزن و دڕندەیە، شیانێن فڕینێ هەنە، ئانکو هەم خشۆکە و هەم فڕندەیە، ئاگر ژ دەڤێ وی دپەشیت.
(٨) کاکۆس: ئەژدیها و دێوەکێ مەزنە، گەلەک خوین ل چیایێ ئاڤێنتینۆ ڕێژتبوو (ئێکە ژ وان هەر حەفت گرێن ڕۆما ل سەر هاتییە ئاڤاکرن، جهێ کاکۆسێ دێو بوو). هەروەسا کاکۆس دزیکەر بوو ژی، گایێن جێریۆن دزی بوون (ئەوێن هەرکۆلی بۆ ژ ئیسپانیا ئیناین)، لێ هەرکۆلی- هەرقەلی جهێ وان خویاکر و وی دکوژیت.
(٩) چونکو ئەو ب لێدانا نەهێ مر بوو، ئەڤجا هەست ب لێدانێن دی نەکر.
(١٠) ئەو سێ ڕەشە، سێ خانەدانێن فلورەنسی بوون؛ ئەنیلۆ دی برونیلێسکی، بووزۆ دلی ئەباتی، پوچیۆ چانکاتۆ دی گالیگاری، هەرسێ دز و تالانکەر بوون.
(١١) کایینفا دی دۆناتی: خانەدانەکێ فلورەنسییە ب دزی و تالانکرنێ یێ ناڤدار بوو. ل ڤێرە ب میناکێ خشۆکەکێ ب ترس خویا دبیت.
(١٢) بورجێ صەی: ئانکو دەمێ کەلکەلا گەرمێ دناڤبەرا ٢١ی تەممۆزێ و ٢١ی تەباخێدا کو گەرمترین ڕۆژانێن هاڤینێنە.
(١٣) ئەڤە فرانچیسکۆ دی کاڤالکانتی یە: خانەدانەکێ فلورەنسییە، ئەو ژی دز و تالانکەر بوو.
(١٤) مەرەم پێ ناڤکا زکییە کو کۆرپە خوارنا خوە ژێ وەردگریت.
(١٥) لوکانۆس (٣٩- ٦٥ ز) شاعرەکێ ڕۆمانییە ل قورتبە – ئیسپانیا ژ دایکبوویە، د شعرەکا خوەدا بەحسی دو سەربازێن ڕۆمانی دکەت ب ناڤێن سابیلۆس و ناسیدیۆس، هەکو دگەل لەشکەری دچنە بیابانا لیبیا؛ هەردو ب پێڤەدانا ماری دمرن، ئێک دبیتە کۆمەکا خوەلیێ و یێ دی دبیتە تڵپەکێ بێناڤ.
(١٦) ئوڤیدیۆس (٤٣ ب. ز- ١٧ ز): شاعرەکێ ڕۆمانیێ کەڤنە د شعرەکا خوەدا بەحسی دو کەسان دکەت؛ کادمۆس دامەزرێنەرێ (تیبە) کو دبیتە خشۆکەک و ئەریتۆسا کو مریدەکا دیانا یا خوداڤەندە دبیتە کانی داکو ژ دویفچوونێن ئەلفیۆس ڕزگار ببیت. لێ دانتی حەسوودیێ پێ نابەت چونکو ئەو ساخلەتێن وان لێک ناگوهۆڕیت.
(١٧) مەرەم پێ میناکێ شعریێ وییە هەکو خشۆکێ ب بووزۆ دلی ئەباتی ڤەدای. دگەل میناکێن هەردو شاعرێن دی هەڤبەر دکەت.
(١٨) مەرەما دانتی ب ڤێ وەرگوهاستنێ ئەوە کو کەسێ دز د سروشتێ خوەدا مینا خشۆکانە، لەوا وی ئەشکەنجەدانا وان ب ڤی شێوەی دانا. ب ڤێ چەندێ ژی ساخلەت و مرۆڤ و ئاژەلان تێکهەلکێش دکەت.
(١٩) ئانکو پشتی بوویە مرۆڤ ژی، هێشتا هندەک ساخلەتێن ماران ل دەف ماینە کو پەشینا تفێیە ژ دەڤی.
(٢٠) ئانکو فرانچیسکۆ دی کاڤالکانتی (ئەو خشۆکێ بوویە مرۆڤ) دبێژتە کەسێ سیێ کو پوچیۆ چانکاتۆ گالیگاریە.
(٢١) گاڤیلی: کەلهەکا بچووکە، هەتا سەدەیێ دوازدێ ژی د گەلیێ ئارنۆ دا بوو. مەرەم ب یێ دی فرانچیسکۆ کاڤالکانتییە کو خەلکێ گاڤیلی ئەو کوشتبوو، لێ هەڤالبەندێن وی تۆلڤەکرنەکا توند ژ خەلکێ کەلهێ ڤەکر، کو ب بەردەوامی ژبۆ مرنا کاڤالکانتی و دەردەسەرییا خوە دکرنە گری.