سندس سالح:

د پێشکەفتنەکا بێ وێنه‌ دا، د وارێ تەکنۆلۆژیایێ دا، چینێ ئاشکرا کر کو وان رۆبۆته‌ك دروستکریە دشێت دوگیان ببیت و زارۆیان بینیت. ئەڤ رۆبۆتە، ب گۆرەیی راگەهاندنێن چینی، دشێت كورپه‌له‌یی بۆ ماوێ نه‌هـ هەیڤان هەلبگریت، هەر وەکو ژنا دوگیان.
ئەڤ رۆبۆتە هاتیە دیزاینکرن ب رێیا تەکنۆلۆژیا پێشکەفتی یا زیرەکیا دەستکرد و ناڤەرۆکێن زیندی یێن چێکری. له‌شێ رۆبۆتێ هاتیە دروستکرن ژ ماددێن تایبەت یێن کو دشێن رێ خۆشكه‌ر بن بۆ گەشەکرنا دوگیانیێ و پاراستنا وێ. هەروەسا ئەڤ رۆبۆتە خودان سیستەمەکێ تایبەت یێ خوینێ و هۆرمۆنان، کو هاریکاریا گەشەکرنا دوگیانیێ دکەت.
زانایێن چینی دبێژن کو ئەڤ پێشکەفتنە دشێت ببیتە رێچارەیه‌ک بۆ کێشەیا کێمبوونا ژمارا زارۆیان ل چینێ و بلندکرنا رێژا زارۆبوونێ. ئەو دبێژن کو ئەڤ رۆبۆتە دشێت هاریکاریا وان کەسان بکەت یێن کو ژ بەر ئەگەرێن ساخله‌میێ نەشێن زارۆیان بینن، یان یێن کو ناخوازن ب دوگیان بکەڤن لێ دخوازن زارۆیێن وان ژ ژنێن وان ب خوه‌ بن.
هەروەسا، ئەڤ پێشکەفتنە رێیەکێ ڤەدکەت بۆ ڤه‌كۆلینێن زانستی ل سەر گەشەکرنا كورپه‌له‌یی و ئەو گۆهۆرین یێن کو د ماوێ دوگیانبوونێ دا په‌یدا دبن، بێی کو پێدڤی ب ڤه‌كۆلینێن ل سەر مرۆڤان هەبیت.
لێ ئەڤ پێشکەفتنە گەلەک پرسیارێن ئەخلاقی و یاسایی ژی پەیدا دکەت. گەلەک زانا و بسپۆرێن ئەخلاقی دبێژن کو پێدڤیە سنور بۆ ڤێ تەکنۆلۆژیایێ بهێنە دانان، پێدڤیە یاسایێن تایبەت بهێنە دانان بۆ چاڤدێریکرنا ڤی واری.
هەروەسا، گەلەک کەس دترسن کو ئەڤ تەکنۆلۆژیا ببیتە سەدەما کێمبوونا گرنگیدانێ ب ژنان و رۆلێ وان د چێکرنا خێزانێ دا. ئەو دبێژن کو پێدڤیە گەلەک ب باشی ڤه‌کۆلین ل سەر کاریگەریێن ڤێ تەکنۆلۆژیایێ ل سەر جڤاکی بهێنە کرن بەری کو بڕیار ل سەر بکارئینانا وێ بهێتە دان.
د هەمان دەم دا، زانایێن چینی دبێژن کو ئەڤ تەکنۆلۆژیا هێشتا د دەستپێکێ دایە و پێدڤی ب گەلەک ڤه‌کۆلینێن دی هەیە بەری کو بهێتە بکارئینان ل سەر ئاستەکێ بەرفرەهـ. ئەو دبێژن کو ئارمانج ژ پێشڤەبرنا ڤێ تەکنۆلۆژیایێ هاریکاریکرنا مرۆڤایەتیێ یە، نەک جهگرتنا ژنان.
ئەڤ پێشکەفتنە نیشان ددەت کا چاوا تەکنۆلۆژیا دشێت سنورێن جیهانا مە بگۆهۆریت و رێیێن نوو ڤەکەت بۆ چارەسەرکرنا ئاریشێن کو هەتا نها بێ چارەسەری مایین.

پەروین سەلاح:

ڤایرۆسێ کۆمپیوتەری جورەکێ پرۆگرامانه یان پرۆگرامێن خرابە کو هاتیە دروستکرن ژ بۆ هێرشکرن و تێکدانا ئامیرێ کۆمپیوتەری. وەک ڤایرۆسێن بایۆلۆژی ڤایرۆسێن کۆمپیوتەری شیانێن زێدەبوون و بەلاڤبوونێ هەنە بۆ سیستەمێن دی هندەک ڤایرۆس بتنێ کارتێکرنێ ل وێبگەڕێ (متصفح الإنترنت) دکەن لێ هندەکێن دی زێدەتر زیانێ دگەهینن. ژ نموونەیێن ڤێ ڤایرۆسێن رۆتکیت (rootkit) کو دچنە د ناڤ سیستەمێن کۆنترۆلا ناڤخۆیی دا. و ژ نموونەیێن دی ژی ڤایرۆسێن ئەسپێن ترۆجان (حصان گروادە)، کو دچنە د ناڤ ئامیرێ تە دا ب شێوەیەکێ ڤەشارتی وەک پرۆگرامێن رەوا دیار دبن.

رێیا ئێكێ:
ئەز دێ چاوا کۆمپیوتەرێ خو ژ ڤان جۆرە ڤایرۆسان پارێزم
هەروەسا گرنگە بەرنامەکێ پاراستنا ژ ڤایرۆسان ل سەر هەمی ئامیرێن تە بهێتە دانان ئەگەر کۆمپیوتەرێ تە تووشی ڤایرۆسی بوو ئەڤ هەر ١٠ رێکە دێ تە خلاس کەن ژ ڤایرۆسی کۆمپیۆتەری
1 – گرتنا ئه‌نترنێتێ:
د دەما ژێبرنا ڤایرۆسەکێ ژ کۆمپیوتەرێ گرتنا ئینتەرنێتێ رێکەکا باشە ژ بۆ رێگریکرنێ ل رویدانا زیانێن زێدەتر چونکی هندەک ڤایرۆسێن کۆمپیوتەرێ پەیوەندیا ئینتەرنێتێ ب کاردئینن ژ بۆ بەلاڤبوونێ.
2- دەمێ شنی بکاردئینی ب کارئێخستنا کۆمپیوتەرێ و چوونە دناڤا «وضع اڵامن» (Safe Mode) دا ژ بۆ پاراستنا کۆمپیوتەرێ تە د دەما ژێبرنا ڤایرۆسێ

رێیا دویێ:
کۆمپیوتەرێ بگرە و ڤەکە شنی بکاربینە
دەما شاشە ڤەدبیت ، F8 بگرە ژ بۆ نیشادانا لیستا «خیارات التمهید المتقدمە» (Advanced Boot Options)
ل سەر «وضع اڵامن» دگەل «الاتصال بالشبكە» Safe Mode with Networking)) کلیک بکە و بێ ئینتەرنێت بمینە.
٣- ژێبرنا هەر فایلێەکا دەمی Temporary Files)) پشتی وێ، پێدڤیە هەر فایلێن دەمی ژێببەیی ب رێیا «تنڤیف القرص» Disk Cleanup). ب رێکا ڤان رێکا ڤێ جەندێ بکە دێ جیە ل سەر «البد‌و» Start)).
دیسان دێ کلیکێ لسەر هەمی برنامج کەی ئانکو «كل البرامج» All Programs)) دیار کەیی ل سەر «الملحقات» (Accessories) کلیک بکە.
«أدوات النظام» (System Tools) هەلبژێرە «تنضیف القرص» (Disk Cleanup) هەلبژێره.
«الملفات المۆقتە» (Temporary Files) هەلبژێرە د لیستا «ملفات مراد حذفها» (Files to delete) دا.
«الملفات المۆقتە» (Temporary Files) دیار بکە ژ بۆ ژێبرنێ.
هندەک ڤایرۆس ب وێ رێ هاتینە بەرنامەکرن کو دەما کۆمپیوتەرێ تە ب کار دکەڤیت، ئەڤ ژی ب کار بکەڤن. دبیت ژێبرنا فایلێن کاتی ڤایرۆسێ ژی ژێ ببەت.
4- نها، دەمێ پشکنینا ڤایرۆسانە ب رێیا پرۆگرامێ دژە ڤایرۆس یان پرۆگرامێ پاراستنا ئه‌نترنێتێ یێ تە هەلبژارتی. ئەگەر تە Kaspersky Internet Security بکارئینابیت، «پشکنین» هەلبژێرە و بکاربینە.
٥- ژێبرنا ڤایرۆسی یان ژێکڤەکرنا وێ ئەگەر ڤایرۆسەک هاتە دیتن، دێ کارتێکرنێ ل چەندین فایلان کەت. «حذفکرن» یان «ژێکڤەکرن»ێ هەلبژێرە بۆ ژێبرنا فایلان و ب دووماهی هاتن ژ ڤایرۆسی. کۆمپیوتەرێ خوه‌ ژنوو ڤەکە و پشکنینێ بۆ بکە بۆ پشت راستبوونێ ژ نەبوونا چ مەترسیێن دی ئەگەر مەترسی هاتنە دیتن فایلان ژێکڤە بکە یان ژێ ببە.
6 – پشتی ڤایرۆسی تە ژ ناڤبری، دێ شێی کۆمپیوتەرا خۆ ژنوو ڤەکەیی چ پێدڤی ناکەت د (الوضع الامن) ئانکو «وچعێ پاراستی» دا بمینی.
٧ – بۆ پاراستنا کۆمپیوتەرێ ژ هێرشێن زێدەتر، هەموو پەیڤێن نهێنی یێن خوه‌ بگوهۆڕە دا کو یێ پاراستی بیت.
٨- نوو کرنا پرۆگرام، وێبگەڕ و سیستەمێ کارپێکرنێ نووکرنا پرۆگرام، وێبگەڕ و سیستەمێ کارپێکرنێ دێ مەترسیا وێ کێم کەت دا کو کۆدێن کەڤن بکاربینن بۆ دانانا پرۆگران ب زیان ل سەر کۆمپیوتەرێ تە.